top of page

Portreti i Belinit


Illo Foto

( Roman nga Jason Goodwin )

Nga : Illo Foto , ne N. Y .

Eshte pozitiv fakti , qe numuri romanciere shqiptare rritet nga viti ne vit . Kjo tendence eshte nje tregus , qe verteton se shkrimtaret shqiptare , jane te merakosur , per ta rrahur gjeresisht jeten e popullit tone , ne te tera dimensionet dhe etapat e historise . Mendoj se romani historik , duhet te zeri bashin e vendit ne krejt zhanrin e romanit , sepse ne jemi komb , qe na eshte mohuar historia . Ne shtete fqinj perpunoohen lloj -lloj marifete , per ta kufizuar numuroin e shqiptarve , qe kane populluar gadishullin, ne kohe te ndryshme pa bere fjale , per minoritet , qe jetojne brenda fqinjeve dhe Marin Mema , na i tregon me ze dhe me figure , ne shume emisione televizive, te lavderushme .

Nje shembull te romanit historik , po e shpalos , perpara jush . Romancieri eshte moshe mesatare dhe stili i te shkruarit i perket klasicizmit . Mendoj se keto cilesi i duhen romanit tone kohor . Duke qene se romani levron tema te gjera dhe pa tjeter reale , sejcili roman ka pjesen e vet historike. Gjuha artistike e romanit , lipset te kaloi ne autocensure te rrepte . Ndryshe dote nisesh roman historik dhe do tga pefundosh ne roman fantastiko- shkencor . Kete kerkese e kam perseritur , sa here kam komentuar romane te kesaj natyre . Nuk pretendoj se jam bere i bezdishem.

Jason Goodwin

Eshte e dobishme , qe te njihet jeta dhe prodhimtaria e romancierve boterore , nje prej te cileve eshte romancieri i sotem angles , Jason Goodwin. Eshte femije i te dy prinderve shkrimtare . Ka lindur , ne vitin 1964 . Prindrit u divorcuan , kur ky ende nuk kishte lindur . Babane biollogjik e njohu , kur ishte 28 vjec . E rriti bashkeshorti i pare I Nenes se tij , qe ishte producent I famshem filmi . Ka shkruar dhe vijon te shkruaj shume romane . Ka filluar me romanin “Kopshti I barutit” , ose” Kohe , per caj “ . Ka shkruar nje seri romanesh , per jeniceret , nje prej tyre eshte : “ Koha e jenicereve “ . Ky u klasifikua romani me I mire , ne vitin 2007 . Shkrimtari ka 4 femije . Romanet e tij jane perkthyer ne me shume se 40 gjuhe .

Ne c’do roman shkrimtari reflekton shume ane te karakterit te tij , ose te jetes se tij , sepse autori rreket te japi jete njerezore , sa me afer realitetit. Romancieri Goodvin , ndoshta per shkak te shkollimit , per historine osmane , i ka kushtuar kesaj periudhe disa romane , qe krijojne nje serial te plote , per kete event te historise njerezore , qe shtrihet ne 3 kontinte dhe ne dhjetra shekuj . Romanet historike te ketij shkrimtari , pervec besushmerise historike , qe nuk diskutohen , karakterizohen nga stili i romancierve klasike , qe shkrimtari i imiton , ne naracion dhe ne zgjidhjet natyrale . Kjo eshte veshtiresia e romancierit historik , duhet te jete i sakte dhe artistikisht i perkryer . Te dyja keto cilesi , I gjejme ne romanin e madhe dhe kompleks, “Portrreti I Belinit “ , per te cilin do te cfaq pak mendime , ne kete ese.

Ky roman eshte botuar ne shqip , ne 2014 . Perkthysi eshte , Fari Laçka .Ka gjithsejt 322 faqe, botuar nga SHB “Saras “ . Qe ne faqet e para , lexusi ve re stilin e thjeshte dhe tematiken e vjeter , qe I perket zhvillimeve te Portes se larte , ne vitet 1830- 1840 , periudhe , kur ka jetuar eunuku i oborrit , Jashim. Skenat me Sulltane , pashallare , jenicere , harreme , ndeshen ne cdo syth te vepres . Lexusi jeton emocionalisht jeten ne Porten e larte dhe te gjitha intrigat , qe thuren , per te perjetesuar sundimin sulltanor , brenda dhe jashte Turqise osmane . Krijohet bindja se kjo Perandori dha ndihmese te cmuar , per zhvillimin historik te njerezimit , ashtu sic pati dhe momente te frenimit te zhvillimit historik .

Vendet ku zhvillohen ngjarjet , jane dy qytete te ngjashem Stambolli dhe Venecia, kryesisht kjo e fundit , ku kryqezohen interesa ekonomike dhe me shume intriga te spinuanizhit . Vec dy qyteteve me peshe te madhe , ne boten e kohes , perzihet edhe interset e perandorise hazburge , ne çperberie , por me spiunazh aktiv dhe shume specifik .

Pasi pershkruhet pallati I Sulltanit dhe te gjitha mjediset , qe e perbejne , cfaqet Sulltani I ri , me emrin Abdylmexhit Pashai , I cili , ka pak kohe , qe ka marre detyren , duke zevendesuar te atin Mehmet i II , qe vdiq natyralisht . Sulltani I ri paraqitet shume i merzitur , per pergjegjesine e madhe dhe detyrat , po kaq te medha , qe e presin t’I zgjidhi . Flet pak dhe prere , sic ja kerkon detyra e larte . Nuk duket shpesh ne mjediset sulltanore , vec kur jep detyra shume te rendesishme .

Eshte koha , qe kontrabandoheshin veprat artistike , kryesisht portretet e njerzve te shquar . Kontrabandimi i portreteve , ishte nje lloj burse si e sotmja .Ne “burse “ shiteshin vlera te rendomta artistike . Per vepra te shquara lulezonta kontrabanda . Investonin njerez te vecante , falmilie , fise , por edhe shtete dhe perandori . Sulltani i ri ngarkoi njeriun e afert te oborrit , eunukun, Jashin , per te gjetur portretin e Babait te tij , qe ishte zbuluar se fshihej ne Venecien , qytetin , gjallonin sherbimet sekrete te tre perandorive me te medha , qe pat njohur historia euro-aziatike .

Detyra , qe ju dha Jashimit , ishte nga me te veshtirat e kohes . Kjo ju dha drejtperderejt nga Sulltani , pa dienine e njeriut , qe pergjigjej , per sherbimin e fshehte . Ne kete veshtrim gjetija e portretit , nuk perbente topsekret , per veprimtarine ne Venecien , por dhe brenda kanaleve zyrtare te Oborrit sulltanor .

Jashimi , me vullnet te vecante , ju perkushtua detyres , duke u bere banor i Venicia , ku krijoi rrjetin e tij , por atje , ne menyre paralele vepronte dhe sherbimi i fshehte i Hazburgeve . Punonte per te njejten detyre : te gjente portretin e Mehmetit te II , per te krijuar lidhje me Sulltanin e ri te stambollit . Koha tregoi , se keto sherbime u perplasen , duke lene pas shume viktima , kryesisht te mbytur ne kanalet e lagunes , mbi te cilen frymon Venecia e varferise dhe e lluksit . Nje koke njeriu , Jashim e pa kur udhetonte me gonolen e pare , per te shkuar ne hotel . Tmerri ishte prezent ne c’do rruge . Te tjera koke te prera , pa Jashimi , gjat veprimtarine , per plotesimin e objektit te tij .

Bashkepunetor i afert dhe lidhjeve lidhjeve qe krijoi Jashimi , ishte konsulli i Polonise ne Turqi , Palevski , por ne Venecia thirrej me pseudonim dhe reklamohej si amerikan , qe kishte ardhur ne Vencia , per tregeti te antikuareve . Jashimit i dhane nje shoqerus , per ta orientuar , neper Venecia, italianin me emrin Rozherio. Natyrisht dhe ky ishte agjent , qe u zbulua , ne etapat e me voneshme te zhvillimit te romanit .

Roxherio , si italian njifte prodhimet artistike te piktorit te famshem Xhuzepe Belini . Jashim zhvillonte udhetime , biseda , orgji dhe nepermjet Roxheros u njof edhe me nje conteshe , qe banonte ne pallatin d’Aspri d’ Aspria , dhe me vete konteshen , Kala. U njohen dhe me familjen vendese , ku bente pjese gruaja venecinese e familjes me shume femije , Maria .

Ky ishte subjekti i romanit dhe zhvillimi i tij , por skenat , qe zhvillohen , midis personazheve plotesojne idene dhe vertetesine e ngjarjeve historike . Fjala vjen , Piktori Xhuzepe Belini , eshte figure historike dhe artistike e shquar ne Italine e sh 19 . Ngjarje reale eshte dhe portreti i Sulltanit , nga Belini . Veprat e Belinit , u bene objekt i kontrabandes dhe e blerieve klandesine , qe vleresoheshin , me miloiona lira turke te kohes . Ne se dy familje me perberje mesatare do te kontrabanonin , nje portret te Belinit , nuk kishte nevoje te punoin gjithe jeten .

Lidhur me korrektesen e ngjarjebve , ne romanet historike , Shkimtari yne , Sabri Godo , me kujtohet se ka shkruar dy here romanin e tij “Skenderbeu “ . Heren e pare e perfundoi ne monizem . Nuk i kishte pare mjediset skolastike , ku pergatiteshin jeniceret . Pershkrimi ketyre mjediseve ishin produkt I fantazise te romancierit . Mbas 1990 , Godo , vizitoi Stambollin , dhe I pa mjediset e jenicereve , qe kishin ndryshim rrenjesor , nga ato , qe I kishte pershjkruar me hamendje . E botoi serish romanin , vetem , per kete hollesi . Ky shembull , duhet te vlei per sejcilin nga shkrimtaret , qe shkruaje tema historike dhe qe jane jo pak , ne portalin , Terziu .

Rreale jane dhe figurat e Sulltanit , te valide Haneme, punonjesi i arshives te shtetit turk etj . Do permend nje detaj te arshives . Portreti I Belinit , ishte derguar me nje varke hazburge , nga Venecia , direkt ne oborrin turk , e amballazhuar ne menyre te pa dukeshme dhe te sigurte nga agjentet atmosferike . Jashimi , qe u kthye ne Stamboll , me mjet tjeter , i kerkoi arshivistit , te shifte amballazhimin e objektit , qe e kishte derguar me doren e vet . Arshivisti nuk pranoi te behej kjo “shkelje “ , qe ne jeten e zakoneshme , ndodh , pa asnje problem . Te gjithe e njohin korrektesen e arshivave turke , ku studjus dhe historiane , kane verifikuar ngjarje te rendesishme te historise boterore . Rregullat e arkivit , jane kanunore .

Ne nje rrast shume te sforcuar , kur Jashimi ndodhet vetem me konteshen u zhvillua nje bisede shume intime dhe sekrete . Ne momet sa tragjik dhe erotik kontesha i thote se eshte betuar , ne Bibel , se nuk do te martohej kurre , megjithate ka nje djale te vetin , 24 vjec dhe ka shume kohe , qe nuk e ka pare . Kete ndodhi , autori na i jep me ngjyra te ndezura dhe me art shume te holle . Nje bisede e tille shume intime ,bedoj se rrjedh nga jeta e vete autorit , qe nuk e njohu babain biollogjik . Gjithnje artistikja buron nga shpirti dhe vdes po aty .

Shkrimtari eshte kujdesur te na japi personazhe te skalitur . Jeta e ketyre personazheve , shkrihet brenda jetes se zakoneshme , me hallet dhe preokupacionet , qe sjell momenti dhe mjedisi , ku veprojne . Keta personazhe , vertet kryejne pune te medha , sic eshte rrasti i piktures Belini , por nuk idealizohet vepra e tyre . Sado groteske te jene veprat e njerzve , historia eshte mbi te gjithe . Nuk idealizohet dhe as glorifikohet . Mbetet qe historia te thote fjalen , te cilen e pret dhe vete autori .Autori nuk abuzon kurre , me te verteten historike , per shkak te artit . Ne kete veshtrim e kam quajtur Goodwinin shkrimtar klasik , te koheve te reja .

Mund te jete edhe tematika historike , qe e bejne autorin te shkruaj me stilin klasik dhe teresisht real . Mbi te gjitha eshte shija e talentit dhe prirja , per te na dhene vepra teresisht te besushme .

Ne kohen e rinise tone , kush gjente nje roman te shkruar nga perendimoret , konsiderohej se gjente nje thesar . Kishte shume pak shkrime te tilla , por dhe ekzistentet ishin te censuruar .

Te lexosh shkrimtaret klasike , mbetet jo vetem kuriozitet , por dhe kenaqesi shpirterore . Qytete , dhe skenat , qe pershkruan Goodvini , ne kohen e mesjetes , nje i moshuar , mund te gjeje rrugicen dhe pallatin ku ka banuar familja e tij dhe kjo , jo vetem , per mjediset , por mardheniet e njerzve , prirjet , gojdhanat , kundershtite te njerzit mbeten te pa ndryshara . Anglezi Goodvin dha dhe mori nga Venecia , pjese te shpirit te tij anglez.

Ja si na i paraqet nje skene , ku bisedohet , per vendesit : “ Keta aristokratet nuk kane dallim nga njeri tjetri , thoshte Ai me vete . Kujtojne se ligjet jane vetem , per njerez te vegjel . Ende enderrojne kur kishin ne dore Republiken , vetem se dhe ate e braktisin , sa degjohen krismat e para “. ( Libri ne faqen 108 ) .

Me keto dy fjali te thjeshta , komunikojne komisari i policise , kontesha d’Aspri dhe Jashimi . Karakteristikat e sundimtareve jane te ngjashme , kur bien nga fiku , sic eshte rrasti i conteve , ne shekullin 19 , kur kapitalizmi eshte bere mode qeverrisese , per c’do vend , ne Euro- Azi . Kete diallog , mund ta adoptosh , ne c’do bisede , midis perfaqesusve te klasave , jo vetem ne Venecie , ku behet biseda , po kudo ku bisedohej politikisht , per te kaluaren dhe te arthmen e nje vendi . Nga kjo kuptojme se autori , nuk mbetet rob i periudhes arkaike , ku e shpie detyra , por zbret te tera shkallet e historise , deri ne ditet e vete lexusve te tij .

Kaq e vertete eshte kjo skene , sa qe mund ta adoptosh edhe sot , per politikane , qe kane lene pushtetin dhe , dashur pa dashur , behen relike te historise . Shembujt historike jane te shumte , kur sundimtaret ja kane mbathur , sa kane degjuar krismat e para .

Bashkepuntori I Jashimit , Konsulli polak , Palevski , jep nje percaketim te plote te Venecies te kohes , ne faqen 128 te librit : “ E dini c’eshte Venecia ? Qytet i kenaqesive . Maska , ballo , misherim i njemije neteve arabe .Vendi I dashurise , svetetimit , arteve te lartesuara dhe deshirave me te ulta . “ . Keshtu e percakton Palevski , Venecian , ku njohen c’do skute dhe c’do pallat mondan te saj , ne nje aksion , ku disa here , jeta e tyre u vu ne kandar .

Bisedat , per Venecian , vazhdojne me faqe te tera ne liber . Jane karakteristika , qe nuk I dikton njeri , por rrjedhin ne bisede midis pijesh alkolike miqesisht . Kjo , bisede rrodhi spontanoisht , me teper se sa i problemit , qe ishte midis tyre . I terhiqte Venecia liberale , qe di te jetoi jeten njerezore . Tregimi vijon natyrshem, per nje event venecian :

“ Tre te rinjte mbeten si te ngurosur . Maria dhe shoqet e saj hyne brenda duke qeshur , avanti sorelle ( Mirse vini )! “ .

Nuk ka sagje prozaike dhe te bezditeshme . Venecia ruan karakteristikat e nje conteje te rene nga vakti , por shume funksionale ,per qejfet dh eorgjite , per kontrabanden e te gjitha formave , kryesisht te veprave te artit , qe ne kohen , qe flasim , jane menyre jetese , per shume njerez, breza dhe personalitete historike .

Vete qyteti eshte kthyer , ne treg , ku jo c’do njeri i zakonshem , mund te orientohet ne menyre te sukseshme . Jashim dhe Palevski , sado amatore , ne kete tregeti klandestine dhe me rrezikshmeri te larte , munden te dalin ne breg , duke rrezikuar jetet e tyre , me te vetmin perfitim moral , per te konsoliduar simpatine e Portes se larte , te ciles i sherbenin , per shume kohe dhe pa kushte .

Kur mundesite , per te triumfuar mbi konspiracionin venecian , ishin fare te zbeta , nuk e humben besimin tek plani , qe kurdisen . Ne te njejten kohe ndertuan planin e transportit te portretit te Belinit . Ky transport , kurre nuk do te realizohej drejt , per drejt , nga autoret e rrembimit . Transporti ishte aq i veshtire , sa dhe rrembimi . Portreti do te transporohej nga nje anije , qe nisej rrastesisht , drejt Stambollit . Ndermjetesi i te dy dergesave ishte lypesi , Alfredo , te cilit i pat shpetuar jeten Jashimi . Ja si pershkruhet ky moment kaq delikat , ne faqen 199 te librit . “ Te gjithe dine dicka , por nuk jane te sigurte , per asgje” ,i tregonte Palevski Jashimit . Palevski kishte treguar , per shume personazhe . “Disa ishin mashtrus , disa te vdekur , dhe disa te tjere , ishte i bindur se dinin , me shume se sa thoshin “.

Rrembimi i Portretit , u realizua , bashke me kambialin e Qeverrise te Hambsburgeve , qe ishte nje shifer aq e madhe sa dhe e vete piktura e Belinit . Ne kete kuptim vepra e Jashim- Palevski , i solli Portes es larte dy vlera te medha monetare , por pa nenevleresuar realizimin e enderres , se Sulltanit , per te patur ne mjediset e sulltanatit , portretin real , te Mahmudit te II , te pikturuar nga Xhuzepe Belini i famshem dhe i pavdekshem.

Mbyllja e temes se romanit , eshte fare e zakoneshme . Ne fillim kemi treguar si Jashimi kerkoi ne arshive dhe takimin me Hanem Validene . Per te vertetuar sa zakonisht jane zhvilluar ngjarjet , po permend qendrimin e Jashimit , ne faqen 316 :

” Pas pak shtrydhi lengun e kastravecit dhe e perzjeu me kosin . Pastaj lau duart dhe u ul i qete ne divan , duke veshtruar catite e Stambollit “.

Keshtu byllet ky liber , qe pershkruan nje nga ndodhite me te medha te mesit te shekullit 19 . Ku eshte befasia ose tragjikja , qe nuk u mungon veprave te rendomta .

I jep pershtypjen lexusit , se subjekti ende nuk eshtte ezauruar , madje eshte krijuar hapesire , qe mund te shkruhet dhe nje roman , ndoshta me i gjate se ky , qe trajtuam perciptazi , ne kete esse .

Nga romani mesojne edhe sado te thukta te jene ngjarjet , jeta do te eci , me ritmet , qe kerkon koha . Ngjarjet jane perqendruar , brenda jetes te zakonshme te dy qyteteve . Faktikisht , jane pershkruar jeta e dy qyteterimeve , qe kane sunduar boten me disa shekuj . Autori jeton jasht ketyre qyteterimeve . Jeta vazhdon te eci me ritem me te shpejte , qe ka ndodhur ndonje here mbi glob . Goodwini regjistron jeten ne menyren me kritike te mundeshme, si nje shkrimtari dedikuar , i koheve te reja .

N.Y. Shkurt 2021


54 views1 comment

1 Comment


sotir.mimi
sotir.mimi
Feb 07, 2021

S.Athanasi:

Studjuesi illo Foto, është i mirënjohur tashmë në portalin tonë. Eset e tij të çmuara janë jo vetëm persiatje të mënçura, por edhe hulumtime të mirfillta. Ato kulmojnë dhe mbërrijnë në pikën më të lartë nga ku autori ndriçon problemin që shtron për diskutim. Konkretisht:

Kur flasim për romanin dhe romancierët, duhet të shtrohet edhe trajtimi i temave që ata rrahin. Vëndi ynë historikisht ka qënë i pushtuar deri në masën që ka humbur territore dhe është mbase i vetmi shtet që gjeografikisht rrethohet me popullsinë e kombit të vet.

Prandaj historikja duhet të ketë përparësi. Por edhe këtu shkrimtari, porosit z. illo Foto, duhet të mos ngatërrojë subjektin historik me romanin fantastik. Me këtë rast sjell në mëndj…


Like

Shkrimet e fundit

fjalaelireloadinggif.gif
bottom of page