Romani “Bora “ i Orhan Pamuk



Illo Foto

Romanet e Orhan Pamuk ,romancierit bashkekohor, u vleresuan sa ne vendlindje dhe ne Perendim . Ai ju perkushtua problemeve kohore , qe shqetesojne shoqerine , kryesisht europjanizimit te Atdheut te vete , Turqise islamike , te tronditur ne themel , nga reformatori i pa perseritshem , Qemal Ataturku .

Europjnizimi i Turqise ishte pjese e zhvillimit te botes , sepse ka trasheguar nje kulture specifike te perandorise osmane , kulture , qe ja imponoi kombeve te pushtuara , nepermjet luftrave te pa nderprera , ne Lindje dhe ne Perendim . Shteti – komb turk , edhe pas cperberies te perandorise , zoteron nje pozicion gjeografik kyc , nepermjet portes se Bosforit, nje nga 4 portat e rendesishme detare te botes . Brenda kesaj specifike historike , jeton Orhan Pamuk , i cili u be zedhenes i perparimit , brenda vorbulles , qe ndryshoi mentalitetin te jeteses , qe e kishte frenuar popullin turk , drejt emancipimit kombetar .

Mund te thoni , se kete emancipim e programoi dhe e zbatoi ne praktike , Ataturku. Brenda ketij realiteti konkret , merr rendesi te dores se pare , interpretimi shekencor dhe artistik , fushe , qe ka merite te vecante edhe vepra e gjere e Orhan Pamukut . Ne dekaden e pare te ketij Shekulli , “Nju-Jork Times “ shkruante : “ Nje Yll i ri eshte ngritur ne lindje . Ai eshte Orhan Pamuk “.

Nga ky vleresim , kuptohet qarte se europjanizimi i Turqise ka rene ne dore te sigurte , per t’u interpretuar dhe per t’u masivizuar , ne aspektin artistik_ Letrar . Pamuk , eshte shkrimtar , qe godit , pa meshire padrejtesite , qe kryen pushteti ne masen e gjere te popullit . Nuk eshte bere kurre ortak i qeverrive , kur shkelen te drejtat e minoriteteve , kryesisht te kurdeve. Ne kete veshtrim , ka influencuar edhe fakti , qe gjyshja e Pamuk , ishte azere. Ne vepren e tij , nuk ka kombe te vegjel dhe te medhej . Kombet jane kombe me te drejta te barabarta , per kulture dhe traditat e tyre.

Vepra e Pamuk beri vend , ne ndergjedjen e lexusve, si ne Azi dhe ne Europe . Ne moshen 66 vjecare u shperblye me cmimin Nobel , per vepren madhore “ Une jam e kuqja “ . Kjo veper eshte botuar ne 25 gjuhe te botes, midis tyre edhe ne gjuhen tone . Orhan nuk mbeti thjesht romancier i kabinetit te shkrimtarit . U perkushtua ne studime gjithperfshirese te kulturave dhe letersive te popujve . Keto studime , fondamentale i kreu ne “ Njujork Univesitety “ dhe ne Universitetin Ajova ne USA, ku u angazhua per punime shkencore .

Ne vitin 2004 u botua romani I tij “Bora “ , qe u vleresua shume , ne rrethet letrare dhe nga lexusit e te dy kontinteve . Lidhur me kete eveniment letrar , “NjuJork Times” , e rendit romanin “Bora “, ne 10 librat me te lexuar , ne vitin 2004 . E gjithe vepra e Orhan pershkohet edhe nga pasioni , per pikturen , duke i dhene prozes romantike , nje shkelqim , qe ne rraste te tjera , vjen e fshehur , brenda mungeses se ngjyrave . Reflekset e ngjyrave , realizmi dhe figurshmeria e prozes e bejne “Boren “ , roman me lexushmeri te larte .

Vete tiulli eshte alegorik . Bora mbulon gjithcka . E ben te pa dukshme boten . Ne shumicen e diallogjeve dhe epizodeve , fenomeni klimatik bore eshte prezent , por gjithsesi , eshte pengese , qe kaperxehet , me pune , me bahkepunim , me dituri . Bora nuk eshte fatalitet , por pengese provizore ne rrugen e veshtire , per te arritur te duhuren e mundeshme ne c’do fushe te jetes .

Te permendim shkurtimisht permbajtjen e ketij romani me titll , klimatik . Emigranti me emrin “Ka “- poet , vjen vullnetarisht, nga Leipsigu, ne qytetin turk , te periferise , Kars . Qellimi i vizites lidhet me zgjedhjet e pushtetit vendor dhe dy studimeve sociale : Zbulimi i vajzava nga ferexheja dhe shkaqet e vetvrasjeve . Ne Kars u ballafaqua me nje situate politike shume komplekse , nga aj , qe pati lene , kur nuk kishte emigruar .

Ishin krijuar shume parti polike , pro dhe kunder islamike , midis tyre militonte Partia progresiste pro perendimore . Situata elektorale ishte e elektrizuar . Kane ngritur koke edhe elemente komuniste , qe publiku i quante terroriste . Te tera Partite kishin militante, qe shpesh revoltoheshin .

Ishte prishur qetesia e qytetit . kishte vrasije te intelektualeve , qe shquheshin ne aksionet politike . Shpesh aksionet merrnin pamjet e vllavrasjes masive . Nje nder aksionet me te nxehta ndodhi , kur ne teatrin e qytetit u cfaq nje pjee tetrale , me indikacione anti aslam dhe properendimore . Pati shtirje me arme . U vrane 29 njereza. Ketu filloi i quajturi “grushti i shtetit “ .

Poeti Ka , ne kete aksion politik recitoi vjershen e tij , me indikacion anti Islam . Bisedat , partiake dhe aksionet politike si grushti i shtetit , nuk I shkojne per shtat poetit . Ai ruan profilin popullor . I perkushtohet dashurise me Ipekun , vajzen bukuroshe te zotit Turgut , njeri autoritar , patriarkal , ish I burgosur si njeri , me pikpamje komuniste . Turgut , kishte dhe vajzen tjeter , Kadifen ,aktore e “Teatrit popullor “ po kaq te bukur dhe inteligjente sa dhe motra Ipek . Kaltri , eshte personazhi , qe na jepet I interrnuar politik.

Te tere keta personazhe , me pikpamjet e tyre politike , shoqerore dhe mbeshttjen perkatese popullore , perbejne lenden , ku zhvillohet i tere romani , duke mos nenvleresuar rolin e personazheve epizodike dhe ata , qe cfaqen aksidentalisht . Permenda fjalen , lende . Me kete fjale kuptojme materjen , me interpretimin filozofik te se ciles ndajen rrymat idealiste dhe materjaliste . Romani ka lende , eshte i rende , llogjik , ka hermedicitet ndaj mjedisit spekullator dhe aq heterogjen politik sa ekziston ne provincen , Kars, ne veri-perendim te Anadollit .

Ku bien ne sy keto vecanti te romanit te Orhanit ?

Per alegorine titullit folem me siper . Nuk ka ngjarje , bisede , kuvendim partiak , ku te mos permendet bora , qe ka pllakosur Karsin , kete vit zgjedhjesh dhe vetvrasiesh . Bora justifikon veten dhe mundesite e pakta te ecjes perpara te qytetit . Bora eshte ndihmesia kryesore e autorit , per te zhvilluar romanin , me baze politike . Kushdo , qe e shef librin , ne vitrine , kujton se kemi te bejme me stuhine e bores , ne nje rajon , ku borerat jane te shpeshta dhe te renda, por si kjo e ketij viti .

Romani eshte i stilit te lire . Ananon nga klasicizmi , i shkruar ne kohen kur ne bote eshte perhapur realizmi sovjetik , i personazhit kryesor dhe pozitiv

, qe kryen “heroizma “, ne emer te Partise , qe perfaqeson. Orhani nuk afrohet me keto izma , qe mbytin artin e lire dhe traditen . Personazhet e “Bores “ , kane vlere te barabarte njerezore . Duken dhe zhduken , ne baze te aftesive te tyre njerezore . Perkatesite e tyre partiake , jane thjesht bindje te tyre parsonale . Autori qendron krejtesisht jasht tyre .

Personazhin kryesor te romanit , autori na i jep me pseudonimin “Ka “ . Pse me pseudonim ? Kete te fshefte , e di vete personazhi , qe nuk i ka pelqyer emri origjinal . Kemi te drejte te hamendesojme , sepse per sa ka pohuar vete autori , “Ka”, duhet te flitej me emrin e vertete . Ne faqen 275 , Autori , ne nje syth te vecante , na jep lajmin e vdekjes te “Ka “ . Kjo vdekje eshte diktuar pasi romani te kishte perfunduar , sepse ne 201 faqet e tjera , “Ka” vijon te jete aktiv , ne jeten e perditeshme te Karsit turk . Arrin te kthehet ne Frankfurt dhe te mirret me poezi , ne menyre shume me te kualifikuar . Autori me kete kalim pindarik , na le te kuptojme , se i urren rregullat strikte . Ana tjeter e problemit eshte fakti , se personazhi Ka, nuk eshte determinant ne zgjidhjet , qe jepen ne roman . Mjafton qe autori te mirekuptohet me lexusin . Ka gjen hapesira , per t’u shmangur .

Ja si na i pershkruan personazhin enigmatik , Ka: “Jetonte ne Gjermani si azilant politik, prej 12 vjetesh . Ishte 42 vjec. Nuk ishte martuar kurre. Pasioni vertet dhe gjithe energjite e tij ,vertiteshin rreth poezise .Kishte karakter te drojtur dhe i pelqente vetmia . Dukej i trishte dhe i perngjante heronjve te Cehovit . I pelqenta t