LIRIKA NË PLAN KRAHASUES BALLKANIK


Prof Dr Nuhi Vinca



Duke bërë fjalë për vështirësitë e metodës krahasimtare, një studiues pat shkruar se “hulumtuesi që është i ngarkuar me paragjykime se kultura e tij dhe shoqëria e tij është shoqëria më e mirë dhe kultura më e mirë, nuk mundet objektivisht të studiojë e të njohë shoqëritë dhe kulturat e të tjerëve”.[1] Ai më tej flet edhe për etnocentrizmin në aspektin filozofik e sociologjik duke kritikuar të gjithë ata që etnocentrizmin e bëjnë parim pune e veprimi duke e vënë veten, kulturën dhe racën në pozita superiore, ndërsa kulturat e të tjerëve në pozita inferiore. Ky aspekt në lirikat popullore shqiptare, siç do të verifikohet nga shembujt konkretë, jo vetëm që nuk merr dimensione të padëshirueshme por del me një zemërgjerësi për t’ia pasur lakmi edhe poeti edhe sociologu që merret me këtë aspekt hulumtues të problemit. Kënga shqipe sikur bën apel pikërisht ashtu siç thuhet te një vëllim serioz se “Unjisimi i njerëzimit duhet të ndërtohet me durim dhe me respekt të ndërsjellë të kulturave, të cilat e bëjnë të larmishme jetën, por duke mos e ndarë e përçarë dhe me ndërtimin e sa më shumë qendrave të diturisë që do ta përhapnin gjithë fuqinë teknologjike të njeriut në mbarë botën, duke i çuar përpara dhe njësoj mundësitë e barabarta të përparimit si dhe ruajtjen e vërtetë të dinjitetit njerëzor”.[2]

Sa herë është shtruar ky problem, edhe në tubime të ndryshme me karakter ndërkombëtar apo vetëm lokal, është thënë se të kesh qëndrimin romantik ndaj këngëve popullore të gjuhës sate duke nënçmuar këngët e etnosit tjetër është një qëndrim i demoduar. Një mendim që veçohet në këtë aspekt është ai i shprehur në Simpoziumin Ballkanik të Folklorit në Ohër, ku tekstualisht thuhet kështu: “Secili popull, edhe kur i ka përvetësuar ritet apo këngët, e ka të qartë se pse i ka përvetësuar, dhe kurrë nuk i ka përvetësuar ashtu siç janë ato, por i ka transformuar sipas të vetes dhe siç ka dashur, kështu rishtas i ka krijuar për vete. Dhe asnjë këngë nuk mund të thuhet se është një përkthim libresk. Ne (aludohet te studiuesit, N.V.), zakonisht mendojmë në mënyrë libreske dhe kujtojmë se edhe populli krijon në atë mënyrë... Jo. Qasja e drejtë metodologjike duhet të jetë që edhe më tej të thellohemi te secila krijimtari gojore, duke ia ruajtur individualitetin, specifikën, origjinalitetin e krijimit folklorik për secilin grup etnik të një populli të tërë.[3]

Edhe për sa i takon gjendjes studimore në letërsinë shqiptare do theksuar një dukuri. Në studime të shumta folklorike është vënë re analogjia në aspektin tematiko-motivor, në syzhe, ide, porosi, personazhe. Këto analogji janë vështruar kryesisht në eposin e lashtë të kreshnikëve duke i vënë në raporte të ndryshme me këngët adekuate të popujve të Ballkanit dhe jashtë Ballkanit. Në këto vështrime shpesh mendimet e studiuesve u janë kundërvënë njëri-tjetrit si për gjenezën ashtu edhe për lashtësinë, moshën apo përkatësinë e tyre. Por do thënë këtu se këto ngjashmëri nuk janë vënë re gati fare në lirikë që gjithsesi ekzistojnë. Nga vargu i studiuesve që preku ngjashmëritë apo afritë në lirikën popullore shqiptare dhe ato ballkanike mund të përmendim studimet e Zihni Sakos dhe Shefqet Pllanës. Duke lexuar punimin e Z. Sakos për afritë me krijimet folklorike të popujve të Ballkanit[4] vërehet pa vështirësi se afritë e tilla ekzistojnë, por qartësisht bie në sy se këto veçori afruese konstatohen në epikë, proverba, përralla e fare pak apo aspak nuk konkretizohen në lirikën popullore shqiptare në përgjithësi apo në erotikën në veçanti. Po kështu veproi edhe Prof. Dr. Sh. Pllana, i cili në punimin e tij “Mbi motivet e përbashkëta në këngë revolucionare tek popujt e Ballkanit”[5], siç e thotë titulli merr në përqasje motivet e përbashkëta të këngëve revolucionare të popujve me të cilat bashkëjeton lirika popullore shqiptare, ku merren në shqyrtim midis shembujve të tjerë edhe këto këngë të Luftës Nacionalçlirimtare: “Në mes pushkësh, bajonetës”, “Mbi shtrat po dergjet shok Emin Duraku” (që përqaset me “Mile Pop-Ordanovin”, pastaj “Kënga e Qemal Stafës” e shumë të tjera.

Meqë gjendja është kështu, ne po i lëmë anash Mujin, Halilin, Gjergj Elez Alinë etj., ashtu si edhe heronjtë e LNÇ dhe do të ndalemi tek një varg këngësh shqiptare siç janë “Blegëron delja në mal”, “Nem një herë ujë moj balukeprerë”, “Kënga e Drenovares” etj., të cilat këngë edhe pse janë shumë të vjetra në dy gjuhët ballkanike kurrë nuk janë bërë objekt studimi as në folkloristikën shqiptare as në atë meqedone, sidomos në aspekt krahasues. Le t’u qasemi këtyre këngëve e le të konstatojmë veçoritë afruese e dalluese, duke thënë që në fillim se i besojmë jo teorisë së huazimeve sa asaj të poligjenezës.

Me konsekuencë dëshirojmë t’i përmbahemi këtij dhe parimeve të shprehura në mendimet e studiuesve të tjerë, duke qenë po ashtu me konsekuencë kundër atyre që tentojnë me çdo kusht ta bëjnë të vetën këtë apo atë këngë, këtë apo atë motiv, temë a ide.

Venerimet tona në këtë plan krahasues do t’i kapin tri aspekte të strukturës së këngës: aspektin tematiko-motivor, atë figurativ dhe atë leksikor.

Shumica e këngëve për të cilat e kemi fjalën këtu e ndërtojnë simbolikën e tyre kryesisht nga bota bimore. Por ka një grup këngësh që përshkohen tërësisht me këtë simbolikë, për pjergullën, mollën, thëllëzën, bilbilin, qiparisin, selvinë të botës bimore i zëvendësojnë: dielli, hëna, ylli, retë.

Të këtilla janë: “Nisim, nisim diellin”, Do të marr, o yll i dritës”.

Kënga e parë tetëvargëshe ka këtë përmbajtje: dielli niset e shkon të marrë hënën. Narracioni reduktohet deri në minimum dhe përqendrohet në dy vargjet e para:

Nisim, nisim diellin

Të na marrë hënën


Poeti popullor në këtë rast nuk ndalet në detaje të shumta. Sensi lirik i krijuesit të popullit i ka heshtur këto detaje dhe i ka nënkuptuar duke na dhënë vargjet:

Hëna me rreze në dorë,

Na ndritoi këtë oborr...

dhe

Hëna me rreze në gji

Na ndritoi këtë shtëpi…[6]


prej të cilave kuptohet se Dielli e ka marrë Hënën për nuse, e ka ndarë nga një oborr (ngjarje që kalohet në heshtje) hënën me rreze në dorë për të ndritur një oborr të ri, apo hënën me rreze në gji për të ngrohur apo ndritur shtëpinë e tij. Indirekt del optimizmi dhe pikëpamja realiste. Shohim se e gjithë kënga është konceptuar me dy personazhet që këtu quhen diell – dashnor dhe hënë – vasha. Ajo që na shtyn të ndalemi te kjo këngë është fakti se gjen analogji me këngën popullore serbe “Sunčeva ženidba”[7] që ka 15 vargje, ku vasha e bukur (jo hëna) martohet me diellin dhe ajo bëhet yll i mëngjesit apo afërdita. Në këngën tjetër “Do të marr që do të marr” krijohet një dialog poetik midis hënës, që rend nëpër re duke ndjekur yllin e dritës e të natës, që fshihet nëpër re për ta bërë sa më të madhe konsekuencën: “Do të marr, o yll i dritës/Të diel në mes të ditës/do të marr yll i natës/të diel vapës/Po bëhem yll e hyj ndër re, S’më merr dot/Unë bëhem hënë e vij të ndjek... [8] Këngët e këtilla në plan krahasues, ashtu si edhe shumë këngë të tjera, gjejnë pikëpjekje, prandaj Q. Haxhihasani me të drejtë pat thënë se figurat e këtilla astronomike janë edhe në lirikat e popujve të Ballkanit. Por, ashtu siç kanë ngjashmëri, këto këngë kanë edhe natyrën specifike të gjuhës së popullit, të cilit i takojnë. Kështu kënga serbe në një rast këndon kështu” “Hvalila se zvijezda Danica: / “Oženiću sjajnoga mjeseca”[9] ose në një rast tjetër:

Jarko sunce, ljepša sam ode tebe

i od tebe i od brata tvoga,


od tvoga brata sjajnoga meseca,[10]

od sestrice zvezde preodnice...


ku duket fare qartë se dielli e ka vëlla hënën apo se ylli i mëngjesit na del në rolin e dashnores që lëvdohet se do ta marrë për burrë “sjajnog mjeseca”, që natyra e gjuhës shqipe nuk i pranon as nuk i inkuadron kurrë me funksione të tilla poetike. Kjo lidhet qartësisht me gjininë gramatikore të kuptimeve përkatëse. Prandaj në poetikën e popujve që u përkasin ato figura duken normale – duket normale që hëna të bëhet dashnor, burrë; ylli – dashnore, apo hëna të jetë vëlla i diellit, siç u vu re në shembujt e sipërmë.

Në një këngë arumune gjinden këso vargjesh: “Peshku xhone va s’mi faku/Shi valea su treku/ Shi voi sinu”,[11] Kënga pastaj e nxjerr si pengesë vjehrrën, me të cilën krijuesi aludon që të ketë tolerancë, për të patur harmoni në jetën e re, me vargjet: “Vjehrra e keqe – nusja e mirë/ Të dyja do kalojmë me dëshirë”.

Pavarësisht motivin, edhe në lirikën spanjolle gjejmë të quhet vasha e djali hënë e diell: “Unë pandeha se qe hëna/Që rrinte në dritare/Po qe hëna e dielli bashkë”.[12] Duke hedhur kështu një shikim krahasimtar në lirikën shqiptare apo në letërsi të popujve të Ballkanit, vërehen fenomene interesante poetike. Këto fenomene përqendrohen në veçori dalluese e afruese, duke i spikatur në mënyrë specifike këngët.

Në këngë shqipe të ndarjes gjenden këto vargje: “/U kput rrushi prej hardhisë/U da lulja prej shtëpisë” ose “Ti u dave pi çiknije”.[13] Ngjashëm këndohet ndarja edhe në lirikën popullore serbe: “Odbi se grada od jorgovana/I lepa. Smilja od svoje majke, / Od svoje majke i od svog roda”.[14] Në këto dy këngë ndarja këndohet si një lule e shkëputur nga jorgovani dhe jo si te këngët shqipe ku ajo lëshon rrënjë, as si te një këngë tjetër popullore serbe ku gërshetohet elementi simbolik me tekstin e gjuhës së rëndomtë:


Rasla jabuka Ranku pred dvorom/

Srebreno tablo, zlaćeno grane,

zlaćeno grane, biserno lišće/

biserno lišće, mrdžan jabuke.


Katër vargjet e para të kësaj kënge gjejnë analogji tematike e figurative me dy këngë shqipe “U shkulka ni mollë verore” dhe me këngën “Linxhe moj”, për të cilat është bërë fjalë gjerësisht në një rast tjetër.[15] Por ndërsa katër vargjet e para gjejnë analogji strukturale, tematike etj., të njëmbëdhjetë vargjet e tjera të këngës serbe mbesin në mes të metaforikës mollë e fjalës mollë të deshifruar që vjen duke e zbritur fuqinë artistike të këngës. Kështu simbolika nuk mbetet e pastër fund e krye si te kënga shqipe me titullin “Molla verore”, por atje thuhet: “Tu je pabuku Ranko sadio/, Da pod njom sede Rankovi svati/pod njom sede, vino da piju”. Kështu përfundimi nuk e ka fuqinë e vargjeve të para të po kësaj kënge, sepse nga simbolika që i ngjan këngës shqiptare kalohet në peizazh lirik apo deskripcion, për dallim nga kënga shqiptare e këtij lloji, ku peizazhi mungon krejtësisht e pikërisht kjo i jep peshë më të madhe artistike. Oborri ku rritet molla, mënyra habitore e foljes, edhe te kënga shqipe e këtij tipi edhe te ajo serbe, janë elemente të përbashkëta.

Ashtu siç arrin nivel të lartë artistik kënga shqipe me simbolikën e ndarjes me figura nga bota rurale si dhe me trupat qiellorë, pa ngashërima emocionale, kemi edhe tri këngë popullore maqedone që e shprehin për mrekulli asociacionin e dhembjes gjithashtu pa ofkëllima emocionale e që gjithsesi në disa pikëpamje gjejnë analogji me këngën shqipe: “Vila se loza vinena/Okoli bočva borovna/Okolu bočva se vijet// Ne mozit da se odviet/: kënga: /”Što se borja od korenja kornet?/Ne se borja do korenja kornet, /Tuk se delit devojka od majka/... si dhe me këngën e shënuar nga M. Cepenkovu: /”Granki mu se mili snai/A korejne, sinovit/A vrškite mili vnuci/... ” Ne mi bilo crno grozje/ Tuk mi e mlada nevestra/ Tuk mi bilo maloj mome... /etj. (“Zbornik” /Milladinoci, 420 e 425) Për shembullin e parë d. m. th. për këngën katërvargëshe “Vila se loza vinena”, një studiues i huaj me të drejtë është shprehur se është një demonstrim i talentit të rrallë” (Dr. K. Simitćiev, “Mak. folklor” nr 9-10/1972/77. Në shembullin e dytë preket motivi i shkuljes së një pishe nga rrënja që gjithashtu gjen analogji me këngën shqipe... Motiv të ngjashëm kemi edhe te kënga “Čerešna se od koren korneše”... ku bie në sy vargu i dytë: “Devojka se od rod deleše”.

Ky varg ka funksion sqarues duke e deshifruar papritmas metaforikën e vargut paraprak. Është ky një varg që nuk haset vetëm në një këngë por vjen e bëhet varg tipik në lirikën e këtij lloji të letërsisë popullore maqedone e të popujve të tjerë sllavë. Në këngët shqiptare ky lloj vargu sqarues pothuajse mungon krejtësisht, veçori kjo që tërësinë e këngës e bën më simbolike dhe me poentë jo të hapur.

Ndërsa në këngët e deritashme pikëpamja me këngët e folklorit të popujve me të cilat bashkëjeton kënga shqiptare gjejnë ngjashmëri të pjesërishme duke prekur ose vetëm idenë, figurat apo një pjesë të temës a idesë, në shembujt për të cilët paralajmëruam në fillim këto afri (gati-gati) përfshijnë tërësinë e këngës jo vetëm në temë e ide por edhe në ndërtimin struktural të këngëve, dhe kurrë deri tash nuk janë bërë objekt shqyrtimi në plan krahasues.




Ja këngët për të cilat e kemi fjalën:


Blegëron delja në mal

“Zablela mi, zablella,

Blegëron, kërkon çoban. ovca roguša

Ç’ke dele që blegëron? A lele, lele duri do boga,

Kam nevojë me blegrue duri do Boga,

se çobani m’u martue. Duri mi beše, duri mi beše,

Sa kam pasë çoban beqar: ovčar neženet,