SKËNDERBEU – SI PJESË E NDËRGJEGJES EUROPIANE


Prof.Dr. Gjergj Sinani

Ta quash Skënderbeun si pjesë të ndërgjegjes europiane do të konsiderohej si diçka shumë e egzagjeruar nga ana e opinionistëve tanë modernistë, kozmopolitë, dekonstruktivistë etj. Për shumë syresh, Skënderbeu është mitizuar dhe prandaj ai duhet çmitizuar. Në këtë proces të çmitizimit, kanë hyrë në qarkullim teza që nuk i bejnë thirrje vetëm historisë, por edhe psikologjisë apo lidhjeve të gjakut.

Një tezë « moderne » na thotë se Skënderbeu nuk ishte gjë tjetër veçse një rebel që kërkonte feudin e të jatit. U turrën rreth këtij argumenti të mbështeur edhe nga një « autoritet » i huaj, i cili paskish zbuluar edhe një letër të dy ambsadorëve që e mbështesnin këtë tezë. Sigurisht, tek ne argumenti i autoritetit, sidomos i të huajit, merr vlerën e një propozicioni logjik të pakundërshtueshëm. Mirëpo, mbështetësit e këtij argumenti harronin se në histori nuk pranohet argumenti i autoritetit, pasi kërkimi historik është një kërkim i lodhshëm dhe i pavarur nga ana e atij që shtron një çështje për të zgjidhur. Edhe çështja e përdorimit të një dokumenti kërkon përdorimin e kritikës së metodës historike, metodë që e përdorin të gjithë hiatorianët e mëdhenj si Leopold fon Ranke, Toynbee, Mark Bloch etj.: domethënë kritikës nga jashtë (Dokumenti është i vërtetë apo i rremë? Nëse është i rremë, nga çfarë lloj falsifikime rrjedh?, por edhe kritikës së brendshme (A është vetë dokumenti mashtrues? A na mashtron ai? Në qoftë se po, pse?). Kjo punë duhet shoqëruar edhe me konfrontimin me dokumente të tjera, me qëllim krahasimi për ta bërë historinë sa më produktive, në sensin historik të termit. Të mos harrojmë se ne, si europianë, sipas Denis de Rougemont, gjithçka e kemi shpikur duke filluar nga hapsira dhe më pas kohën. « Janë Europianët që kanë shpikur historinë dhe historiografinë me gjithçka që kjo implikon : filozofinë e historisë, mësimin e historisë, ndërtimin e arkivave, shqyrtimin kritik të të kaluarës, mësimet që dalin prej saj, rigjallërimin e arteve, subjekteve të romaneve dhe pjesëve teatrale, arsenalin e citimeve për njerëzit politikë dhe, së fundi : supersticionin modern të « sensit të historisë », që ushqen polemika të gjalla intelektuale, por sidomos ndikon thellësisht zgjedhjet politike të masave »[1]. Kjo është puna e vërtetë e historianit. Kush do të bëjë pamflete për t’u bërë interesant për masat, mund të ndjekë rrugën e opinionistëve tanë.

Teza tjetër, e përhapur edhe jashtë, na thotë se Skënderbeu nuk ishte gjë tjetër veçse një mercenar i mbretit të Napolit. Por del pyetja, edhe nëse pranohet se Skënderbeu ishte një mercenar i mbretit të Napolit, pse ai u bë epiqendra e vëmendjes së penave më të mëdha europiane duke filluar nga romantizmi deri në ditët tona? Në Europë kishte shumë mercenarë, madje edhe me origjinë shqiptare që kishin korrur shumë fitore në shërbim të princave europianë, por ata nuk e kishin tërhequr vëmendjen e këtyre penave të kulturës europiane dhe që janë konsideruar formuesit e ndërgjegjes europiane.

Por, si është formuar ndërgjegja europiane dhe pse Skënderbeu mund të konsiderohet si pjesë e kësaj ndërgjegjeje? Në hyrjen e veprës Njëzet e tetë shekuj Europë, Denis de Rougemont shkruan : “1. Europa, është shumë më e vjetër se kombet. Ajo rrezikon të zhduket nga fakti i ndarjes dhe pretendimeve – gjithnjë e më iluzore – në sovranitetin absolut… 2. Europa ka ushtruar, që nga lindja, një funksion jo vetëm universal por, nga ky fakt, universalizuaes. Ajo ka nxitur botën… 3. Europa e bashkuar nuk është vetëm një marifet modern ekonomik ose politik, por është një ideal që e aprovojnë që prej një mijë vjetësh të gjithë shpirtërat më të mirë”[2]. Pra, Europa është rezultat i punës së këtyrë shpirtrave të mirë si Montenji, Volteri, Monteskjë, Emanuel Kant, Hegel, Niçe, Viktor Hygo e shumë të tjerë.

Në këtë kontekst ajo që quhet ndërgjegje europiane nënkupton dallimin e Europës, si një entitet politik dhe moral, nga entitetet e tjera, domethënë nga kontinetet e tjera, ose nga grupet e tjera të kombeve. Koncepti i Europës duhej të tregonte diçka që është e ndryshme nga jo-Europa dhe që i fiton karakteristikat dhe saktësohet përmes një ballafaqimi me jo-Europën dhe kjo ide ngjizet që nga mendimi grek. Në kohën e luftërave persiane dhe të Aleksandrit të Madh formohet për herë të parë kuptimi i një Europe të kundërt nga Azia nga zakonet dhe, sidomos, përsa i përket organzimit politik. Kështu, u formua paradigma bazë, që do të shoqërojë tërë diskursin europian, ideja e një Europe që përfaqëson shpirtin e lirisë, kundër despotizmit aziatik.

Si na paraqitet kjo paradigmë kur Europa u përball me turqit? Para ardhjes së turqve Perëndimi dhe Lindja nuk ishin dhe aq të huaj me njeri tjetrin. « Roma e Lindjes » ja kishte dalë mbanë gjatë 1523 vjetësh tu rezistonte sulmeve të popullsive aziatike në sajë të burimeve të diplomacisë së saj. Ishin kryqëzatat ato që e dobësuan shtetin bizantin dhe nuk i rezistoi dot sulmet e turqve. Kur Mehmeti II hyri me kalë në bazilikën e Shën Sofisë, duke e kthyer në xhami, tërë bota e krishterë u trondit. Për më tepër përparimi i turqve otomanë e bëri më të ankthshme botën perëndimore, pasi ata nuk u ndalën vetëm në Konstandinopojë. Ata shkuan deri në Hungari, mbritën në Adriatik, pushtuan Greqinë kontinentale dhe u ndeshën ashpër me zotërimet e Venedikut. Ky ishte « terrori turk », sipas një autori të kohës.

Cilat ishin qëndrimet e mundshme përballë këtij rreziku? Një qëndrim i mundshëm ishte lufta pa kompromis, përmes bashkimit dhe kryqëzatës. Një qëndrim tjetër ishte ai i kompromist, madje edhe përdorimit të forcës turke në favor të rivaliteteve europiane. A duhej rezistuar ndaj tyre me çdo çmim, apo të largoheshin përballë tyre? “E varfra Europë”, do të shkruante poeti Ronsard në poemën Ishujt e pasur më 1553, dhe kërkonte qetësi në këta ishuj të lumtur. Pati shumë fuqi europiane dhe mesdhetare që kërkuan kompromisin. Madje një protret i Mehmetit II u pikturua nga Gentile Bellini, piktor që Sinjoria venedikase ja dërgoi sulltanit, me kërkesë të këtij të fundit, më 1479. Për më tepër, sipas Volterit, Mehmeti II i bëri këtij piktori « dhuratë një kurorë prej ari, një varëse prej ari, tre mijë dukate prej ari dhe e përcolli me nderime »[3]. Nga të gjitha anët, italianët i dërguan lavde të mëdha këtij sulltani dhe jo pa arsye, pasi shumë qytete dhe princa të vegjël, si Malatesta i Riminit, përfituan nga tregëtia me turqit. Madje Lorenco Mediçi shtypi edhe një medalje për ta falënderuar se i dorëzoi një nga autorët e revoltës së Pacëve. Nga njera anë e medaljes është portreti i Mehmet II, ndërsa në anën tjetër paraqitet si triumfator mbi një karrocë. Legjenda e skalitur e shpall “Sovran i një kujtese të lumtur”. Duhet theksuar se vetëm humanistët e panë qartë rrezikun otoman ndaj Europës dhe jo aq princat apo politikanët europianë. E theksojmë këtë për të kuptuar se pse letërsia humaniste dhe më pas ajo romantike, ndalen dhe glorifikojnë heroin tonë. Dhe kjo letërsi nuk kufizohet në pellgun mesdhetar, por karakterizon tërë Europën, përfshirë dhe vendet nordike, siç e dëshmon këtë të fundit një studim i Xhevat Lloshit.

Kishte edhe europianë që e mendonin çështjen turke me terma më energjikë. Një nga këta ishte Aeneas Silvius Piccolomini, i cili ka predikuar si para dhe pas fillimit të pontifikatit të vet, kryqëzatën e “Europës” kundër turqve. Në traktatin e tij Mbi rënien e Kostandinopojës dhe luftën kundër Turqve, për herë të parë në histori, Piu II e identifikoi Europën me “atdheun tonë, shtëpinë tonë”. Për të, edhe pse turqit ndodheshin në Kostandinopojë, “Tani, madje është në Europë, domethënë në atdheun tonë, në shtëpinë tonë, në selinë tonë që ne jemi sulmuar dhe vrarë”[4]. Në këto shprehje të dhimshme, shfaqet ideja se krishtërimi është Europa. Pra, avancimi turk pati pasoja në idenë për Europën. Kështu, Ariosti qahet që “turku i fëlliqur pushtoi Kostandinopojën, pjesën më të mirë të botës”. Poeti Taso e konsideronte luftën kundër turqve si atë të Europës kundër Azisë. Poeti i madh portugez Camoëns, fliste për “Europën e varfër” që luftonte kundër “Otomanit të egër”. Përballë turqve, thoshte poeti Battista de Mantova, “ne jemi të gjithë një komb unik, ai i Krishtit”, prandaj kërkon bashkimin e të “gjithë popujve të Europës”. Edhe vetë Erazmi i Roterdamit predikonte kryqëzatën. Por, kryqëzata nuk mundi të bëhej dhe sulltani e priti me përbuzje thirrjen që i bëri Silvius Piccolomini, tashmë papa Piu II, për t’u konvertuar. Në vend të kësaj u pa se si Fransua I bëri diçka të padëgjuar dhe të përbuzshme duke bërë aleancë me turqit kundër një princi të krishterë, Karli V.

Ky ishte konteksti i mendimit europian. Liria europiane rrezikohej përballë despotizmit dhe uniformitetit aziatik, pra atij otoman. Atëherë, mendimi dhe letërsia europiane gjetën te Skënderbeu simpolin e lirisë europiane, vlerat kalorsiake si dhe mbrojtësin e krishtërimit, ndërkohë që shumë princa dhe mbretër europianë preferuan kompromisin me turqit për t’i përdorur për llogari të synimeve të tyre pushtuese.

Një nga “shpirtrat” e mëdhenj, sipas shprehjes së Rougement, që ka ndikuar në mënyrë thelbësore në ndërgjegjen europiane, duke stigmatizuar ashpër veset e sovranëve uropianë dhe sidomos politikën e raison d’etat që ata përdornin në marrdhëniet ndërkombëtare, ishte Volteri, i cili duke parë rrezikun për paqen në Europë, do të ndalej te figura e Skënderbeut. Në qoftë se Skënderbeu do të ishte një mercenar i thjeshtë, siç thonë opinionistët tanë sot, a do të ndalej Volteri, ky kritik i ashpër i çdo miti dhe adhurimi, te figura e heroit tonë? A mos vallë Skënderbeu për të përfaqsonte figurën më brilante të lirisë, liri që përbënte zemrën e Europës? Pra, Volteri që me kritikën e vet nuk kursente as librat e shenjtë, a do t’i kushtonte vëmendjen më të vogël një rebeli që luftonte për pronat e të jatit? Absolutisht jo. Ai pa te heroi ynë modelin e lirisë dhe virtyteve të larta të një burri shteti europian.

Në veprën madhore të Volterit, Ese mbi zakonet dhe shpirtin e k