Përditshmëria kontradiktore e jetës ne monizëm


Illo Foto, studiues dhe kritik

( Romani , “Rekuiem” i Diana çulit )

Midis numurit te mjaftushem te romaneve te shkruar , ne monizem , debutuan dhe romancieret femra . Kjo dukuri flet se gruaja shqiptare filloi te jete faktor , ne zhvillimin e shoqerise . Te flasi shoqeria , me penen e nje romanciereje , perben , ne c’do rrast , shkalle te larte te emancipimit shoqeror .

Frymoret e tokes , ekzistojne , sepse kryejne shkembimin e lendeve , ku marrin pjese 3 elemente , ushqimi , ajri dhe uji .Keta tre perberes ,sigurohen me veshtiresi ,per te gjithe njerzit , ne njesine e kohes dhe te hapesires . Kjo eshte arsyeja , qe njerzit jane bashkuar ne komunitete dhe ne organizma me te medha , qe jane shtetet . Fytyra e shteteve , jane regjimet,e mund te jene autokrat ose demokrat , hibridet nuk kane jetgjatesi . Perpjekjet e njerzve , per te siguruar shkembimin normal te lendeve dhe kerkesat e tjera , per lluks dhe defrime , quhet jetese .

Romancieret na kane lene vepra , si eshte siguruar jetesa e njerzve ne regjime te caketuara . Kjo ka qene tematike kryesore edhe e romaneve shqipetare te kohes se monizmit , qe vijoi 50 vjet . Periudha me e gjate e nje regjimi , pas atij te sundimit osman . Shkrimtaria Diana Culi , ka shkruar romanin “Rikuem “ . Tematika e romanit eshte menyra e jeteses te shqipetareve , ne regjimin monist. Eshte roman i shkruar me realizem dhe me trimeri , perpara censures te hekurt te asaj kohe .

Naracioni eshte realizuar , duke folur personazhi kryesor ne veten e pare. Kjo eshte menyra me e sakte , per t’u bere autoria me e besushme , sepse e verteta nuk deformohet , duke kaluar goje me goje. Del direkt nga burimi i mendimit fillestar . Nepermjet diallogjeve , bisedave te gjera shoqerore , veprimtarive individuale dhe atyre zyrtare , autoria na ka dhene nje tabllo te plote si realizohej jeta e shtresave shoqerore ne regjimin , ku ka jetuar autoria, ne monizmin shqiptar .

Subjekti eshte i thjeshte : Jeta e perditeshme e dy familjeve intelektuale te miqesuara , qe nga rinia e hereshme . Jane pershkruar jetet brenda familjeeve , duke vijuar me krushqite , miqesite , te afert . Sado e thjeshte jeta e thjeshte e njerzve , permban ne vetvete kontradikta te natyres njerezore , qe jo rralle here perfundojne ne zenka pa zarar , por here here dhe me pasoja , qe demtojne miqesine , krijojne strese , semundje dhe vdekje . Ne fund te romanit , autoria na njofton , pa pritur , vdekjen e parakoheshme te Sabines , duke lene shume enderra familjare te pa realizuara . Jeta , nuk zhvillohet gjithnje ne menyre lineare , prandaj quhet jete , ndryshe do te ishte fenomen inorganik , ose mirazh me tjeter zhvillim dhe me tjeter fund . Shoqeria njerezore , perbehet nga familje , qe nje dijetar i ka quajtur qeliza te shoqerise . Duke u zhvilluar keto familje , qe na jepen ne roman , lexusi , parashef zhvillimin e shoqerise moniste , me te gjitha veshtiresite dhe pengesat , qe krijon ne teresine e vet regjimi autoritar .

Fare spontanisht , romani , na con ne gjykimin politik te shoqerise se kohes . Veshtiresite , varferia , kontradiktat , semundjet , hateret , postet e pa merituara , daljet jasht shtetit ,shperblimet pa merite , punesimi pa kritere te qarta ,ngritja ne pozicione te larta , e kane burimin te qeverrisja . Ai shtet kishte nen komande edhe jeten edhe vdekjen . Njerzit jane me ndjenja , me gjykim mendor , qe nuk u shpeton asgje pa u evidntuar nga zhvillimi shoqeror , qe ne menyre te pa diskutushme , varen nga njerzit e Qeverrise . Fillo nga posti me i vogel , deri te “Shoqja K” , qe perfaqeson kupolen qeverrisese , drejtohen nga nje dore e hekurt , qe vepron ne emer te Diktatorit . Sic shifet , ne menyre krejt indirekte , autoria kritikon drejt per drejt Qeverrine dhe krejt sistemin monist , sistemin , qe mbyt nismat individuale dhe lirite e personit . Aftesite njerezore mbeten ne plan te dyte . Ne perandorite mesjetare aftesite individuale vleresoheshin me shume, se sa ne monizmin e shekullit te 20 .

Funksionaret e atij shteti trumbetonin se ne shtetin e tyre dhe shtet miq te atij regjimi , nuk kishte veshtiresi per jetese . Njerzit jetonin , te barabarte , te lumtur dhe te sigurte . Autoria Culi , na verteton se jeta brenda atij regjimi , ishte me plot kontradikta dhe pa siguri , aspak e barabarte . Pozicioni i njeriut , ne ate shoqeri , percaketohej nga te dhenat biografike .Romani na i ben te qarte keto dukuri , pa asnje medyshje .

Eshte interesant dhe kuptimplote , pershkrimi i Nerit , kur kthehet nga nje sherbim 3 mujor jasht shtetit ( ne Itali ) . Preokacioni kryesor , ishin dhuratat , qe do t’u sillte njerzve , qe firmosen , per te dale jashte shtetit , pastaj dhuratta , per njerzit e familjes , duke perfshire dhe komshijte e afert , shoket e punes , behej nje varg shume i gjate, sa nuk eshte veshtire te identifikohet me vete shtetin .

Diana Çuli, shkrimtare

Eshte nje ironi , qe tregon se dhuratat , jane nje manikote , qe zbutin disi varferine . Shprehet llogjikisht gjendja , ne vend e varferise ekstreme te Shqiperise , qe rekllamohej nga shteti si “shkemb graniti buze Adriatikut“. Epizodi i romanit , i tregon lexusit se ekonomite familjare te shqiptarve presin me pa durim nje lemoshe , nga kudo qofte . Diferenca ekonomike , duket me syrin e lire . Tre muaj ne Itali , sollen kaq shume peshqeshe , qe ne shtetin ame , nuk arrihen me te ardhurat e nje dekade . Me qarte nuk mund te realizohet ky krahasim ekonomiko- politik . Kete na i ka dhene autoria , perpara viteve 90 te shekullit te kaluar , kur eshte shkruar “Rekuiemi “ .

Ku eshte barazia e njerzve , kur te merrje te drejte studimi , ose nje ekselent te studjonte jasht shtetit , duhet te ishe bir ndonje partizani , ose militanti partiak . Te martoheshe , duhet ta zgjidhje partnerin nga familje me perberie te mire . Kjo kerkese ishte e pa diskutushme . Ne kete veshtrim lirite e njerzve nuk ishin te kufizuar , por mungonin teresisht , deri sa dhe martesat i drejtonte politika obskurantiste .

U zhvillua nje lloj inkuizicioni monist , brenda familes . Dashurine do ta zhvilloje , sipas rregullave strikte dhe krijimi i familjes ndiqte te njejten trajektore . E njejta drame ndodhi me fejesen e djalit te Kryeministrit. E ashtuquajtura udheheqie e shtetit monist , u mor , per muaj te tere , me ate fejese , deri sa perfundoi ne vetvrasje Kryeministri. Ai shtet rrekej te mbante ne zap c’do familje shqiptare . Romani i autores Culi na i ka thene artistikisht , kete te vertete te asaj kohe tragjike . Ne kete kuptim , romani i ploteson raportet midis “heroizmit dhe mbijeteses “, te percaketuara nga kritiku Arshi Pipa , materjal , qe e kemi cituar , ne esene , per romanin e Fatmir Gjates.

Le te mbetemi brenda romanit . Dy te reja gjimnaziste jane shoqe te ngushta . Neri dhe Sabrinja . Kane diferenca karakteri , por nuk i pengon te zhvillojne shoqeri te ngushte , qe i ndihmon ne mesime dhe ne jeten e perditeshme . Jeta eci dhe Neri vijoi studimet ne Leningrad dhe erdhi prej andej arkitekte . Sabina u diplomua me shume nderhyrje , duke vijuar studimet pa shkeputje nga puna .

Ne gati nje te treten e romanit e zene bisedat e shoqeve te ngushta dhe pjesetare te familjeve te tyre . Eshte per t’u vleresuar ky bashkebisedim , sepse evidenton , si ishte jeta familjare moniste . Vete shteti eshte shumatoria e familjeve . Ne kete prizem , na cfaqen mjaft dobesi te sistemit . Ne kete pjese te romanit , mesojme se te merrje nje burse jasht shtetit , duhet te plotesoje kritere familare , qe permblidheshin ne slloganin “famile e mire “ .