Kur fliste shqip "Robinson Kruzo"


Prof Dr Astrit Bishqemi

Astrit BISHQEMI

1.

Lumo Skëndoja (Mithat bej Frashëri) përmendej si i pari përkthyes kur bëhej fjalë për Daniel Defonë në shqip; thuhej se ai që më 1909-n kishte botuar në Selanik pjesë nga romani "Robinson Kruzo". Dhe se përkthimi i plotë i atij romani qe bërë nga Halit Selfoja e Bujar Dokoja më 1966 (ribotuar: 1982, 1998). Por e vërteta qëndronte ca më ndryshe…

Në librushkën "Librari-kartoleri "ARGUS" / KATALOGU I LIBRAVE/ Tiranë, 1934/ Shtypshkronja Gutemberg" hasëm në një informacion të vlefshëm. Në f. 29, 30 të asaj broshure shënohej se libri "Robensoni" i Daniel Defosë njihte tri botime të përkthyera respektivisht nga L. Skëndo, Dh. Kotti, Dr. Georg Pekmezi.

Veç këtyre gjetëm edhe një përkthim të bërë në Shkup nga Remzi Pustina.

U munduam të hulumtojmë rreth këtyre botimeve, si dhe përkthyesve të tyre.

2.

Mithat Frashëri (Lumo Skëndo) (1880-1949), siç dihet, qe biri i Abdyl Frashërit, nip e nxënës i Naimit e i Samiut. Së bashku me Faik Konicën, konsiderohen nismëtarë të prozës artistike shqiptare. Njeri me aftësi e dhunti intelektuale, veprimtar e krijues patriot.

Ai u lind në Janinë më 25 mars 1880. Në moshën trevjeçare u shpërngul në Stamboll, ku edhe u dha me mish e me shpirt pas mësimeve që të bëhej njeri i ditur, në mënyrë që t`i shërbente sa më mirë vendit e popullit të vet, Shqipërisë e shqiptarëve. Iu vu edhe mësimit të gjuhëve të huaja. E jo vetëm turqishtes. Qysh kur ishte trembëdhjetë vjeç, ai shkruan se "Në frengjisht kam zotësi e kompetencë të gjerë. Persishten e marr vesh, arabishten e kuptoj, gjermanishten e greqishten i lexoj" [1]

Në vitin 1905 Mithati vendoset në Selanik, ku pas tri vjetëve zgjidhet edhe kryetar i shoqërisë së shqiptarëve të atij qyteti, shoqëri e cila hapi një klub dhe një shkollë shqipe. Në këto vite shkolla shqipe u hapën edhe në shumë qytete të tjera të Shqipërisë. Shqiptarët kërkonin të shkuanin e të lexonin në gjuhën e tyre. Për këtë gjë duhej zgjidhur problemi i alfabetit dhe të shkruheshin e të botoheshin sa më shumë tekste mësimore e libra të tjerë në gjuhën tonë.

Ky qe edhe qëllimi i Kongresit të Manastirit, që u mblodh më 22 nëntor 1908. Me votime të fshehta kryetar i punimeve të tij u zgjodh Mithat Frashëri. Kurse në komisionin e ABC-së (alfabetit) kryetar u zgjodh Gjergj Fishta, ndërsa anëtarë: Ndre Mjeda, Luigj Gurakuqi, Mithat Frashëri.[2] Me propozimin e këtij komisioni u vendos që për dy vjet prej shqiptarëve të përdoreshin të dyja abc-të: ai i Stambollit dhe tjetri, thjesht latin.

Në vitin 1909 Lumo Skëndoja nxjerr në Selanik revistën kulturore "Diturija". "Programi dhe qëllimi ynë është që ta bëjmë një revistë të dobishme, pak a shumë për të gjithë këndonjësit, për nxënësit, studentët, mësonjësit, si dhe për amatorët e këndimit dhe të nxënit, të japim një lëndë të këndshme për një ushqim moral për çdo intelektual", – thotë botuesi i asaj reviste[3].

Më vonë, për një kohë, Mithat Frashëri jetoi e veproi në gjirin e kolonisë shqiptare të Sofjes. Atje drejtoi e botoi Kalendarin kombiar, që doli për më tepër se tridhjetë vjet (1897-1928) dhe, siç vlerëson studiuesi Prof. Nasho Jorgaqi[4], u bë një enciklopedi e vogël kulturore-letrare për shqiptarët. Si gazetar ai gjatë gjithë jetës dha ndihmesë të veçantë. Kështu, në vitet 1908-1909 botoi në Selanik gazetën e përjavshme politiko-letrare Liria; në Zvicër revistën dymujore në gjuhën frënge L'indipendence Albanaise (Pavarësia e Shqipërisë).

Në kohën e Zogut, në vitin 1926, ky veprimtar i çështjes shqiptare u largua nga shërbimi diplomatik, ku shërbeu disa vjet, u vendos në Tiranë dhe hapi një librari.

Mithat Frashëri qe personalitet me kulturë të gjerë. Ai pati një bibliotekë me rreth 19.000 vëllime[5], që më pas u bë baza e Bibliotekës Kombëtare në Tiranë. Qe themelues i Ballit Kombëtar në vitet e Luftës. Për këtë arsye sistemi monist dhe Partia Komuniste e konsideruan tradhtar dhe ia mohuan të gjitha përpjekjet, punën dhe veprën e këtij gjeniu të kombit tonë, siç e quan një nga studiuesit e kësaj figure, Uran Butka. Për këtë arsye, pas Luftës së Dytë Botërore ky atdhetar detyrohet të largohet nga Shqipëria mëmë, nga ajo Shqipëri për të cilën u robtua me mish e me shpirt gjatë gjithë jetës. Emigroi në ShBA, ku edhe vdiq në vitin 1949.

x x x

Duke marrë shembull nga xhaxhai, Sami Frashëri, e nga rilindasit e tjerë, Mithati bën thirrje për libra "popullorë", që lexohen e kuptohen prej kujtdo, "libra të diturisë së vulgarizuar" siç i përcakton ai, për të cilët shprehet se janë "po aq të dobishëm sa edhe librat e shkollës për një popull të mbetur larg dijes e qytetarisë" [6]

Dijet me të cilat u pajis, Mithat Frashëri nuk i mbajti si stoli për vete, por i vuri në shërbim të të tjerëve. Shkruan pareshtur. Në Bukuresht boton më 1898 broshurën "Mënyrat e mjeshtërive". Për të autori 18-vjeçar sqaron: "Kjo librë është fort e shkurtër, por është edhe mjaft e gjerë, për t`u dhënë të kuptojnë nxënësve se kanë një barrë gjëra për diturinë". [7]

"Harton e boton në Selanik më 1901 "Këndimet", tekst për shkollat shqipe; në Sofje më 1902 "Dhetregonjë" (gjeografi, biologji, darvinizëm); në Bukuresht më 1902 "Metodë praktike për të mësuar gjuhën frënge" si dhe në vitin 1908 një metodë të gjuhës angleze për shqiptarët që dëshironin të mësonin vetë anglisht, plotësuar me një fjalor të vogël anglisht-shqip. Në Selanik boton "Këndime për shkollat e para" (1910) ndërsa në Stamboll shtyp sipas programit të mësonjëtoreve të para: "Këndime" (1912), "Këndime diturie me figura" (1912), "Dheshkronjë me figura dhe harta" (1912)…[8]

Këto janë që të gjitha libra në ndihmë të shkollave. Po krahas tyre, Mithat Frashëri përkthen e boton nga gjuhët e Perëndimit edhe libra artistikë: romane, tregime dhe përralla, si: "Gaulleme Telli-n" e Lamartinit (1898), "Bëje të mirën pa hidhe në det" të Hofmanit, nga gjermanishtja (Sofje, 1900); "Robenson" të Defosë nga frëngjishtja (Selanik,1909); "Shkurtabiqi i verdhë, Miu i vockël, Sorkadhja e bardhë" nga anglishtja (Sofie, 1914) etj.

Që i ka përkthyer e botuar për fëmijë e të rinj shumë nga këto vepra, dëshmon edhe fakti që disa nga ato mbajnë në mbulesë apo në faqen e parë shënimin Prallë për djemtë apo Libërtore e djemet:

- "Prallë për djemtë/ BËJE TË MIRËN PA HIDHE NË DET/ Prej Franc Hofman/ Shqipëruar nga gjermanishtja prej Lumo Skendo/ Sofje/ ndë shtypshkronjet shqipe "Mbrodhësia" Kristo P. Luarasi dhe Kosta I. Trebicka, 1900"

- "Libërtore e djemet, nr.1/

Shkurtabiq` i verdhë

Miu i vockël

Sorkadh` e bardhë

Prej Komtesa D`Aulnoy / shqipëruar nga anglishtja prej: Lumo Skendo/ Sofje/ Shtypshkronja dhe Libraria "Mbrodhësija"/ Kristo. P. Luarasi/ 1914"

Kështu, nxjerrim si përfundim që Lumo Skëndon mund ta konsiderojmë me plot gojën edhe shkrimtar të letërsisë shqiptare për fëmijë e të rinj.

x x x

Përkthimi i Mithat Frashërit ka këtë mbulesë:

"ROBENSON / prej Daniel De Foe / shqipëruar shkurtazi prej Lumo Skëndo / Selanik, shtypshkronja "Mbrodhësia" Kristo Luarasi, 1909"[9].

Libri është botuar me alfabetin që vendosi Kongresi i Manastirit. Ky fakt del edhe po të shikojmë shtypin e kohës. Te gazeta "LIRIJA", që botohet në Selanik nën drejtimin e Lumo Skëndos, në numrin e datës 18 vjeshtë e 2-të 1908, lajmërohet se ka një javë që shtypshkronjën "Mbrodhësia" të Kristo Luarasit e ngritën nga Sofja dhe e sollën në Selanik me makineri, shkronja etj.

Po në këtë gazetë, në numrin e datës 14 shkurt 1909 ka një "zëdhënje": "U apim zë këndonjësve se shtypëm Abetaren me shkronjat që zgjodhi Kongresi i Manastirit, me të cilat po shtypet edhe gazeta LIRIJA që nga numri 20 e këtej.".

Rrjedhimisht, del se edhe libri "Robenson" u shtyp me të njëjtat shkronja.

Në të njëjtin libër, në mbulesë dhe në frontespic, jepen dy vite botimi: 1909 dhe 1910. Mos është kjo një lajthitje?

Jo.

Gazeta LIRIJA, në nr. 54 të saj, mot i dytë, datë 25 korrik 1909, ka filluar të botojë si nënfletë librin ROBENSON. Botimi me puntata ka vazhduar në njëzet numura dhe përfundon në nr. 73, datë 30 janar 1910. Menjëherë, pastaj, po në atë gazetë, në nr. pasues jepet njftimi se libri u shtyp veçan:

"ROBENSON

Kjo librë u shtyp veçan me 110 faqe. Është një libërzë që mund të këndohet prej çdo njeriu me dëshirë të madhe, ashtu si në shkollë si librë këndimi…"

Pra, libnri është dorëzuar e është radhitur në shtypshkronjë gjatë vitit 1909, ndërsa data e saktë e daljes dhe e hedhjes së tij në qarkullim është janar 1910.

Le të kridhemi tani në brendësi të faqeve të tij për të nxjerrë në pah disa nga vlerat e këtij botimi.

Për ta afruar në kohë një vepër që është shkruar e botuar aty e njëqind e nëntëdhjetë vjet më parë (1719 – 1909), Lumo Skëndoja ka bërë shumë shpjegime me shkronja të vogla në fund të faqeve. Këto shënime janë të natyrave të ndryshme.

Kemi shpjegime të natyrës gjeografike, për një sërë vendesh në të cilat endet ngjarja. Për shembull, në f.6 për emrin Kanari – Nisitë Kanari janë në perëndim-veri t`Afrikës, në f.7 për Brazilin shpjegohet se ai është një vent i parë n`Amerikë të Jugësë, në f.8 për Barbadësë – një nisi në mëngët të Meksikësë, n`Amerikë etj.. etj.

Disa shpjegime kanë të bëjnë me dijenitë e ndryshme shkencore, historike etj..: Njeriu duke ecur në këmbë mer afro 4 kilometra n`orë (f.18); Në vendet tona djelli gjithnjë në mezditë është nga perëndimi, po në vendet që janë nënë barëzimt (ekuator – sh. im, AB) djelli në mesditë është drejt mi kokët të njeriut (f, 27); qillogram – një mijë gram, do-me-thënë 312 derhem (f. 39) etj.

Shpesh përkthyesi shpjegon fjalët e huaja, si: kanibal (është fjalë në gjuhë të vendëset t`Amerikës dhe do-me-thënë njeri i egër që ha mish njeriu, f. 80); senjor (spanjisht do të thotë zot, f. 99) etj.

Po ky kujdes nuk mbaron këtu. Si gjithë rilindasit, Mithat Frashëri i jep shumë rëndësi pastërtisë së gjuhës shqipe. Në skicën "Shqip kuvendojmë apo çorbë trazojmë", botuar te Kalendari Kombiar i vitit 1906, qorton ata shqiptarë që përdorin fjalë të huaja: "Bëjmë faj duke përdorur fjalë të huaja, harrojmë fjalët shqip, dhe prishim gjuhën tonë… Në vend që të themi efëndëm, duhet të themi zot, zotni… në vend të kalimera, fjalën e bukur shqipe – mirëdita, në vend të efharisto, fjalën e mençur shqipe – tungjatjeta etj"[10]

Kurse në gazetën "Liria" më 1909: "Gjuha shqipe është shenja e gjallërisë sonë, e bukurisë sonë, është shpirti ynë. Të punojmë për bukurinë e saj, të njohim gjithë hollësitë dhe thellësitë e saj".

Edhe në përkthimin për të cilin po bëjmë fjalë, Frashëri i kushton vëmendje të veçantë gjuhës. Ajo është shumë e pastër dhe prioritare. Barbarizmat e shumta turke e greke të kohës, të cilat gjëllonin si ferra në lëndinën e blertë të shqipes, autori mundohet t`i tëharrë duke futur në ligjërimin e tij fjalë të pastra shqipe, duke e pasuruar edhe me fjalë të reja. Ja një mori fjalësh që jepen me shpjegim edhe në fund të faqeve: anijetarët (njerëzit e anijesë: gjemiçi); avllanije (vapor: anije që ecën me avull, f. 5); tregtar (tyçar, f. 6); plan (tertip, f.6); këshillë (nasiat, f.7); pikasa (mora vesh, kuptova, pashë, f. 16); timon (turq. dymen, f. 16); sulm (turq. huçum, f.20); qerre (arraba, karrocë, f.32); kushinë (vent ku bëhetë buka; ashëf, kuzina; magjirjo, f.32); shkak (sebep, f.36); të shpeshtë (që bëhetë shumë herë, f.38); më kushtoj (më qëndroj, më kostisi, f.39); orë (saat, f. 40); falje (dua, f.42); shtrat (jatak, stroma, f.42); të shëtitja (të gjezdis, f.42); pyllishtë (i mbuluar me pyll, f..45); mërzitur (sëkëlldisur, f.48); tjegull (qeramidhe, f.56); pendim(pishmanllëk, metanoisis, f. 75); qetësinë (rahat, f. 79); me shumë zel (me zjarr, me dëshirë, f. 90); gotë (qelqe, potir, kadah, bardak, f.97); shërbëtor (hyzmeqar, ipiretis, f.105); mashtrim (hile, tertip, f.106) etj.

Disa nga këto fjalë të përdorura në këtë botim njiheshin në atë kohë (për shembull gjënden edhe në veprën "Kristomaci" të Gjerasim Qiriazit, botuar në Sofje më 1902, pra 7-8 vjet para), domethënë që nuk i ka krijuar Lumo Skëndoja. Atëherë lind pyetja: përse i shënon shpjegimet ai në fund të tekstiti të faqeve? Ndoshta ky është një tregues tjetër që këtë vepër autori ua adreson që në fillim moshave të reja, si dhe për ta bërë sa më të pëdorshëm librin për masat e gjera të lexuesve.

x x x

Siç shprehet vetë, "Robensonin" Lumo Skëndoja e "shqipëroi shkurtazi" nga romani i përmendur i autorit anglez Daniel Defo.Dëshirojmë të ndalemi ca në këtë term të tij, pra në faktin se ç`ka dashur të thotë Skëndoja me shprehjen "shqipëruar shkurtazi" dhe si duhet ta kuptojmë ne sot.

"Robensoni" nuk është vetëm një pjesë e romanit të Daniel Defosë, siç na është informuar në ndonjë rast, por i gjithi, veçse i "shqipëruar shkurtazi". Është ndërtuar në këtë formë jo sepse përkthyesi "i ka rënë shkurt", nuk ka patur kohë të mjaftueshme apo sepse ka përtuar ta përkthejë të gjithë veprën (gjë që do ta kishte edhe më të lehtë). Jo. Ai e ka botuar në një formë më të përtypshme për lexuesin shqiptar të asaj kohe, lexuesin e rritur fillestar e të pashkathtësuar, të pakualifikuar dhe atë fëmijë. Sidomos për këtë kategorinë e dytë, për lexuesin e moshës së njomë. Pra, nuk është thjesht një shkurtim me gërshërë, apo një redaktim, por një përpunim serioz, në formë më të thjeshtuar. Për këtë mund të bindemi qoftë duke krahasuar çfarëdolloj fragmenti të tij me ata të plotët: të Pekmezit apo të botimit tjetër – "Daniel Defo: Robinson Kruzo (roman) përkthyer nga Halit Selfo dhe Bujar Doko, Shtëpia botuese "Naim Frashëri", Tiranë 1966".

Ja, fillimi i romanit në përkthimin e Selfo-Dokos (f. 15-16):

Linda në motin 1632, në qytetin e Jorkut, nga një familje e mirë, por që nuk ishte vëndase, sepse im atë ishte një i huaj nga Bremeni, i cili në fillim u vendos në Hull. Atje arriti të verë mënjanë një pasuri mjaft të madhe me anë të tregtisë; pastaj, si hoqi dorë nga tregtia, u shpërngul në Jork, ku qe martuar me nënën time, bijë nga familja Robinson, një nga dyert e para të atij vendi. Prej tyre edhe unë u quajta Robinson. Im atë e kishte llagapin Krojcner, po, nga që englezët e kanë zakon t`i shtrembërojnë fjalët e huaja, neve na quajtën Kruzo. Tani edhe ne vetë kështu e shqiptojmë dhe e shkruajmë emrin tonë, Kruzo; edhe shokët e mi me këtë emër më thërrisnin kurdoherë.

Unë kisha dy vëllezër më të mëdhenj. Njëri ishte oficer në një regjiment englez të këmbësorisë që kish shërbyer në Flandër dhe që ki