Populli i Trebishtit ka kundërshtuar qeverisjen nën Serbi


Populli i Trebishtit ka kundërshtuar qeverisjen nën Serbi

Hasan M. Shahinaj


Komisioni i kufirit ka ardhur në Trebisht në prill 1923. Populli i Trebishtit ka kundërshtuar qeverisjen nën Serbi, ndaj tek vendi i quajtur Kosharisht, Ali Riza Topalli, përkthyesi libohovit, ka sugjeruar të hartohet një lutje a protestë. Dhe në fakt ashtu u bë, e ka shkruar në frëngjisht mësuesi ostrenas Hamit Muça (aso kohe, ai ka qenë mësues i parë i shkollës së porsahapur në Ostren të Madh më 22 nëntor 1922).

Kërkesa- protestë u hartua në emër të popullit të Trebishtit si vijon: “Ashtë një padrejtësi e madhe me në’a hjedhë nën zgjedhë të një anmiku të kombit dhe shpirtit tonë, kundër dëshirës tonë, tue marrë për bazë nevojat e rrejshme të serbëve. Pra, presim, vazhdon telegram-protesta-me na e shpëtue vendin tonë prej lakmive të pangopuna të serbëve dhe kërkojmë mos me n’a ndamun prej gjinit të dashun të nanës Shqipni…” (Arkivi i Muzeut historik Dibër, Dosja 32, fondi 846, Tiranë 2 dhjetor 1921).

Kërkesën – protestë e ka çuar në Dibër të Madhe fshatari Kamber Krosi Zhepishta, i cili ka marrë edhe numrin e protokollit. Sqarojmë se në vitin 1921, ustallarët guximtarë të Trebishtit me punë në Vlorë, i kanë dërguar telegram, Lidhjes së Kombeve në Gjenevë në shenjë proteste, sepse Konferenca e Paqes e Parisit (v. 1919), ia ka dhënë rrugën automobilistike Strugë – Dibër e Madhe, Serbisë.

Në vjeshtë të vitit 1923, kanë ardhur në Trebisht forcat shqiptare me kapterin Ali Kuqin në krye. Kufiri ka qenë caktuar kështu siç është sot. Në fakt, ardhja e Ali Kuqit me kufitarët është pak më vonë se sa ardhja e parë e forcave shqiptare me Matraxhiun nga Zerqani nëpërmjet Ostrenit të Vogël ku ka qenë gjithashtu vetë Ali Sula, qëndrestar i kohës, i kamur, kryeplak dhe me autoritet në zonë; ka qenë gjithashtu edhe vetë Jusuf Sinan Meta, i cili ka shërbyer si hoxhë autoritar në Trebisht shumë vite me radhë.

Kështu pra në dy periudhat e mësipërme, për shkaqet objektive të fqinjëve pushtues (shënimi im H.SH.), mësimi i shqipes u ndërpre në Trebisht, ndonëse ishte bërë edhe përpjekja e dytë e madhe gjatë vitit 1917 dhe ka pasë vijuar ca me ndërprerje gjuha shqipe me kërkesën e popullit e natyrisht të nxitur si kundërpërgjigje ndaj okupatorëve serbo – bullgarë, tek impononin gjuhët e tyre së toku me bajonetën e helmatisur.

Më 1923-1924 për një periudhë të shkurtër, mësues i shqipes ka qenë Ibrahim Tërshana nga Dibra e Madhe. Kurse nga fillimi i vitit 1925 ai ka shkuar nëpunës tek gjendja civile e Zerqanit dhe më vonë është transferuar për në Kukës. Gjatë vitit 1924 dhe 4 muajve të parë të 1925-ës me intervale shqip ka dhënë dhe Xhevat Fido Sadiku nga Trebisht – Çelebia.

Si konkluzion, nga sa përshkruam më lart, del se: data e fillimit të rregullt e shkollës së parë shqipe në fshatin e madh Trebisht të Dibrës është 18 Maji 1925.

Prej kësaj date të shënuar e deri më sot, për 1 shekull radhazi, shkolla e mësimit shqip në Trebishtin tonë ka vazhduar për çdo vit shkollor rregullisht dhe pa asnjë ndërprerje, qoftë edhe 1- ditore. Mësimet aso kohe zhvilloheshin në shtëpinë e madhe dhe karakteristike me harqe qemeri e guri të Idriz Hajredin Muçinës në qendër të fshatit që quhej Trebisht – Muçinë. Shkolla frekuentohej nga tri lagjet e Trebishtit dhe nga fshati Vërnicë. Interesante është për t’u kujtuar se për një periudhë kohe sipas traditës dibrane që thërriste Gollobordën Malësia e Epërme ose Dibra e Epërme; edhe fshati më i madh Trebishti mbiquhej administrativisht: Treanës i Poshtëm (Trebisht - Muçina, pra qendra), Treanës i Mesëm (Trebisht – Çelebia) dhe Treanës i Epërm (Trebisht – Balaja). Ky ndryshim toponimik me siguri është sugjeruar e zbatuar nga qeveria e Zogut për pamjen piktoreske të Trebishtit në formën e një albumi të hapur me tri këndet e tij, tri fshatra të bashkuara nga dy përrenjtë malorë e nga dy ish- xhamitë me minaretë e larta e ballkone- sherifetë e tyre në formë harku. Si mësues i parë dhe mjaft i zellshëm në Trebisht ka qenë Ramadan Sefedin Kodra nga Dibra e Madhe, me arsim gjimnazi turk jo të plotë, por që kishte kaluar në disa kurse pedagogjike të shkurtëra në Shkodër, Berat e Tiranë dhe që ka pasur aftësi teoriko – praktike pedagogjike e kulturore mjaft të arrira për kohën.

Ndaj, edhe si fshat i madh, Trebishti arriti të grumbullojë mbi 80 nxënës, që të gjithë djem me mosha të alternuara e jo fikse. Mësimi zhvillohej në dy dhoma – klasa. Kur mësuesi merrej direkt me një palë nxënës, të tjerët mësonin në heshtje në dhomën tjetër nën mbikëqyrjen e një nxënësi më të rritur. Ai vit i parë shkollor u mbyll më 4 korrik 1925 dhe nxënësit më të përparuar rreth 45 vetë, që kishim pasë mësuar edhe më parë me Xhevat Fido Sadikun dhe Ibrahim Tërshanën, kaluan nga klasa e parë në të dytën. Me urdhër të qeverisë së Zogut, krahas mësimeve në gjuhën shqipe deri në vitin 1930, nga 2 orë në javë jepej edhe mësimi i fesë nga (hoxha) Mulla Elez Pupuleku nga Trebisht – Çelebia.

Me gjithë poropagandën fetare të trashëguar dhe nga sundimi 5 shekullor turk, populli i thjeshtë trebishtar preferonte mësimet në gjuhën shqipe (Tekstualisht, për sa thamë, shih foton e shkollës së parë me numrin e madh të nxënësve dhe personelin mësimor e fetar. (shënimi im, HSH). Më 20 shtator 1925 filluan mësimet për vitin shkollor 1925 – 1926 me kl I-II, tani në lokalin e ndërtuar posaçërisht për shkollë në Trebisht – Muçinë qysh nga synimet e qarta të 1909-ës (sipas orientimeve të Kongresit të Dibrës të 23 korrikut 1909. Ndërsa në vitin e mëparshëm shkollor, lokali shkollor ka qenë i vënë në dispozicion të postës së xhandarmërisë për të ruajtur rendin dhe qetësinë në fshat.

Interesant ka qenë qëndrimi i vendosur i patriotit Hysen Destani (Plaku), i cili nuk ka rënë pre e planeve dhe ryshfeteve të lakminë serbe. Ai konkretisht ka thënë: “Unë as livadhin tim më të keq nuk e jap për dinarët e kapidan Ristos e jo më të shes krahinarët e vatanin!” Dihet se ata (serbët) nuk kursenin mllefin edhe ndaj “partnerëve” bullgarë të raprezaljeve të Luftës së Parë Botërore duke iu sulur forcërisht banorëve trebishtarë e gollobordas në tërësi: “Do gde sunce grejet, sveje serpsko!…” (Shenimi im H.SH. dmth. Deri atje kur ndriçon dielli, është gjithçka serbe!…).

Në vitin shkollor në vijim 1925-1926, shkolla ka pasur 93 nxënës sipas dokumentacionit bazë të amzës. Kryemësuesi Ramadan Sefedini mësonte klasën e dytë dhe mësuesi tjetër Rahman Marqeshi nga fshati Lis i Matit, me arsim fillor, ka mësuar klasën e parë. Ligj detyrimi nuk ka pasur, por as kuadër mësimor; lokali jo i bollshëm së toku me orenditë didaktike shkollore kanë qenë të pamjaftueshme për të gjithë fëmijët e shumtë të Trebishtit tonë.

Bangat e dërrasat e zeza kanë qenë të pamjaftueshme e të papërshtatshme. Megjithatë, të frymëzuar nga patriotët – qëndrestarë me armë në dorë siç cituam më lart, për t’iu përgjigjur flakë për flakë shovinizmit serb e më pas jugosllav (i cili qysh gjatë dhe pas Luftës së Parë Botërore lakmonte të mbante të pushtuar territorin e Trebishtit); populli, mësuesit dhe nxënësit veç zellit të madh në mësime, zhvillonin herë pas here aktivitete artistike sikurse skeçe, recitime, valle e këngë veçse me përmbajtje atdhetare e kombëtare shqiptare. Kanë qenë të veçanta sidomos veprimtaritë konkrete për 28 Nëntorin, ditën e Flamurit, kur nxënësit të rreshtuar lëviznin nëpër 3 lagjet- fshatra me pishtarë vajguri në duar e vargjet në buzë të këngëve e vjershave të përzgjedhura.

Në vitin shkollor 1926-1927, k