Timo Mërkuri: Letërsia është dashuri

Shkrimi i Fatmir Terziut flet qartë dhe pa iluzione për gjendjen e letërsisë shqiptare. Ai i radhit argumentet si shenja të një lodhjeje të thellë, si sëmundje të një trupi kulturor që nuk po shuhet nga mungesa e energjisë së brendshme, por nga prishja e lidhjeve që e mbanin gjallë. Ai ka të drejtë kur flet për shpërbërjen e komunikimit, për humbjen e hapësirave të përbashkëta, për braktisjen e leximit të përqendruar dhe për zhvendosjen e letërsisë në periferi të zhurmës mediatike.

Megjithatë, edhe duke i pranuar këto diagnoza, vjen një çast kur mendimi ka nevojë të ndalet dhe të riformulohet. Sepse letërsia nuk është vetëm një trup shoqëror që jeton nga institucionet, tregu apo publiciteti. Ajo është, para së gjithash, një akt i brendshëm, një nevojë për të krijuar dhe një thirrje e heshtur drejt lexuesit, edhe kur ky lexues është i pakët, i shpërndarë ose i padukshëm.

Edhe sikur të mbetet një shkrimtar i vetëm që krijon dhe boton, edhe sikur koha e tij të mos e pranojë, letërsia nuk pushon së qeni e gjallë. Historia e njeh këtë fat. Krishtin nuk e pritën në Nazaret. E panë me indiferencë dhe ironi. Por kjo nuk e zhbëri atë nga thelbi i vet dhe as nuk e ndali përhapjen e një besimi që tejkaloi kohën dhe vendin. Shembulli nuk është fetar në thelb, por simbolik: arti dhe e vërteta nuk maten me pranimin e çastit.

Situata që përshkruan autori ekziston, pa dyshim. Por njëkohësisht ekziston edhe krijuesi dhe lexuesi, edhe pse jo në një marrëdhënie të përsosur. Lexuesi ekziston dhe lexon, ndoshta në heshtje, ndoshta në një rreth të ngushtë, por me ndjeshmëri dhe mendim. Krijuesi ekziston dhe krijon, shpesh i vetëm, shpesh i rrethuar nga indiferenca e gjerë, e herë-herë edhe nga pushteti apo politika. Megjithatë, ai nuk hesht. Ai shkruan. Dhe dikush, diku, e lexon.

Kjo është pak, por mjafton për të thënë se letërsia ekziston. Edhe një kokërr gruri e mbjellë sot, stinë pas stine, mund të bëhet një hambar nesër, nëse është e shëndetshme dhe i reziston kohës dhe sëmundjeve të saj.

Janë fshirë format e organizuara të promovimit të letërsisë së arrirë. Janë dobësuar mekanizmat e përzgjedhjes dhe të vlerësimit. Por vetë letërsia e arrirë nuk është zhdukur. Ajo jeton në tekste, në libra që kalojnë dorë më dorë, në lexime private, në një besim të heshtur se fjala artistike ende ka peshë. Pa pasur nevojë të renditen emra, mjafton të thuhet se vetë autori i këtij shkrimi është dëshmi e gjallë e kësaj vazhdimësie: një krijimtari moderne, e qëndrueshme dhe e lexuar nuk lind në një tokë të vdekur.

Letërsia nuk jeton vetëm nga zhurma. Ajo jeton edhe nga përkushtimi i qetë. Ndonjëherë mbijeton si një zjarr i vogël në errësirë, ose si një prush nën hi, jo si flakë publike. Por zjarri, sado i vogël, është jetë. Dhe detyra e krijuesit nuk është të vajtojë mungesën e turmës, por t’i japë lexuesit, çfarëdo që të jetë ai, art të vërtetë, art të ndershëm, art të frymës europiane.

Besimi te lexuesi është një akt etik dhe estetik njëkohësisht. Dhe aty ku ky besim nuk shuhet, letërsia, pavarësisht gjithçkaje, vazhdon të marrë frymë.

Letërsia, më së pari, është dashuri. Dashuri për fjalën, për njeriun dhe për atë që nuk gjen dot një formë tjetër shprehjeje. Ajo nuk lind nga dëshira për t’u dëgjuar, por nga pamundësia për të heshtur. Shkruhet nga një brendësi që kërkon të ndajë peshën dhe dritën e saj, edhe kur nuk ka siguri se dikush do ta presë.

Letërsia është dashuri sepse nuk kërkon kthim të menjëhershëm. Ajo i flet një lexuesi të panjohur, shpesh një lexuesi të ardhshëm. I beson kohës dhe i beson ndjeshmërisë njerëzore. Pranon refuzimin dhe indiferencën pa e humbur dinjitetin e saj, sepse e di se fjala e vërtetë ka ritmin e vet.

Pa këtë dashuri, fjala shndërrohet në teknikë, në performancë ose në mall. Me këtë dashuri, edhe teksti më i heshtur mbetet i gjallë. Edhe kur autori është i vetëm dhe lexuesi është i vetëm, krijohet një hapësirë e mjaftueshme që letërsia të ndodhë.

Prandaj, përpara se të jetë sistem, treg, kanon apo debat, letërsia është një marrëdhënie dashurie: e brishtë, këmbëngulëse dhe thellësisht njerëzore. Dhe dashuria nuk ka nevojë për spektatorë. Ajo mjafton vetë, si fjala që thuhet e shkruhet në heshtje dhe gjen një zemër tjetër ta dëgjojë e ta lexojë.

Sarandë, janar 2026