Prej Trojës në Unionexit, Akili dhe Ajaksi duke luajtur!?




Bujar Kapllani

THEMBRA E AKILIT HYJNOR DHE DËSHPËRIMI EPIDEMIK I AJAKSIT

Vetësiguria “utopike” dhe dëshpërimi “distopik”

Akili simbolizon realisht një testament, i cili përfaqëson vullnetin personal, për të përmbushur betimin ndaj të tjerëve. Vetësiguria e Akilit shfaqet si utopike; hyjnore. Akili, i zbrituri nga qielli me shqytë e përkrenare të zbukuruara me Shqiponjën e Zeusit dhe Dhinë, që e ushqeu. Kjo vetësiguri utopike është forca, qëndrueshmëria dhe lëvizja energjike e Akilit, po aq sa edhe mbetet pjesa më e brishtë, jo rezistuese dhe e pamundur për t’u ringritur, nëse është e pambrojtur dhe goditet. Utopia është e brishtë si “thembra e Akilit”...! Utopizmi i idealizuar e hyjnor, funksionon si “thembra e Akilit” në shoqëritë dhe politikat “e përsosura”, ndaj edhe gjërat nuk shkojnë mirë shpesh në këto raste, nëse goditet “utopizmi”, “thembra” e bukurisë, forcës dhe shpejtësisë së zhvillimit të sistemeve. “Thembra” i mbështet hyjnorët në tokën e të zakonshmëve, për të cilën vetsakrifikohen mbi parime hyjnore! “Thembra e Akilit” zbuluar midis qiellit dhe dheut, midis dashurisë dhe tradhëtisë, midis thellësisë erotike të Helenës dhe kokëfortësisë së pabesë së Paridit...!


Ajaksi simbolizon shenjtërimin shumëfish të dështimit, krahasuar me humbësit e tjerë. Ajaksi është gjaks, mbron, shpëton dhe merr hak për humbjet në luftime, ndaj përherë jeton në dëshpërim. Dëshpërimi i Ajaksit shfaqet distopik, mjaft dëshpërues e pa shpresë. Kjo pasiguri distopike njihet si “dëshpërimi i Ajaksit”, ashtu si në rastet individuale apo edhe ato kolektive, përballë ngjarjeve dhe situatave, të cilat kanë të bëjnë me protagonizmin e të tjerëve, të gjykuara prej cilitdo prej nesh, si të pamerituar, të pakëndshëm dhe të rrezikshëm lidhur me të ardhmen e parashikuar prej vetvetes dhe për veten... “Dëshpërimi i Ajaksit” humbës i parashikimit, i vetmuar e i idhnuar, preket prej mosbesimit të perëndive për ta vendosur atë në krye të betejës kundër Trojës, e cila kurorëzoi fitoren në fuqinë e akejve komanduar me dinakërinë odiseane...!

Akili dhe Ajaksi simbolizojnë fillesat e një marrëdhënie politike, në një “betejë” të vazhdueshme midis këtyre dy mendësive historike, që e përshkruajnë jetën dhe botën mbi bazën e botëkuptimit futurist, të vlerësimeve “optimiste” dhe “pesimiste”, ndaj fakteve reale dhe parashikimeve shkencore për të ardhmen e teknologjive.

Utopizmi dhe distopizmi janë përfaqësues tipik të mendimit social, ku të parët janë pakicë në krah të pushtetit, punojnë për të dhe presin prej tij, ndërsa të dytët janë edhe ata po pakicë, por në krah të individëve të frustuar, që simbolizojnë kundërshtinë njerëzore ndaj “vuajtjeve dhe padrejtësive” të krijuara nga pushteti... apo kultet, shpesh larg arsyetimeve realiste, ndaj dhe jetojnë me “dëshpërimin” e mosrealizimit të shoqërive të përkryera... apo me pamundësinë e marrjes së pushtetit nga duart e pakicës, që po ushtron pushtetin! Pra, utopikët dhe distopikët nuk janë popull, por janë individë ambiciozë ndaj privilegjeve të pushtetit.

AKILI, AJAKSI DHE UDHA E TROJËS

“Akili dhe Ajaksi duke luajtur” - Skenë në vazot e dekoruara me ngjarje tematike nga Lufta e Trojës, piktori grek Eksekias, 530 p.e.s.


Humbës e fitimtarë

Akili dhe Ajaksi[1], dy luftëtarë elegantë, janë paraqitur nga piktori grek Eksekias duke luajtur për fitore individuale, apo ndoshta duke thurur plane për marrjen e betejës së Trojës. Pamja e hijshme dhe miqësore e tyre, prezanton një marrëdhënie familjare, një marrëveshje dhe mirëkuptim, se loja apo beteja do të jetë përcaktuese për fatin e tyre, si bij të vëllezërve kurorëmbajtës... “Trashëgimtarë të pushtetit”! Kjo pikturë pasqyron ëndrrën e tyre për pushtet. Akili me fuqi utopike të përkrenares në krye, gati për të bërë lëvizjen e radhës me ngutje, ndërsa Ajaksi në dilemën distopike në vlerësim të veprimit, para se të bëjë lëvizjen e duhur!

Elementi i koduar në këtë pikturë, janë “6 pika-germa” rreshtuar, që nisen nga mjekra e Akilit dhe ndalen pezull mbi tavolinën e lojës apo fushën e betejës, konverguar me “3 pika-germa” që nisen nga hunda e Ajaksit, pikërisht vertikalisht me gurin e lojës, ku pritet të luhet nga dora e Ajaksit. “6 pikat-germa” e Akilit simbolizojnë betejën dhe misionin e kryer për plotësimin e testamentit utopik ndaj familjes mbretërore (gr. TESAPM – llogari), ndërsa “3 pikat-germa” e Ajaksit simbolizojnë pasigurinë për vazhdimin e betejës, dilemën distopike të ruajtjes së pozitave mbretërore të familjes (gr. LOT – shuma). Akili ngutet, Ajaksi frenohet në gjysmën rrugës. Mjekra e Akilit rrezaton energji burrërore të pandalshme, ndërsa hunda e Ajaksit nuhat fatin, i cili do të godasë shenjtërimin e familjes së tyre mbretërore. Akili ngutet dhe bie hero për shenjtërimin e familjes, së bashku me mbrojtësin e tij Patroklin. Ajaksi matet për të arritur suksesin dhe vetvritet, në dëshpërim..., për të mos pranuar përjashtimin nga vazhdimi i misionit të Akilit, ... i cili iu besua Odisesë.

Pas vrasjes së Akilit, Ajaksi mbron dhe varros trupin e tij bashkë me atë të mbrojtësit të tij, Patroklit, vrarë nën petkat e Akilit. Ajaksi kërkon të marrë mburojën dhe heshtën e Akilit, farkëtuar në Olimp nga Efesti, por Athinaja është pushtuar nga mosbesimi ndaj luftrave distopike hakmarrëse dhe gjakderdhëse, pa fitore, ndaj ajo urdhëroi t’i jepen armët e Akilt “udhëtarit” Odise, mbretit me kurorë në Itakë, si më dinak e gojëtar për të drejtuar betejat. Ia jep këtij udhëtari të zakonshëm, rritur në idhnitë e jetës në Itakë. Ajaksi i zhgënjyer, në panik e në turbullim mendor, shkon e ther tufat e veta të bagëtive, duke i menduar ato si tersllëk dhe në armiqësi ndaj fatit të tij. Më pas i tronditur dhe në dëshpërim vret edhe veten në tehun e shpatës së tij.

Thembra Akilit dhe dëshpërimi Ajaksit – në udhën e Odise idhnakut

Odiseja, i mbështetur nga perëndesha e luftërave Athina, ideoi marrjen e Trojës me "Kalin e drunjtë", dhuratë e krijuar prej ushtarëve humbës para se të largoheshin nga fushëbeteja, si "kurorë-monumentale" për të simbolizuar dhe deklaruar nënshtrimin e akejve ndaj “armikut të pathyeshëm”. “Kali i drunjtë” u la para portës së kështjellës, si përulësi joshëse në mashtrim të armikut fitimtar. Në barkun e drunjtë të "kurorës-hambar", si baktere të egra e të padukshme, pabesisht fshehur, prisnin një grusht luftëtarësh, etshëm e gati për të sulmuar në befasi, nga brenda mureve Trojën e pathyeshme, natën pas festimit në eufori të fitores dhe në gjumin e thellë e “utopik” të trojanëve fitimtarë, pas asaj beteje të gjatë me akejtë, plot lodhje dhe ankthe të frikshme.

Utopizmi euforik i trojanëve ishte “thembra e Akilit” ku do të thyej Porta e Trojës dhe nga ana tjetër distopizmi tragjik i grekëve ishte “dëshpërimi Ajaksit”, i cili do të shndërrohej në burim urtësie, dinakërie, vendosmërie dhe veprimi për Odisenë e kurorëzuar me armët e Akil Hyjnorit. Kjo është arsyeja pse vinë deri sot në ditët tona këto dy simbole hyjnore: “Kali i Trojës” si utopi e mundësive për të fituar e glorifikuar “humbësit” dhe Odisenë “Idhnakun me Kurorë”, si produkt i distopizmit të shoqërive të papërkryera, të dëshpëruara, pesimiste, të zhgënjyera e pa të ardhme.

AKILI, AJAKSI DHE TËRHEQJA NË KAOS

“Akili dhe Ajaksi luajnë”– nga piktori finlandez Timo Waittinen, 2013


Fuqia Magjike e Trojës në Art - Unionexit

Në pikturën "Akili dhe Ajaksi duke luajtur", punuar nga bashkëkohësi ynë, piktori finlandez Timo Waittines, shprehen idetë subjektive të autorit, duke përdorur historinë dhe artin e trashëguar prej asaj kohe antike, me kuptimin dhe frymën e një bote të re moderne e të mbingarkuar me “vockërrima destruktive”, që sendërtohen në imazhe të ndryshme dhe shumëformëshe, por thelbi kuptimor mbetet po ai, i trashëguar nga antikiteti - si përfaqësim të lirisë edhe pas 2500 vitesh (pikturimi nga Exekias, 530 p.e.s.)! Kjo gjuhë alternative e të menduarit të pikturës, vjen si një tendencë për të trajtuar problemet e sotme të lirisë, si një betejë virale herë-herë e pakapshme apo edhe shpesh e padukshme, e palexueshme dhe e padeshifrueshme. Një komunikim i koduar, gjithsesi edhe më pranë thelbit ekzistencial, i cili shoqëron të treguarit me “fshehtësinë” e mendimit. Kjo pikturë ka kuptim të gjerë alegorik dhe simbolik mbi bashkëjetesën dhe luftën, për të mbijetuar ndaj betejave të padukshme virale dhe epidemike.Perceptimi "psikodelik" në këtë pikturë si manifestim i mendimit dhe artit, nën efektin e substancave aktive dhe haluçinacioneve, mund të duket si ekspresionizëm naiv e zbavitës, por në të vërtetë, simbolika e pikturës ia lë vendin mendimit dhe fjalëve, për të shprehur shqetësimin antik, në vazhdën e perceptimeve bashkëkohore të ekzistencës së njeriut dhe unionit së marrëdhënieve njerëzore në infinit.

Kjo skenë "psikodelike", evokon një nga temat e rëndësishme nga historia e artit, për t’u ritrajtuar me ide dhe forma haluçinante e ëndërrimtare, ku mund të hasen shtjellime, transformime, shpalosje e shumëfishim të ideve dhe mendimeve të çuditshme dhe surreale.

Përshkrimi formal

Akili dhe Ajaksi shfaqen të përkulur brenda një katrori, sikur do të na thuhet; se fati i tyre është në një kuadrat të përbashkët, midis kuadrateve të tjerë në lojën e shahut. Dhe vetë fati i betejës lidhet me historinë e tyre utopike-distopike, pasi brenda kuadratit ku janë pikturuar, midis tyre ndodhet një kuti shahu, e cila flet për zhvillimin në progresion gjeometrik të drejtimit të betejës në portat e Trojës. Imazhet e dy heronjve na vinë në pikturë më tepër të ngjashme me mikrobe, bakterie apo forma e “ngjyra virusale” të vëzhguara në mikroskopë digjitalë, të zmadhuara miliona e miliona herë, sesa realisht figura njerëzore. Madje, edhe veshjet mbuluese mbi shpatullat e tyre, përforcojnë idenë se kemi të bëjmë me pamje të “viruseve nën kurorë”.

Akili jeshil

“Akili jeshil”, si një virus i ngjashëm me “vuajtjet e vdekjes heroike” dhe “ringjalljes për fitore”, në optimizmin e dhe besimin e perëndeshës së luftës, Athina, e cila pasi shteroi energjitë e heroizmit të Akilit dhe Ajaksit, zgjodhi dinakërinë e Odisesë, për të ringjallur fitoren kundër trojanëve të pabesë e lakmitarë. Veshja jeshile e Akilit ul tensionin dhe ankthin, duke na çliruar emocionalisht nga tensionet arteriale të ankthit, dhe na ofron shpresë dhe premtimin për fitore. Kjo veshje jeshile na bën të shohim Akilin si një qenie aliene apo dinosaur, si një dilemë, nëse është optimizëm i ardhur apo tashmë i zhdukur në këtë jetë. Imazhi jeshil i Akilit është simbol i nxitjes së xhelozive dhe shkaktimit të venitjes dhe plakjes së epokës, si dëshpërim. Nga ana tjetër jeshilja ofron frymën pjellore e mundësitë krijuese të shpirtit të shenjtë, pra simbolizon besimin dhe jetën pa kufi, si edhe dëshpërimisht shpreh papjekurinë psikologjike në afërsinë me jetën bimore, më tepër, sesa me instiktin në botën shtazore. Fryma e pjellorisë jeshile së perëndeshës Afërditë është plotësi e egërsisë të perëndeshës Athina. Uniteti i të kundërtave, ploti të kundërtave plotësuese!

Ajaksi portokalli

“Ajaksi portokalli”, si një virus i ngjashëm me ndriçimin e një llave ose shkëmbi magme, si dominim i gjakut, fuqisë, veprimit dhe ndryshimit të tokës. Veshja portokalli shfaqet si simbol i kujtimit të flakës dhe nxitjes, energjisë trupore fizike dhe pluhurit të shakramimit të dytë[2], pesimizmi shkaktuar nga vendimi i perëndeshës Athina, për të qenë pasues i Akilit, jo Ajaksi, por Odisea. Veshja portokalli e Ajaksit ofron bashkimin e rezistencës paqësore dhe të heshtur, ofron aromën e ritualeve kishtare me simbolikën e mjaltit dhe bletës në vijat zi-portokalli të përkrenares, si simbol i lulëzimit të jetës sumere. Ngjyra portokalli e Ajaksit ekzalton ndjesi mëshirimi, gjë e cila u demostrua në veprimin për trupat e vrarë të Akilit dhe Patroklit, duke i tërhequr nga fushë-beteja e armikut, për t’i mbrojtur dhe ruajtur nga dëmtimi prej barbarisë së luftëtarëve trojanë. “Ajaksi portokalli” simbolizon diellin që ngjitet e agon në lindje, ndizet e ngroh në mesditë dhe zbret i fikur në zmadhim drejt perëndimit... Kjo ngjashmëri me diellin ngjyrë portokalli, vjen si simbolikë e ndryshimit psikik të Ajaksit, nga ngrohtësia njerëzore dhe fuqia ripërtëritëse e shpirtit, drejt pjekurisë dhe ballafaqimit me pasojat në përfundim të betejës. “Ajaksi portokalli” do të ndjejë transformimin përvëlues të qenies së tij distopike, në rrëzimin psikik të natyrës së tij mëshiruese, në befasi dramatike, duke u shtyrë në krim dhe mosekzistencë. Pra, dielli portokalli e djeg vetvehten...!

***

Ndryshe nga pikturimi i skenave të Trojës nga piktori grek Eksekias, 2500 vite përpara, piktori finlandez Waittinen, në vend të “6 pikave-germa”, poshtë mjekrës së Akilit, vendos një mbajtëse ndriçimi mbi të cilin gjendet një miniaturë kukulle matriarkati, me bri dhie sipër, si simbol magjie dhe besimi okult në realizimin e misionit dhe në përkujdesje ndaj “lojës” me Ajaksin. Akili, si kopshtari Kain, paraqitet i ndërgjegjësuar në kryerjen e misionit, si produkt i natyrshëm i jetës jeshile të Tokës... Në gishtërinjtë e dorës së tij, janë duke u rrëzuar dy figura shahu, një oficer dhe një ushtar, si një paralelizim i vetë Akilit dhe Patroklit, rënë në fushë betejë. Ndërsa poshtë mjekrës së Ajaksit, në vend të “3 pikave-germa” vendoset një mbajtës llambe ndriçimi në të cilën shohim të ngrihen e të zhduken në tërheqje, rrathë drite shakramuese, sikur të na thonë se Ajaksi e sheh fatin e tij të paqëndrueshëm dhe të pasigurtë në luftëra hakmarrëse e instiktive. Si bariu Abel, me lëkurën e gjakosur në shpinë dhe me shkopin e bariut, si spektër mbretëror në dorën e majtë, sheh i dëshpëruar fatin e tij tragjik. Ndërsa në gishtat e dorës së djathtë të Ajaksit është “figura-shah mbretëreshë”, e cila është duke u rrëzuar para syve të tij, si një paralelizim me perëndinë Athina, përcaktuese e fatit të luftës.

“Rrëzimi” i “figurës-shah mbretëreshë” është një iluzion i “dëshpërimi të Ajaksit” ndaj vendimmarrjes së perëndeshës Athina, për të caktuar Odisenë në drejtimin e betejës kundër Trojës, dje para 3000 vitesh, apo në ngjashmëri simbolike sot, në “Unionexit”, për të udhëhequr betejën ndaj kaosit ekologjik, ekonomik dhe politik në botën e mbipopulluar dhe të pushtuar nga euforia “fitimtare” e konsumatorëve, të shfrenuar ndaj burimeve jetësore dhe ndaj energjive prodhuese në botën e organizuar e moderne! Akili, njeriu i bindur ndaj frymës hyjnore, vetsakrifikohet për mbrojtjen e ambientit e natyrës, ndërsa Ajaksi i dëshpëruar e humbës, ndriçohet me rrathët e dijes shakramuese, si në një kafshim pafund i “mollës së shenjtë”, “mollës së mëkatit, “mollës së informacionit” në mjedisin e jetës, në bimësinë e harlisur të “kopshtit të parajsës”, ku njeriu humb ekuilibrin dhe në kaosin gravitacional të mendimit, i duket sikur po i përmbyset bota, jeta, ekonomia dhe vetë fuqia e kurorëzuar e njerëzimit. Realisht në rrëzim është “dëshpërimi distopik” i Ajaksit, si një virus që kërkon të fshihet nën kurorën e Kainit, por që e vret veten si një Abel..., pra..., kurora “utopike” e Akilit vret Ajaksin “distopik”... Zhgënjimi për të qenë Akil, e vrau Ajaksin!