Monografi: model tematik


Illo Foto, Studiues

Monografia e Ataturkut , nga Kopi Kyçyku

Ka pake monografi , per njerez te shquar . Tregu e kerkon kete zhaner letrar , qe lidh publicistiken me letersine . Jepen tituj “Nderi i atij e ketij“ ,“Mjeshter i atij e asaj “ . Cili eshte “nderi dhe mjeshteria “ , nuk ka frymezuar shume letrare , te na i shtjellojne , simbas kushteve te zhanrit publicistiko- letrar te monografise . Nje monografi e tille , do ta konsolidonte evenimentin e ketyre dekorimeve , shpesh here inflacioniste .

Te tere kemi vene re se disa shkrimtare shkruajne , per veprat e tyre , se ngjaria , qe pershkruajne , ka ndodhur realisht dhe ata jane deshmitare . Mendoj se nuk ka nevoje , per perbetime , per vertetsine e ngjarjes . Lexusi beson te shkrimtari nje lloj dhe kur ngjarja ka ndodhur dhe kur eshte trilluar . Ngjarja kur eshte e trilluar , besohet se do te ndodhe , deri sa i terheq vemendjen shkrimtarit, qe eshte pjesa me e zgjedhur e popullsise . Ne kete rrast lexusi merr informacion , plotesisht te besushem , per nje hero te vepres dhe per bemat e ketij heroi , qe i kushtohet monografia .

Per ta rrahur me gjate kete problem , kam zgjedhur nje monografi tipike , te shkruar nga Kopi Kycyku , me titull “ Mustafa Qemal Ataturku “ . Kjo monografi , per mua , eshte model tematik , qe lidhet me publicistiken . Eshte pershkruar , me perpikmeri historike dhe pershkruar me mjeshterine letrare , qe kerkon nje monografi . C’dua te them , me perifrazat e me siperme ? Personazhi i monografise , duhet te jete figure e konsoliduar , minimumi historikisht , sepse njerez te perkryer , pa asnje te mete , nuk gjen . Jane shkruar shume monografi , gjat monizmit , por shumicen e tyre , koha i nxorri jasht realitetit objektiv . Autori i nje monoghafie , duhet t’i neneshtrohet historise , opinioit publik , ekomomise dhe domosdo , letersise. Nuk mund te shkruash , per nje hero , kur koha ndoshta dhe e larget e vertoton te kunderten .

Menyra letrare e te shprehurit , ne te gjitha rrastet , i ben shoqeri lexusit me autorin . Ne c’kuptim ? Tema e monografise eshte krejt akademike . Kerkon perqendrim kritik maksimal krejt ndryshe nga koha , kur lexon nje komedi , nje roman te larmishem , ose nje poezi me ritem , mbase dhe me rime . Ne te tera keto optika , monografia e Kopi Kycykut , per Mustafa Qemal Ataturkun eshte hermetikisht e mbyllur . Autori na ka dhene nje veper te perkryer , ne zhanrin e monografise , qe ne tituj te tjere , ne shqip , eshte veshtire ta gjesh , pa dashur te vendos veton .

Eshte per te shenuar , se heroi , qe nuk e frymezon tamam shkrimtarin , nuk mund te jete nje krijim publicistiko- letrar i perkryer . Monografia i siguron pavdekesine e merituar heroit , ne se e meriton kete staturre.

Le te mbetemi te krijimi i Kopi Kycikut . Monografia e ketij autori , i ben nder ketij zhanri , ne gjuhen shqipe . I ka ngritur permendore letrare , nje gjeniu euro-aziatik dhe nje te njejten kohe , nje miku te rralle te kombit shqiptar . Kyciku njifet si shkrimtar i diapazonit te gjere , sepse eshte inxhinjer dhe i diplomuar ne disa fakulitete , dhe mbi te gjitha Akademik i Shqiperise dhe i Eropes . Monografine e tij Z. Kocuku e ka botuar ne vitin 1987 , ne Kombinatin poligrafik , me tirazhin 2 mije kopje . Midis te tjerave te bie ne sy , qe ky liber eshte botuar , ne kohen e monizmit , kur c’do botim dhe shkrim , seleksonoheshin me lupe zmadhuse , por kjo monogafi mori rruge drejt lexusve te shume te kohes , kur eshte shkruar , per deri ne pafundesi . Kjo ndodh se monografia e autorit Kyçyku , i qendron te tera kerkesave historike dhe letrare . Nuk mund ta ndalonte censura moniste , sepse autodemaskohej . Shkrimtari yne ka ditur te vetecensurohet , ne masen , qe vepra te gjente rrugen , per te lexusit . Lexusi i sotem e pelqen kete veper , pa asnje vrejtje , megjithse eshte shkruar 37 vjet perpara . Edhe sikur sot te shkruhej , do te ishte nje lloj .

Te njihemi me permbajtjen shume te shkurter te monografise . Mustafa Qemal i rritur jetim , ne fshat , mundi te marri aresimin elementar te kohes . I shquar ne matematike , perparoi dukshem dhe ju mundesua studimi ne kolegjin ushtarak te Manastirit . Me von kreu dhe Akademine e luftes . U kualifikua si oficer i rangu te larte . I mori gradat me shpejtesi , deri ne rrangun e Gjeneralit .

Ishin vitet e çperberjes te Perandorise Osmane , kete te semure te Bosforit . Veprimtarine e karieres ushtarake e shkriu ne organizatat politike , sic ishte oganizata “Atdhe e liri “ . Si ushtarak dhe atdhetar i flakte e ndjente ne shpirt , luften e shteteve te Atantantes , per te pervetesuar pjese te atdheut te tij turk . Ne balle te operacioneve luftarake , beri emer si gjenaral dhe atdhetar . Pas paqes me agresoret dhe vendosjes se kufive te shtetit turk , Mustafa Qemal , ju pervesh punes , per moderrnizimin e shtetit . Kalifatit i kishte kaluar koha , shtete e perendimit , qe kishin poermbysur monarkite , po shenonin perparime te dukshme ne ekonomi , kulture shkence . Kufijte e shtetit modern turk , u vendosen me luftra te pergjakeshme , te drejtuara , nga gjenaral Ataturku .

Pengese ishte kalifati , shteti qe drejtohej nga feja dhe vazhdonte te njifte Sulltanin , si mekembes te Allahut , mbi toke . U krijuan partite politike , ne opozite me nje shtet autokrat , qe ishte mesuar me pushtet te pa kufizuar perandorak . Ndodhi ajo , qe kishte ngjare ne France . U rrezua pushterti i Sulltanit dhe njezeri u zgjodh Mustafa qemali , ne krye te shtetit , qe drejtohej nga kushteta e miratuar nga perfaqesusit e popullit te zgjedhur me voten mbare popullore .

Ketu nisin punet e medha te reformave , qe do te unifikonin te gjitha gjymtyret e shtetit kushtetus . Ne fronin e sulltanit u vendos Asambleja kushtetuse . Turqia ishte shndruar ne Republike , qe udhehiqej nga shteti kushtetus . Ne krye te shtetit ekzekuti vu vendos njezeri , Mustafa Qemali , per meritat ne lufte dhe per idete perparimtare , qe aplikoi gjat revolucionit , te turqve te ri .

Mustafa Qemal , njihet nga historia si reformatori me i madh , ne te gjitha kohrat , sepse Turqia perandorake ,pati nen sundim , prej shekujsh pjesen me te madhe te botes europjane , qe njifej ne ate kohe.

Kjo eshte , fare shkurt , permbajtja e monografise te autorit , Kopi Kycyku . kjo veper eshte botuar ne Tirane , ne vitin 1987 , kur diktatura enveriste , perjetonte vitet e vazhdimesise , te Ramiz Alise ; pa ndonje ndryshim esencial , nga monizmi , nen Enverin . Nuk mund te thuash se Mustafa Qemali nuk njifej ne Shqiperine moniste , madje dhe ne shkolla , por njohia ishte shume siperfaqesore , per arsyen se monizmi , njifte vetem nje revolucionar dhe reformator te thelle , vetem Leninin . Duhet te mateshe mire , te shkruaje se gjallonte nje reformator i lloit tjeter , sic ishte Mustafa Qemali , reformatori i thelle borgjez , qe reformat e tij sfiduan shekujt dhe kane vlere te perjeteshme . Reformat e tij u kryen , pa ndonje gjakderdhje dhe pa ndonje hije te luftes civile .

Librin e Kopi Kycikut , me titullin modest “ Mustafa Qemal Ataturku “ , une e konsideroj nje veper te disidenteces , ne kuptimin e plote te fjales . Nen ate censure te eger ka mundur te na japi te plote figuren e nje burri te madh , qe e beri atdheun e vete Turqine , nga e para. Na i ka dhene te plote anen fizike te heroit te vepres , duke na pesrshkruar betejat ushtarake , qe ka drejtuar , ky gjenearal , i pa mposhtur dhe atdhetar i flakte .

I paisur me inteligjence fenomenale , me durim dhe pjekuri shkencore , kaloi nen vemendjen e tij gjithe legjislacionin , per krijimin e shtetit ligjor , ne vend te nje sulltanati , nga me autokratet , qe kishte njohur bota . Ekonomija e kalifatit sulltanor ishte nga me te dobtat ne Euro – Azi.

Turqia ishte ne pozicion te tille gjografik , qe zoteronte ngushticat me te rendesishme ne zonat lundruse . Ne Turqine e prapambetur , jeta ishte e varfer , per te tera shtresat e shoqerise . Natyra e prodhimit te pergjithshem , mbeshtetej ne bujqesinbe e prapambetur . Analfabetizmi , kish arritur ne nivelin 92 % te popullsise . Resuset natyrore i cfrytezonin te huajt , sepse mungonin jo vetem sipermarresit vendes , por dhe specialistet inxhinjere . Traktati i Lozanes , i kufizonte Turqise mundesine e perfitimeve nga ngushticat detare . Feja drejtonte shtetin dhe shkollen. Kjo ishte Turqia , ne pragun e luftes se pare boter