top of page

Pejë 2023: tek një pike rrugëtimi


Minush M. Hoxha

PROFESORI VAJTI PA LAMTUMIRË

…dhe tek një pike rrugëtimi e dashja…




PROFESORI VAJTI PA LAMTUMIRË

Me të kryer të punës asaj të premteje pasdite që, duke ligjëruar kishte bërë një sheti lodhëse në më shumë fusha, kishte një disponim paksa ndryshe nga të tjera ditë. Kishte një dëshirë më të madhe për të pirë, të dëgjoj ate që flitej por edhe vetë të flas më zgjërimisht. Posaçërisht se çfarë flitej, se flitej tejmase shumë, se qyteti kishte dale nga një ankth dhe tek kalonte në një gjëndje tjetër, pakuptueshëm dhe papërceptueshëm kishin dale në jetën e përditëshme gjëra që nuk kishin qenë as të imagjinueshme. Një versulje e furishme e së kaluarës që futej dhe në histori dhe që në çastin, një galimatias gjëndjesh e ideshë që në vete ishin kundërrthënëse- armiqësore bile, ngatërresa që përnjëherë kishin fituar në peshë dhe bënin që të qëllojnë aktorët- zotëronin qytetin. E të gjithë këto rëndonin mbi Profesorin se ai kishte nga brënda kërkesë të fuqishme por si një profesor që ishte, ndjente dhe një si detyrim që të gjej përgjegjën dhe ta thot kudo.

I ulur si përherë në të majtë skaj karrigës ballore që sipas një marrëveshjeje të heshtur ruhej për ndonjë autoritet, tok me tre të tjerë, qëndronte edhe asaj dite. Nga ai vend shikonte nga jashtë dhe shihte tek binte borë e imtë por e dendur dhe sa çelmëshel sytë ngritej lartësi e sajë. Mu kjo e bënte më të disponuar dhe i ngritte dëshirën të qëndroj më gjatë në kafene se ditëve të tjera. I lidheshin me kujtesën ditët nga fëmijëria dhe gëzimin kur, nga dritarja përdhese e vogël e shtëpisë, akoma pa u veshur, shihte borën se si mbulonte oborrin e vogël.

„ Ç´thoni Profesor për borën? I shkon qejfit Tuaj, apo jo?” ia tha z. Malo që i veshur me roba të kafta e xhemper të verdhë me fyt e me një të qeshur të pa sherr, jipej këndëshem.

“Bukur, bukur…“ ia këtheu.

Profesorit, të cilit kravata mavi i kishte ikur nga një anë, veshur në roba të përhirëta, me një shkujdesje ndaj vetës të vërejtshme, i skuqur në fytyrë, vetëm ia pohoj me lëvizje koke e pas pak shtojë:

” Mbulon ato që nuk dua t`i shoh dhe bashkë me këte restorant që me brëndinë e vet më përkujton ndonjë birrari gjermane në ndonjë rrafsh nënalpin, më përhupin pisllëqet e rrugës. Ja ai huti-tregonte me gishtin-dhe ketër të ngrirë sa imazh të bukur që japin.”.

“Ditë për të pirë” ia shtoj pas një pushimi të shkurtër dhe bëri riporosi të pijeve për të gjithë.

“Kam një ditë të rëndë sot se një nga ata të mëdhenjtë ra nga pushteti. E burgosën nën akuzë serioze për ate që nuk kishte bërë”.

E shikuan të pranishmit dhe, ndonëse nuk dinin se për kend flitej, fakti i qorrasjes i bëri kurreshtarë dhe një nga ata që rrall paraqitej me fjalën, paksa i krrusur e që i thonin Ksula se nuk kishte fare flokë, tha:

”Mos qoftë i fundit…”

“ Fletë rrall zotëria po ja se ia qëllon” ia këtheu z. Malo.

“Do bëjë ndonjë vite brënda apo jo” i drejtoj Salo pyetjen.

Z. Malo paksa kurreshtar dhe duke ditur personin për të cilin flitej, e meqë kishte një marifet të kulluar nga punët e drejtësisë, desh të jap përgjegjën, por e kalojë Profesori.

” Se besoj, se besoj fare. Dur pakëz me gjykimin o njeri” e tha.

Tashmë e kishte të tretën.

“ Ate e vendosën pas grilave jo për të bërat por për që futi këmbën në hapsirën e huaj! E kuptoni” e tha ai me gjuhën paksa të trashur nga pija dhe një lodhje që ia shpërfaqte fare diktueshëm fytyra e zbehur.

E shikuan të gjithë paksa të habitur nga se nuk ia kishin dëgjuar shpesh interpretimet kurse Z. Malo që në një mënyrë drejtonte biseden, me një nënqeshje memzi të vërejtshme ia tha:

“Nxjerreni nga mjergulla mendimin, zotëri. Nuk mësojmë në Ju gëzon ose shqetëson arresti”.

Bëri një “Eeeh…” të gjatë pastaj vetëm e shikoj shkurtë, dhe thirri për nga një gëllenjkë dhe tek iu thartua fytyra e u qetësua, vazhdojë:

“Njoh atë njeri. Mirë…! Ardhi në këte mjedis të trazuar. Pa asnjë ditë të qetë. Dallgë si nga stuhi oqeani.

Ardhi nga një fshat i bukur e i qetë i shtrirë mbi një luginë të blertë me një kodërz të butë fill mbi te, përskaj një lumi të kthjelltë sa t’i shihen guralecat në fundin. Guralecat e gjithëngjyrshëm!.Ndofta nga ky fakt i dhanë toponimin Luginar.- bëri ai përshkrimin dhe duke ndjejtur një rëndesë në frymëmarrje bëri një pushim e më pas vazhdojë:

“ I bukur fshati po i zënë nga një mallkim-kështu e thoshin dhe ja përse:….Fshatarët tek mendonin se punonin drejtë, a ishin të yshtar me detyrim nga drejtues i tyre, përbuznin një familje që tentonte të futej në jetën e tyre. Ishte një grua nga shëndeti fizik gadi e rrenuar po kishte një fuqi të brëndëshme dhe ia doli që të bëjë familjën e vetë. Kishte dyshime si, por ja që e bëri. Burrë i saj ishte e kundërta. Gadi lolo! Përtac i regjur. Shtrihej me orë të tëra, pastaj ngritej për të ngrën, bënte ndonjë punë fëmijësh dhe përsëri shtrihej. Ajo ndjehej e fyer dhe e privuar ta ketë familjën e vetë. Kjo ishte arsyeja e dyshimit të tyre. Ajo ishte tepër e mençur ta mbante mbi supe. I hidhte pas krihesh.

“Gjepura” e mendonte. Bëri disa fëmij, me tamam nuk dij sa – por për pesë flitej.Tek u rritën, vërejtshëm shpërfaqnin epërsinë e mendjes. E kishin nga ëmë e tyre.

Fshatarët kishin respektin ndaj tyre dhe vetë ose përmes njëri tjetrit, merrnin mendimin nëse bënin mirë ndonjë punë. Pas ca kohësh, nga puna e rëndë, zgjëruan vathën, stallën, ujdisen shtëpinë, shtuan prodhimin e pemëve, të zarzavateve e të qumshtit dhe nga shitja, kishin bërë fitime të mira dhe ashtu goja-gojës, kur e kuvenduan në shtëpi dhe mendja ua qiti se kishte ardhur çasti, hedhën në fshat ofertën se do blinin dhe prona të tjera. Zgjëronin ate që kishin futur në posedim në të zbritur nga bjeshka. Sikur të kishin bërë një plan – ashtu mendonin fshatarët, zunë të përfitojnë dhe ndonjë pushtetarë dhe zyrtar të rëndësishëm të pushtetit më të lartë.


Pejë 2023


“Zonje, kini nis një rrugë të mbarë” ia tha një nga ata..

Mbërrijtën aqë fuqi sa, në vend të gjykoheshin nga fshatarët për kopilaqe sikur kishin nisur llafet në fillim, i këshillonin po dhe gjykonin lehtë për mënyrën se si jetojnë. Ata-ziliqarët e kryefshatarët e trajtonin këte si një ogur se një dite do jenë ata që drejtojnë me fshatin...”

“ E zgjate paksa” ia tha Z. Malo sado që kurreshtja për ta dëgjuar rrefimin ishte e madhe.

“Po, le ta vazhdoj se ka një hyrje që të gudulis. Vazhdoni Profesor , vazhdoni”

“Dhe ajo familje që jetonte rrethuar nga dyshimtarët, tashti doli një fuqi që frikësonte fshatin e ndotur e të trishtë i cili bënte jetën sipas dokeve të rrepta i mbyllur në një qark të ngushtë në të cilin niste dhe mbaronte botë e tyre. Sa për ta dini, në një të kaluar që mbërthente donja dhjetëvjetesh, një furi shfarosëse e hajdutëve e zullumqarëve të paguar nga pushteti, një mbrëmjeje të fohtë dimëri, kishin zbritur në fshat nga kodrat e largëta të larta të qyteteve të veriut dhe kishin bërë hatanë.

“Do ua humbin farën! Juve jonjerëz!” ulërinin në një gjuhë kriminale tek bënin plojën.

Kishin hikur nga fshati pasi kishin marrë gjithë që kishin mundur të bartnin e kishin vrarë të gjithë që i kishin zënë. Një lum nga gjaku! Ate pamje të trishtë që e ka vënë në pëlhurë piktori Azis e të emërtuar “Llahtar djajsh” e që jep një tabllo lemeritëse të ngjarjes, të nesërmen ndofta më vonë, e mbulojë bora. Ja për këte adhuroj borën. Se si di ajo të më mbrojë!. Se si u shtri pa përtesë mbi trupa të ndarë në dysh e me gjymtyrë të prera, mbi trupa të fëmijëve të prerë në fyt, koka të shtypura. Hata!

Po ja se nga fshatarët e ngelur u rilind fshati. Si një feniks që bënë jetën nga hiri! Në fillim nevoja e ripërtrirjes, nuk u hetua dhe nuk u vërejtë ndonjë hile në punën që bënin. Punonin aqë sa mundnin. Kishin për të jetuar aqë sa mund të kihej në ato rrethana, por mjaftueshëm sa për të mbijetuar. Nuk u shënua asnjë përvetësim jashtë logjikes së çastit dhe solidaritetit të domosdoshëm. Ka mbetur në kujtesë njëfarë Spirua. Ai i priu punës. Kishte mendjeprehësinë më të theksuar nga të tjerët dhe ndonëse dinin për babëzinë e tij, e kuptuan se ate e kishte ndrydhur në vete për një tjetër kohë. Më vonë ajo do i shpërthej dhe do e çojë drejtë cakut të huaj për fshatin.

E të tjerët, ata që e bënë këte, të drojtur po dhe nga e drejta e mundit që e kishin dhënë në mos do i nxjerrë sekush me dhunë po edhe të drejtuar nga z. Spirua, e mbyllën fshatin në qark të hekurt. Kushdo që u qasej në hapësirën e fshatit a hynte në atë tokë, e trajtonin me dyshime e frikë se do prishte homogjenitetin e banorëve të fshatit. Prandaj, donin t’i prapësonin nga kishin ardhur.

Z. Mundesha për të cilën u fola, kishte ardhur pas kësaj ngjarjeje nga një Veri i egër e i ftohtë nga një stan bjeshke i ngritur nga guri. Me vete kishte dhe burrin i cili i ishte futur në stan në të cilin digjej zjarrë ngrohës një nate të vonë vjeshte. Kishte dukjen e një lypësari, i dërmuar fare dhe me pamje të njeriut të mundur e që po vdes…Ajo e kishte shikuar gjatë e me dyshime. Përmes syve të tij donte të mësonte më shumë për te, të dij sëpaku për një identitet më të plotë të tij. Më në fund, pas pyetjeve rutinë, e pranoj sa nga dhimbja aq dhe se i duhej një mashkull për të gjithat që i bënë mashkulli…

Ajo tashmëë kishte kaluar një periudhë jete aty në stan. E pau se nuk bëhej jeta n´atë stan i cili përherë e shtyente të gërmojë të kaluarën dhe të mësoj se cila ishte ajo fuqi, në mos ishte mallkimi, cili ishte ai që nguli të bëjë jetën aty ku më se paku bëhej. Një gojëdhënë që dukej paksa bindëse, rrëfente se, për shkak se ishte vend në të cilin ishte gadi e pamundur të jetohej, dimërit në veçanti se këputej fare nga bota e e rrethonin bishat që herëherë rrembenin ndonjë kafshë nga stalla e improvizuar, kishte qenë zgjidhje e vetme. Sakaqë kishte dhe një gojëdhënë se paraardhësi ishte një vetmitarë i këputur, i çudiçëm që kishte ndjejtë një ndotje ndaj midisit në një fshat në jug-fare në jug nga kishte ardhur se e përndiqnin për një diçka që as që ia thonin e as që e dinte vetë. Por ishte shumë i qëndrueshëm. Kishte dhe një fuqi mahnitëse bindjeje. Aqë sa, gruas së vetë që kishte një tjetër kundrim për jetën dhe e kundërshtonte, nuk i linte asnjë mundësi të mendoj ndryshe…

Po kur gjërat kishin vajtur më largë dhe kishte vdekur kryefamiljari në një janar të ftoftë e më shumë borë që memzi i kishin bërë një varrë të cektë për ta varrorur, jo shumë kohë më pas, ai stan dhe ai rrafsh i egër krasi, u trajtuan vetëm si një vendndalim i përkohëshëm nga i cili duhet ikur sa më parë…Koha të iki, kishte vendosur ajo.

Dhe, një nate vonë, pas një rrugëtimi të gjatë rrugicave e shtigjeve të bjeshkëve, ajo me burrin e fëmijët, tek flinte fshati në një heshtje, ishin futur padiktueshëm në një shtallë shkretë të tij të pucitur mirë, të braktisur nga fshatarët të cilët i kishin vrarë hajdutët në hikje. Aty nisi jetën ajo…me mollëza të theksuara, hund picrrake e shikim të mprehtë të syve xixëllues nën të cilët kishte dy harqe të zi.. Në sfondin e shikimit të saj, shihje një botë shumë të gjallë, një person që do zotëroj gjëndjet më delikate Se ç´leshëra të gështenjta të bukura kishte dhe një qeshje të sinqertë të këndëshme”.

Z. Ksulo i tëri shndërruar në vesh, duke hetuar të ndonjë nga të pranishmit se u mbaronte durimi ia tha Profesorit.

“ Zotëri me kalem! Është kjo përrallë e lexuar në historinë e shekujve të shkuar apo një storie për një ngjarje të vërtetë! Më del si një tabllo rurale në paralagje të ndonjë kështjelle feudi. Shumë ngacmuese sido që të jetë dhe e them, vazhdoni. Zotërinjë, -iu tha- e mendoni dhe ju kështu…?”

Të pranishmit e këqyrën me dy mendje nëse t´ia pranojnë dëshirën por, meqë e kishin për zemër kishin dhe një konsideratë shumë të veçantë për te se kishte patur një jetë të vuajtur po dhe vetë ishin vëzhgimtarë të ecurisë së stories, ia dhanë me isharet pëlqimin.

“ Më parë, të porosisim dhe nga një pije. Doni dhe proshutë? Gjithësesi dhe lakra e repan. Po hedh dhe ca patate vendi të skuqura- ia tha kamarierit tek i rinte mbi kokë. Studimet nga mjeksia e thonë se po i patem në menynë e përditëshme, ska as kancer e as infarkt.” e tha në të larguar të kamarierit z. Malo me një ironi e sa për të davarisur monotoninë që mund ta shkaktonte rrëfimi.

Tek ndërhyri Profesori me një pushim, i ditur se do e ngrej kurreshtjen për storien që ua flitte, më një zë bas, të qetë e të ngrohtë me kreshendo të buta e të qëlluara sikur t’ishte aktor teatri, u kalojë përskaj një njeri i humbur, në një veshje qesharake /kapelë të verdhë me tufë, një jakne jeshile me katrorëz blu, xhemper me fyt të kuq me pikla të verdha dhe pantollona të gjëra të lidhura me spag/ karakteristike për paljaçot në cirkun përendimor.

“ Këtij i thoni pushtet…Vrasës janë, vrasës! Më vranë nga pusia, fare! Kjo që shihni është fantazma ime. Epo sa gjeta fillin e jetës! “Je rëndë i varfër që të të bëhem dashnore”- më tha dhe iku…e dashura. Menka e quanin… ! E ky krim fshihet pas fjalës së tyre të bukur”.

” Kamarier, thrriti Profesori tek ndjente dhimbje për te: “ Zotëriut një dopio raki e një meze se e ka hak. E di ky se ku është thelbi! E vë këte në konton time!”

Ai zu një skaj të kefenesë se kishte televizorin përballë por edhe ku vërehej më pak dhe tek ngriti gëllënjkën e parë falenderoj Profesorin:

“Zoti të bekoft! Dhe pas një pushimi shtoj: Dhe të mbrojtë!”

“Do vazhdosh” ia tha Z. Malo tashmë i sfiduar thellë.

“Patjetër” ia këtheu Profesori sa ndërroj objektin e shikimit. “Por mbajeni përpara syve se përfundimi i rrëfimit do kap një kohë më të gjatë dhe tek e rrëfej kështu, neveriti zonjën time deri në pikën të më lë si një hutaq para pragut të shtëpisë e të më nxjerrë me një shqelm nga jetë e saj. Ma bëri shumë herash të ditur.. Atëherë do jam ngarkesë juaja…”

“Uuh, ç´borë që bie” e tha z. Ksulo., “njësoj si kur një cub i rebeluar zbritte nga bjeshka dhe vritte parinë e qytetit për hakmarrje. Ishte i këtyre anëve…” ndërhyri ai.

Ta them edhe këte: po i vajtëm pas gjurmës së gjakut do e gjejmë tonin. Kishte zemrën plotë hidhërim se i kishin bërë një gjyq të padrejtë prindërve dhe ekzekutim mizor teksa ishte një kalama. Ju kujtohet kjo…”

“Ka shumë vite që atëherë. Donja tredhjetë” desh ta qartësojë z. Malo, po nuk e kishte të sakt dhe kjo bëri që Ksulo t´ia thot:

“ Ka pikërisht pesëdhjetë vite. Njerëzit mendonin se Perëndia e kishte zbritur në tokë ta vë drejtësinë në vendin e vet. Mos nuk është kështu” iu drejtua me pyetje Profesorit duke i vënë detyrim përgjigjën e sakt.

“Vrau dy tre gjakatarët më të mëdhenjë në oborret e shtëpive të tyre.. Dogj dhe disa postblloqe policore, duke ua lënë pusullën “ nga Zoti e kini!”

Pas këtij plotësimi të rrëfimit të Ksulos të pohuar dhe nga Z. Malo, Profesorit sikur i doli tablloja nga gjysëmerrësira në një dritë të fuqishme e me te i ardhi një fuqi që kohët, ngjarjet, personat dhe të gjitha të tjerat ti ndërlidhë midis vetës dhe t´i mbërthej me një rrëfim logjik bindës.

” Profesor,” ndërhyri sërish z. Malo “ dijmë se keni zotësinë që të sajoni rrëfime që ngritin krahneset pingul se kini një imagjinatë tejmase të bujshme, ama i vëni një vijë të vërtetës dhe fantazisë”

“ E pabëshme është kjo zotëri se, çfardo që ka hikur largë nga koha nuk mund të jetë e tëra e plotë në rrëfimin për te. Po unë si një qen që ndjekë të zotin e vetë, ndjekë të vërtetën dhe bëjë të pamundurën që t´ia afrojë haberrdashësve sa më pranë”

“Aferim për Profesorin që i bënë dy gjëra me përkushtimin e një fanatiku: do njësoj shumë rakinë e të vërtetën por ka një simpati diç më të madhe për rakinë. Ajo e bënë të gjezdis nga një anë të sokakut në tjetrën si një gjeometër që matë gjërësinë e rrugës dhe duke mos ia dalur mërmeritë se Zoti i bëri një gjyq të keq që i caktojë një detyrë të tillë… Apo jo Profesor” ndërhyri Z. Salo që tërë kohen kishte një qëndrim sikur një mumie, por, kishte përcjellë me një obsesion të veçantë Profesorin. Gjente në rrëfimin e tij copëza të gojëdhanave që ishin endur viteve nëpër qytet dhe, ishte kurriozë për ti ridëgjuar dhe për ta bërë tërësinë por edhe për të hulumtuar saktësinë nga një njeri që të marrunit me ate punë e kishte pasion dhe profesion.

”Këte e thot dhe ime grua por ajo e shton: “Lëre që më shëmtove jetën me ate gotëz të mallkuar, po dhe pshurre tërë jetën time” pa kuptuar se sa rëndonte mbi mendjën time pakuptimësia e gjërave e ç´dhimbje që më shkaktonte” ia këtheu Profesori.

“ Po Juaja grua një jetë kishte… dhe Ju z. Profesor ia zhvatët pa asnjë kursim” i shtojë z. Malo bisedës dhe vazhdojë: “Do digjeni në ferr për këte…!”

“Po, nëse këte e gjykon Zot juaji…!” ia lau hakun Profesori

Tek bisedonin kështu hynin e dilnin mysafirët, dhe në hyrje shkundnin këpucët e palltot nga dëbora.

“ Eh dëbora. Një amanet që çon Zoti që të ndalojnë njerëzit pislleqët e veta. Diçka e mistershme., ndofta ka në këte një spastrim të zemrës, ndofta ringjalljen e dashurisë midis njerëzve, afrimin midis tyre. Apo jo Profesor” tek bisedonte me pronarin të kapur me duar përshdetjeje, duke iu drejtuar atij ia tha një mysafirë me fytyrë të skuqur nga të ftohtit.

“Patjetër” ia këtheu Profesori vetimthi sikur këte përgjegje ta mbantë në majë të gjuhës.

“ S´është ashtu “ ndërhyri ai që kishte rroba të përçudëta “Është një ndëshkim i butë pushtetarëve dhe bërje me dije se kur pisllëqet e tyre të mbushin kupën, bora mund të bie në përmasa kataklizmike. Mos e besoni por kështu është. Zoti mund t´a bëjë këte…!” e tha dhe tek i thirri për dolli ra në mendime duke hulumtuar një mundësi që Zoti ta bëjë ate që e tha më parë.

„Z. Jaho, po s´e muarret për te tepruar, do na gatuani një pogaçe- ia tha pronarit të restorantit. Jeni dhe ju për këte” iu drejtua Profesori me pyetje.

„ E kam relikt nga fëmijëria dhe më mbanë të gjallë idilen që na e bënte gjyshja tek ngriteshim në mëngjes dhe shikonim borën nga dritarja! Apo s´është kështu?” ua tha ai më i gatshëm se më parë që, jo vetëm ta përfundoj rrëfimin, por ta thot të tëren të teleisur.

“ I kujtohet ndonjërit ime Gjyshe? Ishte ajo që, s´di askush ta thot, por sikur doli nga shpirtë i Mundeshës. E vetmuar i priu grixhes rrugës së gjatë për ta bërë jetën…”

Në një mbrëndakohë, të pranishmnit pritnin rrëfimin e Profesorit, e ai cytej të lidhë fijet midis ngjarjeve e kohërave.

Jasht kafenesë, tek shihej përtej xhamave të dritareve, bora kishte kaluar lartësinë e gjunjëve. Kendo që shikoje, sado që në ato çaste kishte fare pak kalimtarë e tek tuk ndonjë automjet të cilët çanin rrugën me shumë vështirësi e devijime a ndonjë sorrë e humbur në mjergullën e motit, kishte shtresë bore mbi kokën e përkulur dhe duke nxituar që të strehohet kundgjetke.

” Sonte vonë, mund të zbresin hordhi ujqerish nga bjeshkët për të gjetur ushqim. Ndodhë ndonjëherë dhe shqyejnë kafshet në vathet e tyre a në stalla” shtojë z..Malo jo pa disponim dhe me ndjenjën e kënaqësisë për idilën dimërore.

“ Më kujtohet tek i shqeu një ujk i fuqishëm lopënmjelë që pritnin të pollte. Ishte lemerritëse ajo që shihej: një kasaphane e vërtetë. Pastaj mblodhën komshitë ca para dhe ia blenë një tjetër se ajo e para, më fëmijët miturak, e la në skamëri”.

“Si ishin gjërat atëherë…tek katandisej sekush, dilte komshiu, shoku a sekush tjetër dhe e ndalonin” ndërhyri z. Salo duke ndërlidhur mendimin me ate të Malos.

“Di kur një komshi dirgjej në shtrat nga veremi dhe i tëri gisht- vdiq, familjën ia morrën në përkujdesje të afërmit. Më pas, fëmijët morren shtat dhe i hikën varfërisë”

“Nuk ju duket se e tepruam ca, me rrëfime të dhimbëshme“ ndërhyri Ksulo me një zë të shkriftë gadi të trishtë, që nuk e kishte nga inflamacioni i fytit sa nga tundje që ia bënë rrëfimet. Përkujtoj vitet e vetmisë, vitet tek i binin gjërat përtoke, vdekjet e prindërve në moshën kur i duheshin më se shumti, në veçanti të babait i cili në çastet e fundit të jetës i kishte thënë: nuk merrzitëm që vdes! Merrzitëm që të lë vetëm midis ujqërve- pa saktësuar se cilët ishin ata e që më vonë i dolën nga një rreth fare i ngushtër.

Z. Malo që e njihte mirë dhe i dinte dhe jetën e kuptojë ngashërimin e tij dhe, që të mos përfundoj e gjitha me vajë e në disponim të trishtë, i davarisi këto duke ua thenë:

“I iku gruaja nga mesnata se një i tillë nuk i duhej”.

Z. Ksulo e kuptoj domëthënien e meqë edhe vetë nuk kishte zotësi ta bartën atë përkujtim në të cilin gjente mallkimin a hidhërimin nga Zoti të cilin e adhuronte dhe tek i cili mbështetej në rastin edhe të ligështimeve më të vogla e që e kishte bërë të qajë pa numër herë, ia këtheu z. Malos

“Tashti më tepër ngjaj në një shtrigan se në një rrudhan ”

Z. Malo që donte ti hikte sa më parë asaj që nisi ai, i drojtur se mund të këthehet i thirri pronarit të restorantit:

“Jaho, ne duam një pogaçe nga kuzhina këtu po jo nga kuzhinë e sulltanëve anadollak te nisur drejtë nesh me atin plak. E duam shpejtë e të thjeshtë, të gatuar me pak salçice sa për ta bërë të harrojë Profesori se çfarë e prêt sonte në shtëpi. Do na ikë oreksi”.

Sa e tha këte, një djalosh rrumbullak që bënte punën e kamarierit me një korrektësi të lindur, e solli mbi tavolinën përplotë dhe sa deshi të largohet, z. Malo ia kërkojë

“Ndaje në kocka dhe ua shëprndaj të gjithëve. Një gatesë e tillë nuk gjetët përherë në sofër. Apo nuk është kështu” ia drejtojë pyetjën atij që kishte rënë në heshtje.

Ai instiktivisht regjistrojë pyetjen por nuk kuptoj asgjë prandaj vetëm tha “patjetër, patjetër”.

“Unë jam i hutuar, më mpleksi vetmia dhe i tëri jam varur nga butësi e Juaj” shtojë ai duke shpërfaqë një mimikë të trishtë e cila sa merrte hov ta zotëroj të tërin, nga një pezm i brëndëshëm i përcjellur nga fyerjet e sharjet, ndërpritej duke i thërritur Zotit për një ndëshkim të rëndë.

“Xhanem, je joni dhe kultura jonë, qoftë ajo e sjelljes ose fetare na bënë borxhli për një kujdes të veçantë.” i tha Profesori i therrur në zemër nga një ankim i tillë.

”Jeni shumë bujar. Të gjithë! T´ishin të gjithë të këtillë!” e tha dhe, që ta përhupë ndjenjën e pikllimit, i thrriti për dolli.

Tek hanin pogaçën e kuzinës së z.Jaho, e cilësuan shumë të shijshme.

“Isha në Gjermani dhe më rastisi të shijojë specialitetet e tyre kombëtare. Gjeneronin kryesisht patatën në trajtat më gjithfare me një numër të madh melmesash e salçicës.Topthat në veçanti! Të bukura, të begata, qinija mbretërore kineze. Ama se kalojnë paqën tonë- oh paqën me hudhër e gjuhë viqi! dhe pogaçën tonë, gjellërat e gatesat tjera” e tha Profesori. .

Të gjithë që ishin në ate tavolinë, bile në një çast, iu bashkua dhe pronari i restorantit se edhe ai tek shërbente, si vjedhurazi përcjellte rrëfimin e Profesorit, pritnin që të vazhdojë rrefimin.

“Z.Profesor, në mos po Ju lë pa frymë rakia. Kini sytë të mekur e skini më fuqi të çoni më tej Mundeshën. Në gjysëm të rrugës mbeti dhe merdhinë e gjora” thirri z. Salo me ngacmim.

“ S´e lë unë ate se e kam shumë për zemër…Pra,- shtojë pak pas kësaj, tre djemtë e saj dhe dy vajzat, se pesë fëmijë i kishte, morren shtat dhe të prirë nga ëma, bënë një fuqi që mund të zhbëjnë pushtetin e ta fusin fshatin në dorë. Ata, të prirë nga kryepushtetari i fshatit e të frikësuar, sajonin planin që të hiqnin këte mundësi.. Bënë një ujdi e cila u kuptua shpejtë se çfarë caku kishte ndaj familjës së Mundeshës: njëherë ngordhi lopa, po ia lanë shkakun ushqimit të helmatisur dhe stërngopjes me tërfil se kishte kopur. Më pas u dogj koteci i mbuluar me kasht ngaqë- siqë e thanë te Mundesha, burri i saj i cili kishte për shprehi të linte cigarën e ndezur kudo, kurse në kotec kishte plotë fije sane përtokë. Po të fajsoheshin fshatarët-kursesi! Dhe kështu një fatkeqësi… tjetra… e treta e më tepër pa kërkuar fajtorin. Mirëpo, kur gjetën djalin e mesëm që kishte mbushur të tetëmbëdhjetat dhe që ishte fare i gëzuar, të varur në shelgun skaj lumit kurse në trup kishte shënja të kontuzionit, atëherë mësuan se të gjithat vinin nga një vend. Parashikimi u vërtetësua pathyeshëm kur gjetën burrin e Mundeshës në stall me një tra mbi kokën e tëra gjak. Nga ai çast Mundesha me fëmijët hoqën nga mendja çdo dyshim se ato që i ndodhnin i vinin nga Zoti. Pas varrosjes së burrit të vetë, shumë të hidhëruar, derisa fshatarët qëndronin në sheshin e vogël skaj një bunari, në këthim, ndalojë me fëmijët që i kapërtheu me duar nga të dy anët, i shikojë me ata sy vezullues dhe njëherë atij Spiruas te i cili nderi i kishte falimentuar tek këmbet e lakmisë, e pastaj të tjerëve që ishin goxha në numër të madh iu tha :” Sa varrosa tim burrë! Më parë birin tim! Mu dogj koteci e më ngordhi lopa. Dhe ju i dinit që të gjitha. Njëherë mendova se më ardhën nga Zoti se dyshoja në mos ndonjë stërgjysh kishte bërë borxh që duhej ta paguaja. Po jo! Në shpirtin e përherëshëm të të ikurve nuk kishte një gjynah të tillë. Po ju, i dinit këto z. Spiro…! Patjetër i dinit se dolën nga ujdi turpi që e bëtë në odën tuaj të vdekjës”.i përgjegji vetë pyetjes.

Z. Spiro nuk tha asnjë fjalë. E shikoj më gjatë njësoj sikur edhe burrat e tjerë, ndofta dhe me keqardhje, po edhe në ishte, ishte e çastit se një finesë e tillë morale, nëpandjesinë shpirtërore që i kishte kapluar, ishte e paqëndrueshme.

Ajo heshti një copë kohë sikur ta rregullonte mendimin ose të kërkonte fjalën e duhur por edhe nga frymëmarrje e shqetësuar, pastaj ua tha: “Ardha këtu nga një ras i vdekur bjeshke, t´ua sjellë jetën. Ju mu përgjigjët me vdekjën. Ardha këtu sa t´i jap shpirtë fshatit që ju ia ngulçitët frymën, ju më kërcnuat për jeten. Ju mu përgjigjët me marrjën e më të dashurëve. I shikoni kalamajt e mij.E shikoni birin tim! Është sa i mençur i fuqishëm. Ka forcë sa për një hata! Po nuk e bënë të keqën se ka shumë dashuri në zemër.. Që të shpëtoj këto që më kanë mbetur, Juve z.Spirua dhe zotërinjëve të tjerë jua jap lamtumirën, ja, nga ky vend dhe të tërat që më takojnë ua lë! Merrini! Nuk ua lë vetëm dëshirën për të bërë jetë njeriu. E marrë me vete. Juve ua lë ate që bënë kënaqësinë tek qëlloni!”

Kur ua këtheu krihet dhe u nis për në shtëpi me fëmijët akoma të mbërthyer me duar, nga një largësi thirri Spirua:

“Ju po na lini mallkimin e hiqë tjetër”

“Po e lë sikur e gjeta dhe Juve z.Spirua që me aqë përkushtim i bëni roje dhe, e ushqeni!”

“Unë shpëtova fshatin nga hajdutet, S´e dini këte!”

“Pasi më parë i bëtë sehir të bëjnë ate që bënë! Zoti past ndjesi dhe ju mëshiroftë!”

ia tha në largim duke këthyer kokën në çaste.

Vajti rruges së fshatit me fëmijët nga të dy anët, dhe sado e fortë nga zemra që ishte, i rrodhën lotet por vazhdoj rrugën me shpejtësi duke shikuar përpara.

“Që nesër, së voni pasnesër do ikim nga këtu. Nuk ju lë juve fëmijë të mi në dorë të të mallkuarëve” ua shpiegojë fëmijëve qëllimin.

”Janë në marrëveshje me vetë djallin dhe kemi rrezik të ngelemi këtu…”

I biri Beni, deshi t´ia bëjë një kundërshtim, ndonjë pyetje, ama ajo ia bëri me gisht që të heshtën dhe ua tha “Ngutoni!”.

Ishin të hidhëruar nga që humbën familjarët, por droe nga harbutët sikur ua la me një skaj shqetësimin dhe, kur arritën në shtëpi, ajo- nga një ogur i keq që i sillej vërdall në mendje, nuk ua lejoj as pushimin e as të ngrënin.

“Bëni gadi plaçkat e nevojshme dhe që në agim të ditës së nesërme do marrim rrugën për qytet. Shpejtë! ”

“Moj nëne, po nga e di se nuk do na ndodhë atje ku vëmë sikur këtu në fshat” e pyeti Mirja, vajzë e madhe e saj me një qehre që rezatonte një shqetësim po dhe një paragjykim për rrezikun.

“ E dij dhe këte. Por që të vie te kjo, duhet kohë e në atë kohë ne do bëjmë plane nga t´ia mbajmë. Tashti, lë t’i hikim këtij që ri para pragut”.

Me besim të madh te ajo, ajo nuk tha më asnjë fjalë.

Profesori kishte hyr thellë në rrëfimin dhe gadi që kishte harruar se ku gjetej. Po dhe ata e përcillnin rrëfimin me një përqëndrim të veçantë dhe nga droe se do e humbë fijën, asnjë nuk i bënte pyetje.

”Z. Jaho, na sjell në dopio ato që pijmë se Mundesha e Profesorit na vëri në shqetësime. Kemi merak për te sa për një person të dashur! Po dhe t’i urojmë mirëseardhje!” ndërhyri z. Malo.

“Se ç´më futet në një atmosferë vampiresh me këte rrëfimin Tuaj. Spirua, fshatarët, hajdutët… Dale xhanem, dale se ma treti gjumin” e tha në shaka po jo se nuk kishte frikë.

“Po, ç´është jeta në një ballo vampiresh! S´vritën nga asgjë.Vampir me tamam” u ndërlidhë z. Ksulo i cili, duke përjetuar përvojat në rrëfimin e Profesorit iu ngritën shqetësimet, dhe u bë i tëri qur. Po dhe z. Salos nga syt i shihej një shqetësim, një dridhje e brëndëshme dhe tek i kapërcente në llahtar, brofi në këmbë, kërkoj të falur që dilte dhe duke ua thënë “Më duhet ajër i freskët” doli para restorantin për disa çaste, pastaj vajti në WC shpëlau fytyren disa herash dhe u këthye në vendin e më parë.

“Bënë shumë ftohtë jasht” e tha duke fërkuar duart pasi u rehatua.

“Si është kjo puna” me një nënqeshje e tha Ksulo “Sa më tepër që na futën Profesori korridoreve të errta plot ankth të jetës së asaj…, më kurreshtar jam të mbërritëm te drita! Aferim usta!”

“ Unë… nga një çast që zura hapin me ecjen e saj, isha një hije dhe i bëja homazh të pakëputur. Më sfiduan dy gjëra: fuqi e papërceptueshme dhe Bukuri e saj! Se si bukur puqeshin këto dy…Sa doje ta shikoje njëren të dilte tjetra…" e tha Profesori jo pa vështirësi dhe i skuqur në fytyrë.

“Jeni i tëri marraz nga ajo” tek e dëgjoj z. Malo ia tha Profesorit.

“Ka një poetikë të lartësuar, diç sikur Beatrisa e Petrarkës, në idhullzimin Tuaj. Tepër frymëzuese! E po në këte botë, nuk e fut këmbën grua e Juaj se nuk do tjetrën as para e as përkrah saj”.

“Saktë zotëri, saktë. Tek lexoja një nate vonë materiale për që t´a nxjerrë të plotë figurën e saj, ajo- sapo e vëneroj, ia hedhi letrat, fotografitë, pikturën që kisha mu përmbi tavolinën e punës e që kisha blerë nga vllëhet tregëtarë e që jipte pamjën e saj nën një pemë me kurorë molle, e lodhur nga puna në arë mbushulluar me kalli të shëndetëshëm misri që nuk i duken skajet, rrethuar nga fëmijët e bukur të vetë, rrëzoj filxhanin dhe e dalë mendjes ulrinte “Zuska! Lindi të pesë fëmijët pa ditur t´jatin, e ky e adhuron! Njeri i përdalur!”

Pas një pushimi, ajo u këthye në dhomën në të cilën ndriçonte abazhuri, dhe derisa mbaja kokën me të dy duart, më tha: “Një dite do të ta shpaguaj hilenë! Merre për të vërtetë!”

“Ajo as që ekziston” ia thash për ta ngushlluar.

“ Imazhi yt për te është më i fuqishëm se unë e gjallë. Je në cep të jetës sime. Fare në cep. Tashmë një këmbë e ke tej pragut të daljës” e tha në ikje për në dhomën tjetër.

Ishte herë e parë pas shumë muajsh që u fut brënda në dhomën ku bëja hulumtimet për personin e Mundeshës. Kurse unë në atë dhomën tjetër në të cilin pjesa ime e shtratit të dyfisht që moti ishte ngritur nga vendi, kishte vite që nuk kisha hyr. Thjeshtë s´më bëhej. Ndofta frikohesha…”.

Derisa Profesori jipte sqarime për jetën bashkëshortore dhe paralajmëronte lidhjen midis asaj dhe ecejakës së Mundeshës, ai Paljaçoja, njësoj i trishtuar e rebel, brofi në këmbë sikur i therrur nga gjilpërë.

“ Në ikje, z. Profesor do ua them. Nuk dij përse më duket sikur shikoj ime motër të ndjerë. E dini, ajo që vari vetën nga deshprimi. Më preket në zemër me këte rrfimin Tuaj! Medet se bie kaq borë e më duhet të hiki. Mirëupafshim të nderuar” , dhe drodhi në të majtë nga dera e hyrjes.

“Bëfshi një gjumë të rehatshëm zotëri” ia urojë Profesori kur ai tashmë pothuajse kishte ikur.

Makinalisht Profesori ndali shikimin në ekranin tv. ku jipej një dramë për znj. Neshka, të vetmuar, pa të patur sekush ta mbroj. Ishte jeta e saj përgjigja në kërkesat e rrepta të kodit moral të kohës. Meqë tashmë kishte mësuar fundekrye tragjikën e saj nuk kishte një emocion të ri për te, por kurdoherë që dëgjonte muzikën e dramës që filtte tragjikën e personazhit, gjetej përherë në një shqetësim që sado që e shtypte nuk ia dilte ta davaris se rezonte një harmoni dhe bukuri mahnitëse. Kompozitori përmes një harmonie, të flautes, violonçellos, klarinetit e kitares, kishte bërë një vajtim të sinqert për te.

“Jeni si një reze iks Profesor. Shihni dhe skeletin. Ne nuk mundemi”! ia shtojë z. Malo kur pau se ai po shikonte dramën të cilën e dinte sikur edhe ai.

“Mos i varni mendje-shtoj më tutje se, ajo Neshka që personifikon nderin e femrës e që as një dreq nuk di të jap formulën e tij, është vetëm një femër e imagjinuar nga autori, gruaja e të cilit plot ashk kishte gjezdisur shtretërit e burrave të huaj më shumë se Evlija Qelebija botën. Është një qortim i tërthortë gruas që, qe herët kishte hikur tejvijës së nderit”.

“ Mos ke gjë farefis Frojdin tek dini kaqë saktësisht për nyancat emocionare të Neshkes“ iu përgjigj Profesori paksa i irituar se hedhi një vrushkull lloçi në personin e Neshkës. ”S´e shihni z. Malo sakrificën e saj. Midis instiktit - më të fuqishmit që ka njeriu dhe arsyes, zgjodhi arsyen, pranoj parimin moral. Këte tonin, fanatikun! S´është kjo madhështore. E z. Malo, mos e thoni se është jopragmatike, sikur e thoni përherë ? Apo jo! Pikërisht është kjo… Më në fund, unë vetëm muzikën po dëgjoja…”.

“Jo, jo. Por, tek rri lartë mbi parimet e etikës, bënë një mënyrë të vrasjes së vetes, që është në kundërshtim me instiktin e të jetuarit” e përfundoj mendimin z. Malo.

“ Profesor, ndiqni Mundeshën nga shtëpia se e vrau Spirua“ ndërhyri Salo me padurim për të vazhduar rrëfimi.

“Me të drejtë…”

“ Dikund në orët e para të asaj pasmesnate, një nate tek rigonte një shi i imtë vjeshte, pasi kishin mbërthyer boshqet me plaçka, në një hecje që në kërkesën e Mundeshës shndërrohej në vrap, duke komunikuar në heshtje midis vetes, ikën nga shtëpia. Drodhën rruges për tu ngjitur një rruge anësore kodres përpjetë sa për të humbur gjurmën dhe kur kishin vajtur largë deri në një kodër nga e cila shihej fshati dhe shtëpia e tyre, shikuan nga aty dhe vërejtën flakadanet në duart e njerëzve dhe flakën që kishte shpërthyer nga brëndi e shtëpisë së tyre. Mirja, vajza që i vinin të gjitha të pakuptueshme ia bëri pytjen të ëmës se përse ua bënin këte kurse ajo, gjithnjë duke nxituar,iu përgjigj:

“ Nuk dij! Ndofta një ditë do ta mësojmë shkakun!”

Vajzën me të vogël që e mbante Beni në gajresh e që e ndjente vetën të lodhur, e qetësoj Ëma duke i thënë:

“E sheh at dritën e verdhë tek ndriçon atje në largësi. Ja, atje në drejtim të gishtit tim tregues, eh atje…atje do vëjmë”

“Po nuk munda të qëndrojë deri atëherë?” e pyeti vajza.

“Atëherë, do na zë dhe do na djegë me zjarr ai njeriu që na dogj shtëpinë “. “Nxitoni…” ua tha dhe njëherë.

“Mos është gjë një trill gjakataria e fshatarëve dhe e atij farë Spiruas. Ka një fakt të pakuptueshëm. Ai e tha se kishte shpëtuar fshatin nga hajdutët dhe kishte bërë planin e ringritjes” e tha z.Ksulo duke ngritur herpën e kafesë së nxehtë.

”Do ju përvlohet buza” ia tha në shpoti z. Malo.

“Ani se do i jap gruas një puthje të zjarrtë!”

“Jo! Ai Spirua kishte vënë pushtetin mbi fshatarët. Kishte bërë dhe një lidhje me parinë e hajdutëve të cilët, tek vjelnin interesa nga fshatarët se, paguanin tatime, u jepnin drithëra e fruta, shpezë e bagëti, shpërblenin Spiruan me postin e kryeautoritetit të fshatit. Sa për të vërtetën, ai dhe gruan kishte nga fis i tyre kurse dy djemtë që i kishte në adoleshencë ngjanin nga ëmë e tyre.. Atij ia thonin të gjitha, atij ia bënin e ia paraqitnin ankimet, i jepnin të holla dhe të gjitha që ua jepnin hajdutëve. Po kjo ligështojë fshatarët sa i detyrojë të nxjerrin një pakënaqësi që vëte rruges se kundërshtimit të tij…Të prirë nga një fshatarë me nofkën Deliu, u mblodhën në sheshin skaj bunarit të fshatit dhe ia thanë Spiruas. Ai, vetëm një qeshje të shkurtër e kërcnuese kishte nxjerrur e ua kishte thënë: “Kështu e mendoni Ju...” dhe pas një pushimi kishte shtuar “S´do e mendoni gjatë, jo!” dhe duke i lënë ata të mbledhur, ishte larguar i zemëruar. Më pas, kishte ndodhur ai sulmi i befasishëm të cilin ua fola më parë. Ja, kjo është e vërteta”.

“ Dreq o punë, të dallohet harbuti nga i ndershmi! Po përse, ai farë Spirua desh të ringritte fshatin ?” pyeti Ksulo me nervozitet të shtuar tek i vinin gjërat të ngatrruara.

“Po përse nuk pytni zotëri i nderuar si ndodhi që në atë furi gjakatare në të cilin ra dhe Deliu, nuk u vra kryefshatari Spirua?” ndërhyri Profesori i cili, tashmë pas sa gotave goxha me vështirësi nxjerrte fjalët. I mendonte me tamam gjërat po, ti thot- nuk e kishte të lehtë. “Përse Spirua mbylli qarkun e fshatit? Përse Mundesha u përvodhë dhe hiku natën vonë nga fshati la të gjithat pas dhe iu dogj shtëpia? Nga dëshmitarët e kohës dhe nga haberdhënësit kam mësuar se pikërisht Spirua kishte urdhëruar djegjen e shtëpisë së saj, në të cilën vetëm tre shumë-shumë pesë nga fshatarët e ata kishin një marrëveshje me hajdutet e Spiruan, kishin marrë pjesë. Të tjerët ishin hajdutet në rroba fshatare. Dhe këte e dinte fare mirë Mundesha. Pa ditur këto, fshatarët e trajtuan Spiruan hero të cilit ia pranuan pushtetin pa asnjë dyshim…”

“E kemi të largët dritën që përmendi më parë Ksulo.Po është shumë sfidante që t´mos rrugëtojmë deri te aty. E pastaj, Profesor me xixkat nga syt…?” me një shaka ia tha Malo.

“Jam si një deve: sa më shumë raki në gungaçën time, më sigurt do u shpie ke oaza…Po, të vazhdoj: Mundesha arriti në qytezën e sharuar në luginë nga orët e brëmjes, pikërisht në një lagje periferike e të varfër, me pyje nga një anë e livadh e pemishte diç edhe hardhishte nën te. Iu bë se një shtëpi mbi një kodër të butë e mbuluar nga tjegullat gjysëmharkore dhe dritare paksa më të mëdha, me një poç të dobët mu në ballë të shtëpisë përmbi derën kryesore, thjeshtë më e bërë se të tjerat, do i thot mirëseardhjën dhe tek i urdhëroj fëmijët e lodhur të pritnin, trokiti dy-tre here lehtë lehtë. U duk një plakush. I butë, i paruar, me një kapele të vjetër mbi kokë dhe i veshur ligshtë. Kishte dukjën e një pajtonxhiu. Ai e shikoj me një buzqeshje pyetëse Mundeshën, pastaj fëmijët, mendoj për pakëz dhe i thirri brënda.

“Po u bënë kjo një telash, do vëmë në ndonjë shtëpi tjetër” , ia këtheu ajo, tashmë e futur brënda.

Ai thërriti gruan e vetë që ishte brënda sa për ta bërë të ditur se ardhacakët donin gjumin nën çati, hiq më pak se me katër fëmijë. “Ka frikë se kohë më parë një nate të vonë, sikur kjo sonte, na e shoqëruan djalin e dëshirit, askush nuk di se ku dhe na fikën votrën. Mbetëm si dy cunga…“ duke ua hapur derën i thirri të futën brënda në dhomë.

Ata sikur dyshonin në pishman të plakut, fëtefët u futën brënda dhe në shënjën e dorës së plakes, u ulën skaj vatres ku digjej zjarrë.

“Qenkeni lodhur” ia tha Plaku me një buzqeshje të lehtë duke ledhatuar Xhanën, vajzen më të vogël të cilën e kotte gjumi.

”Hani ca bukë e shtrijuni për gjumë“ shtojë Plaku. Plaka e tij Zadeja, ndonëse dridhej si pasojë e ndonjë shqetësimi a sëmuarjeje, kishte një vullnet sa për të ngrihet dhe të bënte edhe ndonjë punë rrafsh me zotësitë e veta. Vajti në një këndë të dhomës dhe nga një dollap nxorri qumshtin, djathin, gotat dhe bukën dhe ua shtroj në një sofre të vogël.” Të lopes sonë janë”

“Nga fshati Luginarë vijmë” ia tha Mundesha Plakut tek pau se ai donte ta pyeste.

“Po, po, kam dëgjuar për fshatin. I bukur është, po ka një rrezik të futësh brënda. Hajdutët rendin dhe bëjnë ploje. E po kështu është…e tha pas pak për të vazhduar: këtu ka një lagje me banues që nuk shfaqin shqetësimet e veta. Kanë besim tek Përendia. Bëjnë një jetë të keqe dhe duan të ndërrojnë…Ja, biri i fqinjit, se si ia thanë emërin, kur pushteti ndërrojë në kokë, … me paseport të rregullt, po po. me paseport pra, vajti në një shtet të pasur, gjithnjë më duket në Amerikë…I dërgoj t´jatit një letër dhe para e tani ndërroj puna. Sikur s´janë ata. Ka dhe të tjerë sikur ai… Tek memzi mirrte frymë kjo lagje, tashti zu të jetoj…Ngihuni e pushoni” ua tha Plaku, kurse, duke ngrënë, me fare pak fjalë ua tha dhe ajo historinë e rrugëtimit të vetë.

“ Që të gjithë kemi halle po qeshit-qeshit të shkruar” ia tha Plaku tek rrasi më thellë kapelën prej pajtonxhiu.

Të lodhur nga rruga, at natë bënë një gjumë të thellë…

Të nesërmen në mëngjes teksa kishin depërtuar ngulmshëm rrezet e diellit dhe aromë e këndëshme e dushkajes përanash po dhe në ditët në vijim, ngadal por disi natyrshëm, secilit i futej në mendje se në atë shtëpi, në mos përgjithëmon do jetonin s´paku për gjatëkohë. Pleqërit kishin nevojë për të rinjtë e të rinjtë për shtëpi. Kjo dhe historirat e tyre ua përcaktuan mënyrën e të menduarit dhe të sjelljës. Nisi një jetë në një mirëkuptim sa aqë dhe tek e kundronin komshitë, e merrnin si një yrnek të pranueshëm për sjellje dhe lagjja ia mësyu të dalë nga ajo zymtësi që me vite e përcillte si një fantazmë.

Një mbrëmjeje, derisa Mundesha mirrej me arnime të rrobave të Plakut, ai jo pa vështirësi u ngrit, doli jasht dhome dhe saora u këthye. I pëshpëriti diç në vesh gruas e ajo ia pohoj me lëvizje koke, e ai, tek zgjati dorën nga ajo ia tha me një zë të përvujtur:

“Merri, këto! Janë të tërat që kam. Që t’i kurseja, herëherë dhe më largë se fshati nga jeni, çoja zotërinjtë. Me pajton. Kisha një çift të bukur kuajsh! Një të bardhë e tjetri me topa!” e tha me nostalgji. Ti jap me zemër…” duke ia dhënë një liberth banknotash të ruajtura ia dha dhe i shkuan lotet. Ajo e befasuar, njëherë desh t´ia këthej, por Plaku ishte i vendosur.”Më erdhët si një xixë që më ndezi shpresën apo jo?” E pyeti gruan tek arrnonte dhe ajo me syze deri në maj të hundes. “Me tamam, është sikur e tha…” ia këtheu. Që atë natë e kuptoj se tashmë ishte gjetur në vendin në të cilin do lëshonin rrënjët goxha thellë.

Po në Lagje…? Ç´ndodhi më pas…? Tashmë ishte nisur orteku i ndryshimeve…

Nisi hetim për ta. Nga kishin ardhë. Përse kishin ardhë. Cilit fis i përkitnin Përse nuk kishte një mashkull të bërë për të drejtuar familjën dhe gjëra të tjera të cilat ishin një si parakusht t´i pranonin në midisin e tyre. Kur morrën provat e duhura të cilat nuk kërcnonin sigurinë e tyre, njëherë nisen t’i thrrasin nga shtëpi e tyre, pastaj t’u vijnë mysafirë e t´u sjellnin dhurrata. Në hatrin e të bijës Xhanes vocrrake, komshiu i shtatë i fali dhe një kec.

Brënda një kohe fare të shkurtër, lagjja nuk jipej depresive. Tek tuk dëgjohej dhe ndonjë këngë. Fëmijët nuk qanin gjatë e dhimbëshëm si më parë. Shtëpitë dhe hoborret e tyre nisen së rregulluari dhe mbilleshin lule prej gjithëfarësh. Në fakt, ajo, pa kundërshtime u bë këshilltarë i lagjës …” “ Ç´të bëjmë hanem me Fatmen…„“ ia tha një nga komshitë, tek pritte mësiti përgjegjën për fejesën. “Të re e kam gocën dhe të brishtë. Druaj në mos ma thyejnë…!

“ Profesor i nderuar, jeni një kalorës i vërtetë i betejave të imagjinuara. Ama i kujdesshëm. Hap pas hapi, si një kalama tek e shpie ëmë e tij në shkollë, e shoqëroni trimën Tuaj gjërë të fitorja. Aferim!” ia tha z. Malo kur vënerojë një si lodhje që të pranishmit e kishin nga dëgjimi.

“Të dëgjojmë dhe Salon se dhe ai ka një mendje të hollë. Si fije e karadyzenit. Të ndërrojmë temën të shlodhemi pak. Jepi, jepi…” e luti ai, sa për të ndërhyrë me një pushim. Salo, sikur u zgjua nga gjumi:

“A…po…po…” dhe, meqë kishte në kujtesë vargje të panumërta satirike, lirike e epike, nisi, tashmë i ushtruar për këte, recitimin të një vargu komik që ishte gjetur në ate formë nga endja goje´n´ gojë:

“ Ardhi mraz nga i egër veri ngriu prrocka e liqeni Plaku ka këmbët si dëborë po ia ngroh Gjyle e gjorë”

“ Mos janë këto vargje të mëhallës suaj kur gjysh dridharak Juaji morri Nazuqën e re e të bukur për nuse” pyeti Malo, sakaqë Salo ia tha se i kishte dëgjuar në fshatin Pllanajë në një dasme buçitëse. “ Nuk dij nëse dëgjohej më shumë kënga a krisme armësh po, ja se i dëgjova”

“ E po aty keni rrënjet. Aty dhe një gjysh Juaji u pasurua. Nga një orgji seksi që bënin kokoshët me pulat” ia tha Salo sa për ngacmim.

“Do e them një varg të dëgjuar për te kur ishte në jetë: Një pulë e trishtë ecën në oborr e hidhëruar, kokën e mba poshtë Zotëri Nasufi është një kokosh horr Hanken pallon mbi kashtë”

Hë, si ju duket kjo?”

“E përkryer! Po ka në te një tepri. Kam dëgjuar se z. Nasufi ishte një shpezëtarë i zoti e jo një personazh i imagjinuar. Ai kishte bërë një ekonomi të bëshme falë llojit të shpezëve-sidomos pulave shqerake- që kishte importuar nga Panonia. Rraca të shkëlqyera. Më shumë bënin ato ve, se viti që kishte ditë. Kam dëgjuar dhe për Hankën që ishte zdirgjur nga qyteza Pishanak. Një çupëlinë që jipej për vajzë, e gufueshme nga krahrori me një qeshje të bukur shumë ngacmuese. Me tamam sikur qyteza nga kishte ardhë. E pranojë në pronën e vetë z. Nasufi dhe e trajtojë më shumë skofi. Ajo, e braktisur nga prindërit e varfër, akoma pa kaluar pragun e miturisë, kishte marrë një rrugëtim pacak, sikur symbylltazi, dhe hap pas hapi është gjetur te derë e z.Nasufit. Tek iu duk ai, sa e shikojë, zuri merak në te, se ai ishte jo vetëm i kamur, po me ata mustakët që kishte, syt e zi dhe një fytyr që rrezonte nderin e kujdesin po dhe i bukur ishte, e saktë më i moshur se Hanka, por ajo e zuri në merak. Thohet se, tek bënte punët e ditës duke kaluar mu para këmbëve të z.Nasufit që duke pirë duhan me çibuk, rrinte në hajat ulur mbi stol dhe e soditte, vishej ashtu që me rrumbullakinë e vitheve, të krahërorit që përmes një jelekut që rinte bukur mbi një këmishë të bardhë, theksonte thimthat dhe me shikimin që kishte, të guduliste ashkun e tij. Po dhe ai, njeri me nam e krenar, hipte mbi çardakun, dhe nga një qoshk i tij, shikonte plotë marraz çupulinën. Në një çast ra në grackën që ia bëri instikti i një miturakeje. Bëri dashuri ca kohë dhe u martua me te…”

“Ora shkoj largë” e tha Salo tek vërejti lodhjen të të gjithë. Ishte kjo një thirrje e butë sa për të vajtur tek familjet.

“Druaj se do mbetem në borë e do mërdhinjë”

Profesori që ishte bërë xurxull, e shikojë me sy të turbullt nga pija dhe me shumë vështirësi nxorri përgjegjën që memzi ia kuptuan.

“ Me tamam…Përse nuk ngriteni nga ky… vend. Ikni…ikni! Mundesha nuk mund të shkoj gjëkund… e kam në grushtë”

“Po si thoni i nderuar ta lini të qetë. Të prehet paksa se e ka hak” ia tha në një humor Malo, poashtu i lodhur.

“ Po vazhduam, druaj se e këndëshmja Hanka, tek ia lyp zemra, do bëjë mëkat dashurie me ndonjë Nasuf tjetër”

Pastaj iu drejtua pronarit.

“ Z. Jaho, bëj hesapin se ikëm”

“ Unë mbetëm këtu me mikun tim Jahon… Dhe për një…, shumë-shumë dy gota e pastaj në derë të hanmit…Sa krahëhapur që më prêt… mu ke porta…”

Z. Malo e të tjerët, pasi shlyen borxhin, i bënë dhe njëherë lutje të vë në shtëpi, bile me taxi ose duke e mbajtur nga krihet gjerë ke derë e shtëpisë, por pa shpresë.

“Gjumë më ëndrra të mira…” i urojë Profesori, kurse ata, tashmë me palltot e veshura, duke i bërë lutje t´mos e zgjas, dolën nëpër borën e trashë.

“ Ç´është e vërteta… e vërteta apo jo Jaho…se ju kam një mik… të çmuar dhe… kam besimin tek Ju… Do thoni jam xurxull… e po xurxull e pak më shumë jam…Ama, më dëgjoni… Aiii, Spirua, ishte një gjakatarë dhe ime grua ka një binjakëri me te…Se lidhni këte në mendje? Kini lexuar librat e shenjtë…: janë mrrekullia vetë. Ngado e nga kushdo që kanë ardhur… Nuk ndryshon puna. Më mbaron jeta duke bërë pelegrinazh në frymën e tyre…Njësoj: ti pranoj të tilla në heshtje se jam një vogëlsirë… ose të bëhem një rebel po pata zemër. Dhe unë, z. Jaho, se ju kam një mik, e dua Zotin. Dini përse…? Mendoni nga frika që ma fut në mendje pakufiri, ajo errësira e shtrirë e gjerë… eh, shumë-shumë e gjërë… e pambërthyeshme ajo që fshehë sekretin për mua, këte krimb të vogël që ecën me rrudhje këmbësh. Nuk dij… z. Jaho. Sa më thellë që futëm… aqë më largë nga jeta dhe nga e vërteta jam. Nuk dij nëse kjo planimetri është bërë nga Zoti…Më falni z. Jaho. Janë këto broçkulla të një që ka humbur rrugën e s´di, si i thonë, ku ka konakun. Më falni z. Jaho se marrëzitë e mia i hikën kufirit. Hidhëroheni…po ia morra një këngëje të vjetër? Kam njëzetë vite e fiu që s´më ka dëgjuar sekush zërin në këngë. Tenorin që bënte xhamin thërmi! Hidhërime në mua, kënaqësi tek të tjerët. Nuk del zëri… Ju kam shumë për zemër Z. Jaho… Mos u hidhëroni…”Vallë si kenka… dhe bëri një pushim. Pastaj vazhdojë: … bërë dynjaja.”, dhe ndaloj se nuk pati më fuqi.

Vëri kokën mbi tavolinën dhe pas një cope kohë ashtu symbylltazi sikur nëpër dhëmbë recitojë një varg: “do…ndahemi e dashur, në…mëni, , unë… i verbër nga këthetrat e tua, e ti… në çmendi ”. Shtojë edhe “Zotëri Hese… ju ishit një…gjeni! Ç´mrrekullisht ujdiset aktin e fundit të jetës” e pas kësaj zu të gërhas zëshëm.

Z. Jaho, e mbulojë me një batanije /me të cilat dikur mbulonin kuajt perandorak/ që iu gjetë aty për rastin, ia tha një “Eh Profesor… të vësh gjërat në terazi është marifet…”, fiku dritat dhe në dalje mbylli restorantin.

Kur në orët e herëshme të mengjesit hapi syt dhe shikoj rrotull sallës së restorantit, njëherë nuk e identifikoj dot dhe në përshtypjen e parë, nuk mësonte se ku gjetëj. Iu duk si një fill i çmendisë dhe përnjeherë e mbërthej një ankth. Sikur një fuqi e padijtur brënda nate ta kishte hedhur në një botë tjetër. Të tërat i dukeshin ndryshe. Vajti vrapas në WC, futi kokën nën çezme dhe bëri një dush të ftoftë sa për të davarisur nga mendja imazhin frikësues. Tek fshinte floket me peshqirin e banjos shikoj vetën në pasqyrë dhe ndjeu një neveri nga dukja. Dëshiroj që të tjerët t´mos e shohin sikur që shihte ai vetën.

“Nëno, në cilëndo botë që të jesh, më ndihmo në këte çast” thirri të ëmën që kishte kohë që kishte vdekur.

Doli dhe nga xham i derës shikoj në rrugën. Akoma binte borë… Qetësi e rrugës e trazuar nga një tuf fëmijësh që rrëshqitnin me sajën dhe tre katër qen që loznin në borën i bënë një përshtypje të këndëshme dhe, që në momentin tjetër ishte paksa më i qetë.

U këthye te banaku. Mbushi një got me raki dhe i bëri vetës një kafe. Ishte vetëm dhe do duhej të ecnin dy orë sa të vinte z. Jaho. Po, Profesori nuk bëhej me merak se kishte çelësin që ia kishte dhënë z.Jaho sa për ta mbyll po doli.

Sa piu kafenë dhe rakinë kaloj më shumë se një orë, dhe duke ndjejtur keqardhje nga z. Jaho se kishte mbetur aty vetëm, përshpejtojë që të dal nga Rrestoranti…

Sikur edhe në ditën e para kësaj, ardhi aty nga mbrëmja, nëpër borën që njësoj sikur dje binte pa pushim dhe u ul në po atë vend. Malo tashmë kishte ardhë dhe ishte nga fund i kafesë turke dhe duke shfletuar shtypin.

“ Mbajta merak për ju Profesor. Kishit mbrëmë një shtypje të pazakont nga brënda dhe druanim në mos nuk dilni i gjallë nga alkooli. Po ja, sot dukeni kokorosh!”

“ E po kështu e kanë të lumturit…Janë të fortë…S´jipen dot…” me një ironi ia tha.

“ Zonja Juaj ka varë syrin për derë të shtëpisë. E prêt shpëtimtarin e vetë po ai…!

“ Nuk e besoj! e ndërpëreu Profesori. Ka kohë që ndjehet më mirë pa mua”.

“ Kishit një martesë si një varkë që lundron nëpër stuhi deti…?”

“ Ia qëlluat me tamam!”

“ Punë fati, martesa apo jo?”

“ Në një kuptim po.”

“Po në atë tjetrin…?”

“ E po, ka dhe diçka që zotëron vetë njeriu…”

“Ashtu u dukët…”

“ Doni pak histori për varken përmbytëse sa për ta begatuar apologjinë Tuaj? Ja…

Këthehesha vonë natën një mbrëmjeje të mesqershorit nga një ligjëratë universitare e rëndë: të bërit shtet. Koincidonte kjo me konceptin që pretendonte të shndërrohej në sistem. Përparësitë e tij, rreziqet dhe sfidat. I parashtroj një autoritet shkencor që e kishte kaluar temën edhe nëpër fushën e filosofisë e sociopolitikes. E dha shkoqitëshëm dhe më ngarkojë në mendje. Ato trajta të mendimit shkencor me emërat e autorëve të tyre më ishin tepër të ngjeshura nga përvojë e gjatë prandaj të largëta. Një ecejake lodhëse nga kohë e Hamurabit deri kur gjezdiste katedrat e universiteteve evropiane. Më gjunjëzonin të tërin. I lodhur sikur isha, në një nxitim që të vë në shtëpi e të shtrihem, ajo në dukje si një borëbardhë, nga anë e majtë e rrugës- dini për !” ia thash, e ajo njësoj qeshte.

“ Kursesi!” ma tha

“ Qesha nga që më pëlqyet”

“ E përse…?”

“Ka diç intelektuale tek ju. Diç që do më zgjidhte problemet që kam”

“Më lejoni të ecën rrugën në krah me ju?” më pyeti më pas.

U gjeta i befasuar dhe i ngazllyer se ja, një gocë e bukur me tufkën e flokëve të gështenjtë të mbledhur në paskokë e veshur gracioze e me një qeshje miqësore, më ofronte diç më tepër se një miqësi, fare të pazakontë për kohën dhe për sjelljën e gocave. Për çastin më ardhi si një puhi në vapën e madhe.

“ Patjetër,…” ia thash.

Mu afrua me një kërcim të them ketror, gadi sa të mbështetet në mua.

“ Jam një studjuese e farmakologjisë. Po, jo dhe me aqë fat. Sikur dhe Ju, dhe unë vijë nga ligjëratat që më mësojnë si bëhen helmet ilaçëra. Shpresë më quajnë” u prezantua ajo.

Kur ia thash se kishte emër të bukur, e shpiegojë se ia gjeti stërgjyshi që e kishte lënë në amanetin kur kishte vdekur. Ishte çasti kur shkëputej nga e kaluara për tu futur në rradhët e atyre që u kishte hak. Më vonë, shumë më vonë mësova këte. Mësova se emër i saj dhe studimet në farmakologji ishin rogoz i trashë nën të cilin fshiheshin gjëra që janë në një lidhje të drejtë a të tërthortë me ato që i fola mbrëmë.

Një çast, një takim rasti përfundoj para ofiqarisë e dëshmitarëve, me daulle, zurla e çemane dhe me lule plot e solemnisht në oborrin e shtëpisë tek hedhnin grur, thekër, bonbon e para gjithandej . Nga fundi i gazmendit, shumë këmbë largë të qenit i afërt i nuses, i dejur e me goten e rakisë në dorë, fare i paqëndrueshëm ma patë thenë : “ Njeri budallaç: bënë krushqi me ata që ndërtojnë pushtetin me kafkat e të varurëve. Një dite do ngrini tek prag i shtëpisë Tuaj” e tha dhe u largua.Dhe kjo frazë më sillej vërdallë nëpër mendje tërë jeten…

“Dhëndërr, besojmë të kesh njoftime për namin e familjës tonë. Për anën ekonomike dhe fuqinë që kemi” më thanë gjyshi dhe babai i saj në një gojë që në ditët e para të martesës.

“Po nuk respektove këte, nuk do jesh ai që do ishe po i respektoje!”.

“Të mos kini as më të voglin dyshim. Të tërat që shpiejnë nga tërësia, lumturia dhe liria e individit, i kam të shenjta dhe do i mbrojë!”

“Ne po flasim për namin e traditën ndaj të cilave individi është një therrmi, një buburrec. Shtiresh se nuk kupton!” ma thanë me një kërcnim fare të kuptueshëm.

“Din ti se tek luftuan harbutët pararendësit tonë, ngritën Luginarin që tashti është një perllë me vija Përnedimore.. Nga një fshat i zgjebosur e bënë qëndër në këte anë! Me krahun e vetë!”.

Këto nuk i dija atëherë…po u thash se po.

“Bija jonë ka tabjate aristokrate e Ti nuk do abuzosh me to” ma kërkuan duke ndaluar çfardo mendimi tjetër e pa dhënë një shpiegim më të përceptueshëm.

“Dhe unë kam përsosur trajtat t´ia dal kësaj. Kam gjezdisur e lëvruar gjatë- përmes l