MBI ROMANET "TOKËSORËT NË HAPËSIRË-KOHË...


MBI ROMANET "TOKËSORËT NË HAPËSIRË-KOHË...Ç' TRONDITJE"

DHE "POST-NJERIU", TË AUTORIT AGRON Z. SHEHU (RECENSË)


PUNOI

Fatmiroshe Xhemalaj

Studiuese e shkencave shoqërore


Tiranë, më 17 dhjetor 2020



Autori, Agron Z. Shehu, me banim për mbi 25 vjet në Kanada, vjen para publikut, jo vetëm shqiptar, por edha atij të huaj, me romanin "Post-Njeriu"(shqip-anglisht). Ky është volumi i dytë i romanit "Tokësorët në hapësirë-kohë... ç'tronditje" botuar së pari në Amerikë në vitin 2010, në Shqipëri në vitin 2012 dhe në Spanjë në vitin 2017

Duke qenë një vëzhgues i madh i realiteteve të shoqërisë njerëzore, por edhe i ligjeve të natyrës, në volumin e parë, për nga vet titulli i tij, autori na zbulon përmes lojës fantastike dhe shkencore të personazheve Higgs, Hitt, Ardi, Kuark, Gluon, shkaqet e tronditjeve të tij, për ç'ka ka ndodhur dhe ndodh me "tokësorët" si edhe ai i quan; pse tokësorët gjenden ende përkundrejt problemeve të mbijetesës, ndërkohë që mundësitë për një jetë në paqtë janë të mëdha.

Zanafillën e "tronditjeve", të fantazisë, autori e ka marrë nga atdheu i origjinës, Shqipëria. Fëmijërinë e kaloi në vështirësi të madha ekonomike rrëzë malit Shëndëlli të fshatit Aranitas (dikur pronë e familjes së madhe mesjetare shqiptare të Arjanitëve), në Mallakastër. Por edhe pse në vështirësi ekonomike ai ishte nxënës i shkëlqyer. Aranitasi ishte shtysa e parë e zhvillimit të fantazisë, te fëmija Agron. Shkolla ku mësoi deri në klasën e pestë, kishte qenë shtëpia e një ministri, ndërtuar në vitet 30' të shek. XX, me standarde europiane të kohës dhe, fëmijës Agron i zhvilloi fantazinë se si duhet të ishin shtëpitë, jo si shtëpia ku jetonte; standardi i dytë që i dha Aranitasi ishte natyra e tij- një fshat i bukur, rrethuar tërësisht nga kodrat, që përshkohej në mes nga lumi Gjanica e përrenj që derdheshin në të. U rrit i lirë në këtë natyrë duke menduar vazhdimisht se çfarë kishte përtej horizontit ku jetonte.

U formua në rini në qytetin e Fierit dhe të Tiranës (ku mbaroi universitetin për inxhinier nafte, në vitin 1977) ku pasioni për të mësuar gjithçka që ndodhte rreth tij, e bënë të kuptonte se diçka nuk shkonte me shoqërinë ku jetonte. Që në këtë kohë autori shquhej nga të tjerët në fushën e matematikës, fizikës, letërsisë, historisë, filozofisë dhe arteve, pasi në këto fusha rezultatet e tij ishin maksimale.

Profesioni e bëri të shkonte në vende të ndryshme të Europës, por jo vetëm, dhe kuptoi se "tronditjet" ishin më të thella e më të gjera.

Vendosi t'i gjykonte "tronditjet" parë nga një vend tjetër, dhe më një këndvështrim horizontgjerë e gjithëpërfshirës, duke vënë në qendër NJERIUN, jo më shqiptarin, italianin, gjermanin etj., jo më të pasurin apo të varfrin, jo më të bardhin, të ziun, të verdhin; jo më "partizanin apo ballistin" (si ndodh në Shqipëri), por NJERIUN si qenie njerëzore pavarësisht të gjithave.

Në romanin e parë ka shkruar, dedikuar njeriut, prandaj ndoshta dhe romanin e dytë e titulloi POST-NJERIU, për të skalitur profilin e tij se si duhet të jetë ai.

Agroni shkoi në Kanada, e pikërisht aty, në atë vendin e ftohtë për nga natyra, Agroni gjykoi ftohtë për ç'ka ndodhte me "tokësorët" duke e shtrirë gjykimin, jo më tashmë nisur nga Aranitasi, Fieri, Tirana, Shqipëria, Europa apo Kanadaja, por në hapësirë-kohë. Këtu qëndron thelbi i ideve të tij në kërkim të lirisë së njerëzimit, në hapësirë-kohë, të cilat ai vendosi t'i lërë me shkrim si "testament" për shoqërinë njerëzore në të dyja romanet.

Pse në hapësirë-kohë? Sikur do t'ju thotë tokësorëve se sa më gjerë t'i shikosh dhe gjykosh ngjarjet historike dhe dukuritë natyrore shtrirë në hapësirë-kohë, aq më të drejta do të jenë vendimmarrjet për jetën, paqen, të cilat ai i dëshiron me aq ngulëm për shoqërinë njerëzore.

Përmes dy romaneve, Agroni ka marrë përgjegjësinë të formulojë, shkaqet që e tronditin shoqërinë njerëzore dhe për më tepër të jap edhe zgjidhjet se si shoqëria njerëzore mund të jetojë në paqe.

Në këtë punë, ku vihet në lojën e personazheve fanta-shkenca, autori, pa e pasur qëllim në vetvete, e ndoshta pa e ditur as vet ka pasuruar edhe gjuhën shqipe me fjalë që janë të reja për ne të tilla si: udhëdrejtuar, mbërritësit, pritësit, shumëlargët, aqlargët, shqetësimatike, i mirëseardhi, pajetësia, ujëzonin, jetëzonte, tejshmërinë, pasardhjen, përshtypjelënës, jetëhumbjesh etj.

"Tronditjet" e autorit, që përshkruhen me mjeshtëri në romanin e parë, në fakt nuk janë "tronditje", por "ulërima" për veprimet apo mos veprimet e tokësorëve për t'u qytetëruar. E them "ulërima", pasi tokësorët, sipas tij, kishin mënyra më të paqta për të arritur qytetërimin, jo duke ngrënë njeri-tjetrin. Ai "ulëret" kur përshkruan fillesat e makabritetit në kohën kur tokësorët jetonin në kopenë primitive dhe për të mbijetuar hanin njeri-tjetrin; "ulëret" kur sheh se Aleksandri i Maqedonisë, vriste e priste NJERIUN (qenien inteligjente) nga të gjitha anët, pa asnjë shkak, duke pohuar se qytetërimi nuk përhapet me luftë duke vrarë njeri - tjetrin, por me "luftën" për krijim, zhvillim, duke vënë në punë logjikën e kombinuar me ndjenjat pozitive për të ruajtur NJERIUN, planetin Tokë, që siç shprehet autori "nuk gjenden kund në gjithësi"; "ulëret", kur përshkruan me mjeshtëri artistike djegien e mendjes së ndritur të njerëzimit, si dhe ai e vlerëson, Xhordano Brunos. U dogj trupi, shprehet autori, por mendimet, idetë e tij nuk u dogjën, ato ndriçojnë qeniet inteligjente edhe sot, sepse mendimet janë të padjegshme; "ulëret", kur përmes lojës së personazheve, përshkruan krimet e Adolf Hitlerit kundër njerëzimit, apo kur hidhet bomba atomike në Hiroshima dhe Nagasaki që shkretuan mijëra jetë njerëzish.

"Ulërimat" e autorit, që e kanë bazën në dashurinë për njeriun dhe në atë të planetit Tokë, duket sikur duan të "zgjojnë" njerëzimin sot, për të përdorur mendjen vetëm për zhvillim, jo për të zhdukur jetë inteligjente.

Mjeshtëria dhe fantazia e autorit në përshkrimin e "tronditjeve-ulërimave", por edhe të përpjekjeve për të gjetur rrugën e shpëtimit jepet në të dyja romanet përmes lojës së personazheve si: Higgsi, Hitti, Ardi, Kuarku, Gluoni, Krispri dhe Siborgu. Këta emra të personazheve tingëllojnë për ne, pak sa çuditshëm, por autori i bënë me dije lexuesit në romanin "Post-Njeriu", se emrat e personazheve kanë një kuptim kur shprehet: "Higgsi merrej shumë me mikrobotën, prandaj dhe planetin ku mbërriti e quajti Proton ndërsa qenien e parë që ndeshi e quajti Kuark. Vet Kuarku të birin e quajti Gluon. Të gjitha ata emra ishin grimca që përbënin atomin. U quajtën ashtu ngaqë imazhet njerëzore kishin shkuar vetëm deri te planeti Proton dhe universi dukej aq i stërmadh sa që galaktika ‘Rruga e Qumështi’ në përbërje, ngjasonte me një atom…"

Kush e lexon s'mund ta besojë që vetë galaktika jonë është sa një atom...!!!. S'mund ta kuptojë, sepse koncepti i njeriut për hapësirë-kohën, është formuar brenda disa rrathve koncentrik me qendër veten dhe me fund planetin ku jeton. Autori, Agron kërkon me ngulm t'i thyejë këto korniza, për ta lënë njeriun të lirë të fantazojë, të analizojë, të interpretojë, të gjykojë e të mbaj qëndrime të tilla që jetën të mos e kornizojë në "tronditje". Ai nuk kërkon një Aleksandër të Maqedonisë, jo..jo - ulëret autori, se ai e vuri mendjen në punë për të vrarë; as një Hitler... por ai kërkon një Xhordano Bruno, një Ajnshtajn...që e vunë mendjen në punë për ta bërë NJERIUN të "pavdekshëm".

Secili personazh i autorit, ka rol të rëndësishëm në zgjidhjen e "tronditjeve" të jetës së shoqërisë njerëzore dhe personifikojnë mendje të ndritura. Autori i ka vënë ata në "punë", për t'ju treguar tokësorëve se jeta e tyre mund të jetë më e mirë në se vënë në punë mendjen, për të përjetësuar NJERIUN, pa luftëra si dhe kanë bërë duke vrarë njeri-tjetrin.

Personazhet janë horizontgjerë. Ata janë jo vetëm tokësorë, por edhe jashtëtokësorë e tokësorë të përzier me jashtëtokësorë. Pse janë të tillë? Sepse realiteti kështu është dhe do të jetë kështu, tokësorë, jashtëtokësorë, e të përzier. Pse vallë, vetë shoqëria njerëzore, pra tokësorët, nuk janë përzier me njeri-tjetrin? Po pse janë përzier? Se kështu e solli jeta e tyre. Po kështu zhvillimi i mëtejshëm i jetës, ka sjell që tokësorët të përzihen me jashtë tokësorët. Eshtë imagjinatë apo realitet? Këtë autori e sjell si realitet duke ndjekur ligjet e zhvillimit të tokësorëve.

Personazhi kryesor është Higgsi, i cili, sipas fantazisë së autorit gjendet i robëruar nga shpirti i tij. S'kishte si të ishte ndryshe. Higgsi, është simbol i mendjes tokësoriane, të cilën autori e njeh mirë e dëshiron ta çojë në hapësirë-kohë. Të njohësh personazhin Higgs, duhet të mësosh përmes leximit të romaneve, kontradiktat midis tij (Higgsit, që autori e ka personifikuar si mendim) dhe personazhit Hitt (që autori e ka personifikuar me shpirtin e një tokësori që mund të jetë Hitleri dhe çdokush tjetër tokësor që për të mbijetuar vret e pret në të gjitha anët). Të dy këta personazhe autori i ka vendosur me fantazi brenda një kafke tokësori, bëmat e të cilit në planetin Tokë ishin aq famëkeqe, sa që shndërroi në kafka miliona njerëz.

Raportet midis Higgsit dhe Hitit, në fakt, janë raportet midis mendimit dhe shpirtit brenda vet njeriut. Mendja dhe shpirti debatojnë midis tyre për vendimmarrje. Kur shpirti "fiton", nënkupton autori, atëherë vendimmarrjet janë të gabuara. Dhe me shpirtin autori nënkupton "të gjitha ndjenjat, emocionet e shqisave te qenia njerëzore"(Romani "Tokësorët në hapësirë-kohë... ç'tronditje", fq. 3)

Autori Agron, në të dyja romanet, është në kërkim të ekuilibrit të shoqërisë njerëzore për një jetë të paqtë. Këtë e sjell me fantazi, por edhe shkencë në sjelljet midis mendjes dhe shpirtit, Higgsit (mendja) dhe shpirtit (Hititt) për vendimmarrje të drejta. Ja si i shpreh autori sjelljet e tyre në romanin e parë, faqe 14-16:

Shpirti me të cilin ai bashkëjeton, nuk kishte sjellje normale, sillej jo mirë si tek të gjithë tokësorët e tjerë, prandaj Higgsi nuk shihte të ardhme me të. E shihte krejt ndryshe, si të thuash, kundër akrepave të orës. Bashkëjetuesi i tij, shpirti, pëlqente jetën e përditshme, mënyrën si ai sillej me turmën dhe veçanërisht sjelljen me mendjen e tij, sepse ai ishte mësuar të sillej ashtu, të mbizotëronte e të vendoste vetë për gjithçka në jetën e tyre. Ai nuk e pranonte mendimin si bashkudhëtar në jetë për t’i marrë vendimet në çdo hap bashkërisht, nuk pranonte të komunikojë asnjëherë me mendimin e tij për të ecur përpara, por vendoste vetë për çdo hap të hedhur. Ai ishte vetëvendosës dhe ashtu donte ta jetonte jetën.

Dhe autori vazhdon: Me gjithë luftën ndërmjet shpirtit dhe mendimit, diçka jo e zakonshme po ndodhte në strehën ku ata bashkëjetonin, nën atë kafkë. Dukej se të dy ata po kalonin në ekstrem, në mohimin e njëri-tjetrit, ç'ka do të shpërbënte ekzistencën e qenies së tyre.

Fantazia dhe mendimi i autorit shkon thellë. Duke qenë dhe unë një tokësore, gjykoj se ç'ka ndodh, si thotë autori, në atë strehën e tyre-kafkën, më lë të kuptoj se kafka është vet planeti Tokë, shtëpia ku jetojnë tokësorët, pra ku "jetojnë" mendimi dhe shpirti, të cilët mohojnë njeri-tjetrin.

Por si e përfundon autori këtë luftë midis mendimit dhe shpirtit, pra midis vetë tokësorëve?

Lexuesi duhet ta vendosë veten në situatën e tyre e duhet të provojë se çfarë do të bënte ai vet. E pikërisht vendimmarrja do ta dallojnë lexuesin nga lexuesi, në se do ta vinte veten në vend të Higgsit apo Hitit. Autori e zgjidh në këtë mënyrë:

"Në çastin që shpirti e ndiente se mendimi po gatitej të shkëputej e të largohej, ai përsëri kërkonte të vendoste vetë, pra ta detyronte atë të qëndrojë aty, me të... të jetonin bashkërisht duke shkuar në të ardhmen, por me kusht mbizotërimin e tij. Kjo ishte e papranueshme për mendimin, pra për Higgsin. Dhe ky ishte shkaku i ndarjes. Dukej se të dy ata përbërës të trurit të tij e bënin atë të dyzuar, si binjak, por me sjellje krejt të ndryshme. Një prej tyre, që mendonte si njeri, dhe tjetri, që ndiente si tokësor. Dy qenie në të njëjtin strehë, në të njëjtë kafkë! Por Higgsi si mendim ishte i vendosur dhe nuk pajtohej me shpirtin e tij arrogant e vetëvendosës. "Përfundimisht, Higgsi i kundërvihet Hitit, shkëputet prej kafkës dhe u largua. "(Romani "Tokësorët në hapësirë-kohë... ç'tronditje", fq. 16)

Lexuesi do të pyesë prapë "Po ku shkoi Higgsi"? Po me Hitin ç'farë ndodhi? Loja që autori shtjellon më tej, nëpërmjet personazheve të tij, bëhet aq interesante në këtë pikë, kur Higgsi largohet, saqë mua mu desh, nga kërshëria, të lija shumë punë të jetës së përditshme për mbijetesë, për të përfunduar leximin e romaneve.

"Loja" dhe fantazia e autorit, po më tërhiqte si një magnet, pasi më dukej se ajo do të më çonte drejt zgjidhjeve të shumë problemeve, që unë si tokësore të mbijetoja.

Përgjigja e autorit se ku shkoi Higgsi është:"I shqetësuar nga shpirti, Higgsi vendosi t’ia kushtonte veten të kaluarës së njerëzimit, duke e jetuar atë, të ishte i pranishëm në ngjarjet e rëndësishme të historisë së saj, ta zbulonte, të dëshmonte e të gjykonte rreth asaj të kaluare. Ai donte të dinte nëse shpirti i tyre sillej në të njëjtën mënyrë si dhe i tiji...Krahasimisht, këto ishin arsyet kryesore për atë zotim, që Higgsi nuk mund të shkonte në të ardhmen, çiftëzuar me shpirtin, si çdo qenie tjetër njerëzore. Shkuarja në të ardhmen me shpirtin i dukej si të ecte si i verbër...

Iku Higgsi, iku...i "theu prangat", zgjodhi të kuptojë të kaluarën për të shkuar në të ardhmen. Po a e di njeriu të ardhmen? A e di ai se ç'është ajo?

Tokësorë të shumtë përpiqen ta gjejnë te besimet fetare, të tjerë, qoftë edhe me shaka, e kërkojnë te fallxhoret dhe janë të paktë ata që vënë në përdorim mendjet e ndritura. Për këtë problem populli ynë ka një shprehje "sikur ta dija se kur do të vdisja...do ta kisha bërë varrin vet".

Pra në fakt, tokësori e di se fundi i tij...pra e ardhmja e tij...është vdekja. Por për të arritur deri aty...ekziston një X kohë...ku njeriu, kjo qenie inteligjente mund të bëjë mrekullira e ta zgjasë sa më shumë kohën e ekzistencës, ose, ta shkatërrojë ekzistencën duke e çuar atë në zero.

Dhe autori i "tronditur" pikërisht nga bëmat famëkeqe të tokësorëve kërkon t'i ndihmojë tokësorët duke ia çuar akrepat e sahatit gjithmonë përpara, kërkon t'i zgjasë kohën e ekzistencës, duke i dhënë asaj kuptim. Dhe autori ja arrin. Ai, me fantazinë e tij e çon Higgsin (mendimin) si valë, drejt qendrës së galaktikës "Rruga e Qumështit".

"Tashmë, Higgsi, thotë autori- është valë mendimi në formë që “mediton” i pavarur nga shpirti dhe vepron i lirë. Ai tashmë është një qenie që thjesht shikon, dëgjon, gjykon thellë e mendon. Nuk ndien, pasi i mungon shpirti, por vetëm komunikon dhe gjykon rreth çfarëdolloj ngjarjeje që ndodh në mjedisin, ku ai ndodhet atë moment, dhe është i lirë të marrë vendime pa u penguar nga shpirti. Higgsi tash e tutje është një imazh i qenies së vet, që udhëton me shpejtësinë e mendimit në hapësirat e pafundme të galaktikës Rruga e Qumështit, duke e lënë trupin bashkë me shpirtin e tij-Hittin në planetin Tokë... (romani i parë fq. 16-17)

Autori, e vë veten në vend të lexuesit kur pyet: "Pse Higgsi vendosi të shkojë drejt qendrës së galaktikës "Rruga e Qumështit" ? Ç'ndodhte në këtë galaktikë? Pse ai e quajti planetin ku mbërriti Proton? Po qenien e parë që takoi në këtë planet pse e quajti Kuark? Si jetonin qeniet e tjera protoniane? Nga ndryshonte ky planet nga planeti blu Tokë? C'kuptim ka kohë-hapësira për protonianët? Po për tokësorët? Pse kohë-hapësira konceptohet ndryshe nga protonianët dhe ndryshe nga tokësorët?

Përmes një loje mendimesh, mbështetur në fantazi dhe shkencë, lexuesi qoftë ai i apasionuar nga çfarë ndodh me shoqërinë njerëzore apo edhe ai i apasionuar nga shkenca, do të marrë përgjigje të shumta rreth asaj që ndodh jo më vetëm në botën e saj/tij në planetin Tokë, por edhe rreth asaj që ndodh në galaktikën tonë dhe më gjerë.

Autori duke përdor mjeshtërisht krahasimet, midis asaj ç'ka ndodh me shoqërinë në planetin Tokë dhe në planetin Proton, me atë çka ndodh në natyrë në galaktikën tonë, sikur kërkon t'i shpjegojë lexuesit, sidomos atij të painformuar, pse ai është i "tronditur" nga përgjigjet që ka marrë gjatë zhvillimit të fanta-shkencës së tij se "monstërat"- si ai i quan- nuk mund të jetojnë pa ngrënë, pa gëlltitur apo pa thithur materie, qytetërime, ne, veten.

Ja si autori përshkruan në roman një dialog midis personazhit protonian, Kuarkut dhe personazhit Higgs-tokësorë për të mbështetur konkluzionin e tij (të më falni që po jua jap pak gjatë, por po e paraqesë me qëllim që të merrni përgjigje më të saktë):

"Ka të dhëna se në qendër të Rrugës së Qumështit, apo të çdo lloj galaktike tjetër, ekziston një objekt masiv i quajtur Vrima e Zezë (Black Hole), me një dendësi të pafundme që shkakton një gravitet aq të fuqishëm, sa dhe drita nuk mund të devijojë, por shkon dhe nuk kthehet prej andej, prandaj dhe quhet vrimë e zezë.

Meqenëse edhe drita nuk mund t’i shmanget asaj “monstre”, do të thotë që atje nuk ka lëvizje, nuk ka ngjarje, nuk ka të kaluar dhe, për pasojë, nuk ka hapësirë-kohë. Kështu, hapësirë-koha fillon nga zero ose pafundësisht e vogël atje në vrimën e zezë dhe zgjerohet drejt kufijve të galaktikës apo më gjerë. Aty materia gëlltitet, thithet nga vrima e zezë. Miliona sisteme diellore janë thithur apo janë gëlltitur dhe të tjera që udhëtojnë drejt saj, vazhdojnë të kenë të njëjtin fat. Për pasojë, kjo “monstër” zmadhohet. Ndërsa vetë galaktika zvogëlohet. Fati i gjithë këtyre sistemeve diellore, ku civilizime të ndryshme mund të jenë pjesë e tyre, duke përfshirë dhe planetin ku jetojmë, Tokë, duke udhëtuar pashmangshmërisht drejt asaj “monstre” ka qenë, është dhe do të jetë zhdukja, pra vdekja. Duke thithur vetveten, galaktika zvogëlohet. Zvogëlohet deri në atë moment, që duket se po zhduket e gjitha duke përfunduar në vrimën e zezë ose singularitet, duke lënë përreth hapësirë-kohë të pafundme”. Ajo “monstër”, pasi gëlltit vetveten, në një çast të caktuar, kur përfundimisht çdo gjë përreth saj ka mbaruar në hapësirë-kohë, çka është koha zero, nuk mund të jetojë pa ngrënë, pa gëlltitur apo pa thithur materie, qytetërime, ne, veten. Ajo konvertohet, si të thuash, në një engjëll. Ajo shpërthen. Ky shpërthim, me sa duket, është Big Bang, që quhet dhe shpërthimi i madh i radhës, ngaqë kjo dukuri ka ndodhur herë pas herë dhe do të ndodhë pafundësisht në të ardhmen. Pra, një tjetër botë e re, sipas përkufizimit, lind. Ky është, pra, fillimi, zanafilla ose krijimi i një materieje të re, i lëvizjes, duke bërë që hapësirë-koha të fillojë të ketë kuptim. Çdo gjë nis nga fillimi, nga e para, dhe

kjo është nisja e një ngjarjeje të re”, shpjegoi Kuarku (protoniani).

Ndërsa po dëgjonte gjëra të padëgjuara, të paditura për të, Higgsi (toksoriani), në njëfarë mënyre, ishte konfuz. Megjithatë, Kuarku vazhdoi më tej.

“Kështu, çdo galaktikë ka të njëjtin fat, pra përfundon me vdekje. Por nga kjo vdekje lind një tjetër jetë, që do të thotë ekzistencë, kohë, dhe kjo jetë e re ka një të ardhme, e cila është përsëri vdekja, një e ardhme e caktuar në hapësirë-kohë, një çast që quhet zero dhe kështu vazhdimisht, pa mbarim. Kjo është jeta e gjithësisë.

Ky cikël gjigant ndodh përjetësisht, për të gjitha galaktikat, sepse në hapësirë-kohë, pra në gjithësi, ka pafundësisht galaktika. Kjo është dhe çfarë ndodh me ju njerëzit në Tokë, me ne këtu në planetin tonë. Pra, lindim apo krijohemi dhe shkojmë në të ardhmen, drejt vdekjes...

Dukuri e vazhdimësisë, që i bindet ligjit të papërsëritshëm, në gjithësi, të ashtuquajturit entropi. Ndërmjet lindjes dhe vdekjes është ekzistenca, jeta, koha e galaktikave, si ne, le të themi. Kështu, koha fillon të rrjedhë nga zero dhe mbaron në zero në këtë pjesë të gjithësisë”, përfundoi shpjegimin e tij Kuarku.