top of page

Një Mopasan shqiptar


Sotir Andoni

Sotir Andoni – Nje Mopasan shqiptar


Illo Foto

Per shkrimtarin Sotir Andoni , pak pata lexuar , nga vepra e tij letrare . Pak dite me pare , me ra ne dore libri i tij me tre tregime , “ I fundmi i Kavalotive “ . Fillova ta lexoj , por vetem fillimi dihet , sepse nuk u shkeputa , prej tij ,deri sa e perfundova . Autori Andoni , shkruan thjesht dhe shkurt , per tema shume te komplikuara . Tregimet e Andonit , duke qene se rrahin tema komlekse , jepen zgjidhje te te gjithe enigmave , qe pershkruhen . Keto jane arsyet , qe tregimet e Andonit , i quaj , novela . Sido qe t’I emertosh , tregime ose novela ; I kane shoqet te rralla ne letrsine shqipe .

Ne librin e autorit , Andoni , “ I fundmi I kavaloteve “ , botuar , ne Tirane , me 1995 , gjenden dy tregime te tjera, “ Kol Biku “ dhe “ Biografia e qytetezes” Stili I tregimit dhe kompozimet e nderlikuara te fabaluve , mua si lexus , me kujtojne tregimet e Mopasanit . Autori Andoni , karakterizohet nga rrjedhshmeri mendimi , qe e ben lezusin zgjatim te personazhit ne hije . Talenti nuk kopjohet , madje as gjuha . Gjuha e autorit Andoni i ngjan “gurgullimes te sylynjareve , ne Manastirin e Moraveas “ .

Pervec ketyre karakteristikave , qe lidhen me talentin , autori Andoni eshte njohesi me i perpikte i jetes idelike shqiptare dhe me gjere . Lexoni …. Dhe do te bindeni se si druvari , Nikooll , flet , per pyjet , fauneen e tyre , klimen dhe bimet e larta , si te jete nje teknik pyjor I klasit te larte . Vini re si e pershkruan ugarin , pendet e qeve te kuajve , veglat e kafsheve te punes. Andoni te imponohet , me gjykimet e tij , te zgjidhjeve . Ky autor, sikurse dhe Mopasan , nuk perdor shume figura stilistike, por c’do tregim i tij eshte nje metafore dhe , e tere vepra eshte nje metafore e madhe . Ne gjykimin tim , eshte i pa perseritshem , qe nga viti 2003 , qe eshte ndare nga jeta . Keto perfundime , qe duken te guximeshme , i mbeshtes edhe te vepra e tij e fameshme “ I fundmti i Kavaloteve “, qe do ta bejme pjese te dyte te kesaj perseatjeje .

Sotir Andoni , eshte shkrimtar i rritur ne gjirin e natyres dhe na i pershkruan mjedisin e ngjarjve , sikur te kemi ndodhur diku , ne Morave , Gramoz , apo Bilisht . Fillon nga vesa ne fijen e barit , deri te eklipsi i diellit . Ne nje prej diteve , rosat e gra fluturonin zhurmshem , posht ujit , qe binte nga mokrat e mullirit . Dicka ka ndodhur . Rosat nuk gezojne kot se koti . Kunji i drurit , qe fikson ushqysin , kishte levizur . Drithi , ne vend qe te binte ne moker , binte ne lume . Rosat kete gezim festonin . Duhet te jesh Sotir Andon , te njohesh huqet e pa numerta te natyres .

Niveli artistik I te tera tregimeve dhe novelave te tij , ndryshojne pak nga njeri tjetri. Tregimtari Andoni , hyne ne c’do qelize te fshatit dhe te natyres . Me pershkrimet e tij te hollesishme te shetit ne pyje , male , livadhe , atje ku piqet ugari dhe shihet gruri . Per sejcilin objekt , qe na rrethon , ai na jep karakteristike , sikur I shofim me sy dhe i prekim me dore . Lexusi befasohet , nga vemendja , qe tregon autori , per mjedisin . Aty gatuan dhe jeten e personazheve . Jo personazhe te hamendesuar , por reale . Kulmin e ketij raliteti jetesor e arrin , ne novelen “ Biografia e nje qyteze dhe Une “ . ketu gjejme , personazhe historike te rendesishem , medioker dhe qesharake. Te tere kane boten e tyre te brendeshme , mardheniet me boten dhe ndihmesen , ose pengesen , qe paraqesin , per shoqerine . Asgje nuk mbetet jasht vemendjes te autorit . Asnje ekuivok , nuk ka lexusi , pasi njifet me sejcilin shkrim te Andonit .

Sotiri nuk e shikon jeten si natyren . Jeta eshte me plot kontradikta dhe ambicje Eshte kryengrites , ndaj c’do te keqeje . Hitlerin e quan çnjerezor , ndersa monizmin e quan flame , c’ka duhet kuptuar , qe te jeshe i pergatitur , per t’u mbrojtur .Ja del ose jo , eshte tjeter pune .

Vete shkrimtari dhe vepra e tij , cfaqin qartesisht qendrimet politike te qeverrisjeve te brendshme te , formuluara qarte . Shkrimtari nuk mund te jete puritan . Atij i dhimbsen plaget e popullit , te shkaketuara , nga c’do lloj regjimi dhe satrapi . Shkrimtari , qe hesht , dashur pa dashur bashkepunon me krimin . Anashkalimi i situates , ne monizem eshte i aresyshem , na i ben te qarte autori , por te heshtesh , ne demokraci , eshte tamam ortakllek me te keqen , qe luhet ne kurri ste popullit tend . Ja sa thjeshte dhe kuptushem , na i ka dhene autori , perfshirjen e tij ne luften partizane : “Me rrembeu dhe mua “berihai’ dhe mora malet perpjete , per buke , paqe dhe liri . Une i kisha te tria keto , por keshtu ishte thene , mbajta radio , shtypshkronje .. t’u shpjegoja njerezise se c’ndothte neper bote “ ( Libri f 143)

Nuk e shikon politiken statike . Na i ka dhene regjimin monarkik me te mirat dhe te keqiat e tij , por mbesahtet edhe veprimtarine e Kosta Cerkezit dhe fanolistecve te tjere , ne kryengritjen e Fierit . Regjimin e vendosur , pas luftes partizane e quan skandal . Kete regjim e ka analizuar hollesisht edhe ne novelen “I fundmti i Kavalotieve “ku ka shtjelluar rjeten e spiunazhit , ne burg , jasht burgut dhe ne kampin cfarroses te Vlocishtit . Andoni e shef realitetin ne sy dhe reagon , per mire , ose per keq . Nuk ben sehir .

Novela e jeteshkimit te qytezes te tij te lindjes , shkruar me realizem frymezus , merr nje rendesi te vecante edhe per faktin se na ka dhene po thuaj te plote disa figura te shquara te kombit , qe gjat monizmit , nuk mund t’u zije emrin me goje . Na ka dhene te qarte ,figuren e sopranos te fameshme , Tefta Tashko Koco dhe pjanistes se saj , bijes se Devollit, pjanistes te Teftes, Antoneta Andrea . Autori krenohet me njerzit e shquar , qe jane , jo vetem te Devollit , por dhe te Shqiperise . Eshte kujdesur te na kujtoi se Antoneta eshte e bija e shoferit , per t’i inkurajuar njerzit te dashurojne artin , qe eshte ushqim i shpirtit dhe cilido njeri i talentuar , me pune , mund te preki majat .

Te plote na ka dhene figuren e intelektualit me ze nderkombetar ,gazetarit te famshem, Kosta Cekrezit , shqiperusit te “Konti Mont eKristos “, dhe dr. Llazar Kote, nje mjek i paisur me kulture te gjere nga” Hovardi “ .

Ne kete plan na ka bere pjese te noveles , letren e fameshme te Fanolit dhe Cekrezit , per Diktatorin , i cili u shkroi te dyve te ktheheshin , per te kontribuar ne Atdhe . Ne kete leter historike , te dy shqiptaret e medhej i shkruajne Diktatorit , se me doren e tij gjakatare vrau kunatin e tij fanolistin e flakte dhe atdhetarin e vendosur , Bahri Omari , qe ishte miku dhe shok ideali i te dyve neneshkrusve te letres . Nuk kish asnje arsye , qe me ta Diktatori te sillej ndryshe .Me kete leter , mbyllet kapitulli i kthimit , ne Atdhe te ketyre dy burrave , qe ua mohoi atdheun diktatura moniste , e pa shembellt , per ashpersine e saj , midis diktaturave homologe te lindjes . Monizmi pat censuruar ne menyren me te eger figurat e shquara te shkences , artit dhe politikes , qe nukk ishin te pakta , ne kombin shqiptar , ne raport me popullsine .

Krejt natyrshem autori na ka pershkruar luften marroke kunder kulakut . Ne kete rrast , kjo lufte , nuk pershkruhet me fraza te pergjitheshme , por me emer dhe veprim konkret , ne Devoll dhe kunder kulakut Llambi Andoni .

Operacioni policor u zbatua , per ta nxjerre nga shtepia e vet , kete familje te damkosur kulak . I nxorren me zor te medhejte dh e te tera orendite shtepiake , kusite , tenxheret , xhevzete dhe femijet e mitur . Kete lufte autori e ka emertuar , lufta e kaineve . Kjo skene , u zhvillua edhe perpara syve te autorit , por nuk mund te fliste , sepse ishte i sapo dale nga burgu . Kulaku , nderroi mbiemrin , e beri Zhuka . Kjo ishte nje menyre , si u futen ish kulaket ne jeten shoqerore , qe krahasimisht me jeten tragjike te kulakut , konsiderohej “ e lire “ . Ne kohen e me voneshme , ish kulaket do t’i gjejme , roje te objekteve , ndihmes mekanike , mirembajtes godinash , sherbys zyrash . Keshtu u katandis klasa relativisht e pasur e fshatit shqiptar, qe kishte ushqyer kombin dhe luften , per liri . Nga klase prodhuse , u transformua ne klase parazite , sepse keshtu porosiste Stalini .

Ne vazhdim te tragjedise kulake , autori na ben me dije , si u shkaterruan dhe u vodhen kishat e Devollit , qe ishin me vlera te medha , jo thjesht kulturore , por dhe materjale , sepse shume nga stolite ishin prej ari .

Me sa duket kritika e kohes , nuk kishte kete mendim , per vepren e autorit , Andoni . Per kete lathitje te kritikes , ai shkruan ne faqen 91 te librit , qe kemi ne analize : “ Ti e pershkruan fshatin shqipetar , ne te kaluaren me shume ngjyra roze dhe me shume drite . Keshtu kane shkruar kritiket shqipetare , per krijimtarine time letrare … E verteta eshte se e kam zbehur jeten e qytetezes time , ne te kaluaren , sepse censura ishte shpate e Demokleut dhe kete shpate e kam ndier mbi shpinen time “ .

Nga ky paragraf mesojme se ish kritika letrare ishte sycele politikisht , ndaj gjithe krijusve , vecanerisht ndaj ketij shkrimtari te shquar . Ndaj ketij atdhetari , qe ne moshe fare te re , rroku armen dhe luftoi , kunder pushtusit ne rreshtat partizane. Per kete veprim atdhetar , nuk ndihet i penduar , por , per regjimin , qe u vendos , pas luftes , ndihet , jo thjesht i penduar, por I poshteruar dhe I braktisur . Pushteti I vendosur , pas luftes e burgosi shkrimtarin e shquar , por nuk mundi te burgosi vepren e tij , qe do ta perjetesoi autorin , ne te gjitha kohrat .

Novela e dyte eshte rreth 70 faqe . Titullohet “ Kol Biku “.

Shume shkrimtare shqiptare , te vjeter e te rinj , kane shkruar kujtime dhe konsiderata , per kurbetin , si nje plage e dhimshme kombetare . Tregimet dhe konsideratat , per kurbetin shqiptar ndryshojne nga nje tregimtar tek tjetri , por e perbashket mbete dhimbja dhe buka e hidhur kurbetcore . Autori yne , ka zgjedhur nje menyre krejt tjeter , per te na njohur me kete plage . Nje kurbetlli , u kthye ne vendlindje , pas 55 vjet kurbet dhe nuk gjeti gjalle asnje nga te afertit e familes, vec njeren motre .

I ulur ne odane e familjes se motres , pret te gjithe farefisin dhe fshateret e vet dhe ju tregon fill, e per pe jeten e hidhur te tij ne kurbetin e gjate . Eshte me te vertet tregim i hidhur , i ngjashem me ato te Mopasanit te pa vdekshem .

Kol Biku , me babane e vet dhe Dajen dhe me 4 kuajt e ngarkese , u nisen nga fshati , per kurbet. Mbas shume peripecish dhe rruges me rreziqe , kontratuan , per te prodhuar qymyr druri , per nje kapitalist , ne nje vend pyjor . Pylli ishte I larte dhe I dendur . I pershtatshem , per zanatin e ketyre druvareve me pervoje te gjate . Pershkruhet me hollesi procesi I djegjes se qymyrit . Keto pershkrime , mund t’I realizoi vetem Sotir Andoni , ky devolli i thekur , ku marrin vlere te tera mjeshterite fshatare , si bujk , blegetor dhe druvar .

U ndes kamina e pare dhe do pritej nje kohe , sa te maturohej qymyri dhe te fillonte shitja . Ne kete kohe , Daja , u kerkoi bashkepuntorve , te shkonte provizirisht ne fshat dhe do kthehej shpejt . Ai nuk u kthye . Kete kerkese e paraqiti dhe Babai , pas nje jave . As ky nuk u kthye . Mbeti vetem djaloshi Kol , midis pyllit , qe te kallte daten . Pa asnje mjet financiar . Me shume pak rezerva ushqimore dhe me shpresen e mbritjes se Dajes dhe te Babait .

Koli , u detyrua te leri venbanimin e inprovizuar per krah kamines dhe te dali nga pylli , per te gjetur mundesi te mbijeteses . Arriti ne disa fshatra , qe flisnin nje shqipe te perzier , ishte ne kufirin shqiptaro-grek – maqedons . Punoi , per disa sipermarres mashtrus , sa per buken e gojes . Nje prej gjoja ketyre sipermarrese, ishte bande kriminale . Nga kjo bande mundi te shpetoi dhe , ne nje fshat kufitar shqiptar , takoi nje grua me emrin Sevasti . Kesaj ju dhimbs , ky bashkatdheatr i braktisur .

Fshati i Sevastise ndodhej ne Traken Greke . Fshatret ishin shperngullutr me force , nga Ibrik – Teqe e Turqise . Ishte tamam fshati , ku kishte lindur Fan Noli . Ne familjen e Sevastise u rehatua mjaft mire, Koli yne . Sevastia kishte dy vajza binjake , qe nuk dalloheshin nga njera tjetra .Per ti dalluar bashkbisedusit , Maria mbante kordellen e kuqe , Roza mbante kordelle blu . Ne familen e Sevastise , lufta kishte vrare Babane e shtepise dhe Djalin . U be dasma madheshtore shqiptare , atje ne kufirin e larget , ku fliteshin te tre gjuhet , brenda fshatit .

Kolin e kerkoi shteti grek , per nenshtetesi , me qellim , per te plotesuar repartet e rekruteve te firasur nga lufta . Koli e refuzoi nenshhtetesine greke , ahtu si dhe Noli , qe nuk pranoi vartesine nga Kisha ortodokse greke . Puna u komplikua se motra tjeter e dashuroi Kolin dhe I dha shenja te theksuar , per martese . Gruaja e forte , Sevasti , e miratoi martesen e Rozes dhe Marien e derguan ne Australi emigrante . Maria mori pjese ne shoqeri bamirese . Roza u trashegua me druvarin , Koli . Pak me von u ndihu fati . Nje kompani amerikane , per cfrytezimin e pyjeve , emori perkthys druvarin Koli . Ndryshoi rrenjesisht ana financiare dhe u kthye ne vend lindje , per te cilen ndjente dhemshuri dhe per guret e sokakut .

Kurbetlliu , qe treti ne kurbet 55 vjet , eshte plotesisht I besushem . Nga deshmite autentike mesojme se kurbeti eshte I hidhur dhe dashuria , per memedheun e origjines eshte e perjeteshme . Kur keto i degjojme nga nje gazetar ose shkrimtar , bejme skonton e radhes , po ne rrrastin konkret , gjithcka eshte e besushme . Ne sa prita dhe pusi kaloi ky emigrant , pa aleat , midis pyjeve dhe shkembinjve . Jeta u rrutullua aty ku synoi , por ne zgjidhjen e madhe , nuk perfshihej dhembja tjeter e madhe , dashuria , per fshatin e lindjes , per guret , krojet , pyllin e fshatit .

Shkencetaret e kane ne studim , pse ndodh kjo dashuri , per vendlindjen . Cili hormon e stimulon dhe si vepron ne trurin e emigrantit .

Illo Foto , NY_ Mars 2021

77 views2 comments

2 comentários


sotir.mimi
sotir.mimi
09 de mar. de 2021

S.Athanasi:

Lexoj këtë studim nga z.illo për tregimtarinë e "Mopasanit shqiptar" Sotir Andoni dhe kujtoj në vitet e rinisë një ndërhyrje të Dritëroit pranë Kryetarit të Komitetit Ekzekutiv të Korçës pët t'i gjetur një punë të përshtatëshme shkrimtarit. Dhe kryetari pranoi. Të nesërmen kërkoi dhe ia shpunë një libër nga ky autor. Tregimi për fatin e keq të autorit niste kështu:

Personazhit për të cilin po shkruaj, nuk ja mësova dot emrin.

Kaq mjaftoi për këtë Kryetar që t'a flakte tutje librin me fjalët: - Çfarë shkrimtari na qënka ky që s'u mëson dot as emrat atyre për të cilët shkruan?

Tha kështu dhe e la Mopasanin tonë në hallin e tij në luftën e përditëshme të mbijetesës. Farkeqësisht këta…


Curtir

Resmi Osmani
Resmi Osmani
07 de mar. de 2021

Tregimtar i talentuar. Ne te rite e mi,lexoja me endje tregimet e tij qe i botonte te "Nentori", por edhe ne nje vellim me tregime "Maleve ne shendre". Ishin te shkruara me art, realizem e thjeshtesi mbreselenese. Traditen e tij, e vazhdon(ne s'gaboj) i nipi Andon Andoni,qe edhe ai levron me sukses gjinine e tregimit.

Curtir

Shkrimet e fundit

fjalaelireloadinggif.gif
bottom of page