MENÇURAKU I PËRBUZUR



Gjergj Komnino 1919-1996

MENÇURAKU I PËRBUZUR - GJERGJ KOMNINO


Nga Sinan GASHI




Gjergj Kombino është ndër krijuesit më fatkeq në letërsinë shqiptare dhe njëkohësisht krijuesi më idealist dhe i përcaktuar, që gjithnjë të jetë vetëm me fjalën e bukur, magjia e së cilës e kishte zënë që kur ishte nxënës dhe e shoqëroi vazhdimisht në ato pak ditët e mira dhe shumësinë e ditëve të rënda, që ndrydhin edhe qenien e çdo gjallese, e lëre më shpirtin e ndjeshëm poetik të një njeriu.


Diçka biografike


Është i lindure në Brezhdan të Këlcyrës (Dangëlli-Shqipëri) më 15 shkurt të vitit 1919. Pas shkollimit fillestar në Permet ku i ati merret me tregti, të mesëm në Gjirokastër e Normalen në Elbasan, kishte punuar mësues në Fier dhe Ballsh. I etur për dituri, ai më 1941 i kishte vazhduar studimet për letërsi në Universitetin e Firences, në Itali. Kur, më 1943 ishte në rrezik atdheu, kthehet të gjithë studentët në mbrojtjen e tij, veprim që e bëri edhe Komnino idealist. Ai u bashkohet pastaj aradhave partizane, në luftën antifashiste, në veçanti evidencohet pjesëmarrja më 17 nëntor 1944, në çlirimin e Tiranës. Ne fakt ai fillimisht ishte partizan në Zagorie, Qarku i Gjirokastrës, madje e marrin pranë Shtabit të Përgjithshëm, ku shërbeu si përkthyes. Atje mbulonte sektorin e agjitpropit, duke përgatitur e shumëzuar trakte. Një trakt që ia sollën për shumëfishim ai e refuzoi, sepse bënte thirrje për luftë vëllavrasje, për çka arrestohet dhe e lidhin në një ahur, duke e bërë gati për pushkatim, kujton Agim Musta. Për fat vjen urdhri për transferim në Shtab në Labinot, ku kryen punën e përkthyesit.

Pas lirimit të vendit, ai i vazhdon studimet për filozofi në Universitetin e Zagrebit, duke u dëshmuar si studenti më shembullor. Tema e diplomës ishte “L’uomoe la societa di Luigi Pirandelo”. Ngase kishte profesorë të respektuarit të shkencës, Peter Skok dhe Henrik Bariç, atë e këshilluan që të rrinte aty, duke qenë profesor i gjuhë shqipe pranë këtij universiteti.

Ai, pas lëkundjeve politike, megjithatë kthehet në atdhe, duke bërë detyrën e profesorit në gjimnazin e Tiranës “Qemal Stafa” e pastaj në atë të Durrësit “16 shtatori”, ku edhe aty u shqua në detyrën e shenjtë të arsimimit të brezave. Aty kishin mbaruar nxënës që do bëhen pastaj emra të shquar të artit e shkencës, të cilët edhe e kujtojnë me respekt profesorin Komnino, si Bedri Dedja, po e zëmë. Duke u parë aftësia e tij profesionale, ai caktohej që të punonte në Institutin e Folklorit që ishte bërthama e Akademisë së Shkencave, së bashku me prof, Eqrem Çabejn, Aleks Budën, Selahudin Toton, Sabiha Kasimatin, Jonuz Tafilajn e ndonjë tjetër.

Ishin ato vitet e para kur gjendja ishte e mjerë në Shqipëri, si dhe dhuna ishte bërë e vetmja mënyrë e dëshmimit të pushtetit totalitar. Varfëria e madhe dhe dhuna e manifestuar, të cilën e sheh Gjergj Komnino në terren, bëri që ai atë ta përjetonte tepër rëndë atë gjendje.

Shumë vite më vonë, e bija Eminja, kujton: “Gjatë një ekspedite në malësinë e Tiranës në vitin 1956, kur babi kishte shkuar për mbledhjen e folklorit, në fshatin Shëngjergj ai pa me sytë e tij terrorin e forcave policore dhe atyre të Sigurimit të Shtetit, të cilët nën pretekstin për mbledhjen e armëve dhe taksave, kishin mbledhur popullin në xhaminë e fshatit, duke i rrahur ata në mënyrë masive. (Shqiptarja.com, 20 shkurt 2020). Duke mos mund ta lërë në heshtje këtë gjendje makabre, ai i shkruan një letër në frëngjisht OKB - s, ku bën një ftesë për shpëtim nga regjimi enverist, për çka do të arrestohet nga sigurimi dhe, më 1957 do të dënohet fillimisht me vdekje e pastaj i zbritet dënimi në 25 vjet, prej të cilave i vuajti 15 sosh. Arrestimi në të njëjtën kohë i bëhet edhe bashkëshortes së tij Veronika Dafo, e cila ishte shtatzënë, së bashku me vajzën e vogël Eminen. Ajo lirohet pas disa muajsh, për shkak të shtatëzanisë, kur e lindi djalin Lirimin.

Profesor Gjergjin e sorollaten nga një burg në tjetrin, duke e përbuzur e fyer. Agim Musta, kujton: “Për atë s’kujdesej njeri për ta kuruar, por i kërkonin punë dhe realizimin e normës. Gardianët dhe oficerët talleshin me të, duke i ngjitur lloj-lloj epitetesh, dhe shpesh e lidhnin me litar nëpër shtylla në mes të nxehtit, duke bërë që t’i rëndohej gjendja e tij psikike. Me turbanin në kokë dhe strajcën e librave në qafë, ai fliste për orë të tëra vetmevete për Pironin, Platonin, Aristotelin, Konfucin, Kantin, Kroçen dhe filozof të tjerë. U lirua më 1972 më një koleksion sëmundjesh dhe me tronditje të thella psikike.” (Shih Agim Musta: “Dëshmoj për të vërtetën”, Tiranë 2004)

Edhe pas lirimit ai jeton në ferrin e dytë, duke pasë strehë një bodrum te Shallvaret, ku natën strehoheshin qentë endacakë. Atij as ndonjë punë nuk i jepej, duke e etiketuar tashti si i ‘deklasuar’. Për ekzistencë, natën mblidhte çfarë gjente në kazanët e plehrave.

Ai u angazhua pas fillesave të demokracisë, si në grevën e ish të burgosurve, në rrënimin e shtatores së diktatorit apo edhe në nxjerrjen e periodikut.

Pasi rehabilitohet paksa nga shëndeti, më 5 mars 1991, largohet për në Itali dhe vendoset në Romë, ku jetoi nën një kishë dhe me ndihmat e Caritasit, duke krijuar vazhdimisht, të cilat e ngrohnin shpirtërisht, deri sa dha frymën e fundit më 1996, me përcjelljen pë në varr nga disa murgesha si dhe të gruas Veronika dhe fëmijëve Eminja e Lirimi.


Shënime bibliografike


Se sa është një krijues i përkushtuar, shihet vetëm në fund të jetës së tij. Këso rastesh nuk janë të rralla në letërsinë shqiptare, të vjetrën e as të mëvonshmen. Naim Frashëri, po e zëmë, deri në fund të jetës mbante pranë penë e kartë, apo Migjeni delikat, deri sa i punoi dora shënoi vargje, madje i mbet vargu i përgjysmuar në përfundim të jetës “I fundmi Skanderbe”, shënuar me një kaligrafi të shtrembër të një fuqie trupore të këputur.

Gjergj Komnino herët si fëmijë dëshmoi talentin krijues, kur vetëm dhjetë vjeçar kishte botuar vjershën “Valo flamur”, që në vijimësi i materializon në vepra të plota dhe madje i boton në tokën e huaj, duke zgjuar interesim edhe atje, te lexuesit shqiptarë që ishin në numër të pakët, e më tepër te ndonjë studiues, i cili edhe kishte kritere për artin letrar. Ai kishte talent të rrallë për poezinë lirike kryesisht, në të cilat fillimisht pasqyroheshin hallet e njerëzve të vuajtur, përkatësisht edhe të atyre që u është mohuar vendlindja, siç ishte rasti me çameriotët, të cilët u masakruan, u përzunë dhe mbetet rrugëve të botës. Gj. Komnino, i cili kishte publikuar vjersha në të përkohshmen e emigrantëve në Shqipëri, “Zëri i Çamërisë”, si: “Rruga e kthimit”, “Paramithi, Paramithi” si dhe vjershë për gruan trime çame Sanije Bollati, me të njëjtin titull.

Ja se si e pasqyron atë fat tragjik në poezinë “Paramithi, Paramithi!“, shkruar më 1945, për ta përkujtuar masakrën çnjerëzore të gjeneralit të zi Zerva mbi civilët çamë të pafajshëm, më 27-29 qershor 1944:


O pellg me gjak, o vënd fatzi,

Aty ku hyn fashisti grek,

Ku hapen varre me hendek,

Ku çdo hendek është një varr,

Për çdo Çam për çdo Shqiptar,

Ku një zervist, nazist-gjerman,

Një katil, një shpirt katran, po bën batërdi,

Ji s’është grek, as palikar për trimëri,

Po një kusar, një mercenar, një faqezi.

.........................................

........................................

Se ç’vepër të ndotë, se ç’farë torture

Askush s’mund ta thotë.