KONTAKTI SHPIRTËROR MES DY KRAHINAVE ETNIKE


Dr. Bardhyl Maliqi

KONTAKTI SHPIRTËROR MES DY KRAHINAVE ETNIKE: ÇAMËRISË DHE LABËRISË, I PARË NË RRJEDHAT E KËNGËS POPULLORE


(Fjala e mbajtur në sesionin shkencor për këngët çame)


Dashuria e dhimbja, malli e brenga, angushtia e rebelimi, përshkojnë brendinë e eposit të madh oral të të dy krahinave etnike, Çamërisë e Labërisë, në të gjitha rrjedhat e kohërave e rropatjet e historisë për gjallim e ekzistencë, pohim dhe indetitet gjatë luftës dhe paqes, në dashuri dhe vdekje, që nga këngët e djepit gjer në klithmat e vajeve, nga formulat e yshtjeve gjer te ritet e motmotit, nga lirikat e punës në ato të mërgimit, nga duvaku i nuseve te kali ku hipën meiti, nga përbetimi i besimeve pagane në breroren e perëndive antike, nga Tempulli i Dodonës tek Ura në Drashovicë, nëpër krejt korpusin e lirikës së mirfilltë, të baladave e legjendave, gjer në epikën heroike dhe historike të djeshme e të sotme, shkruar në papiruset e kujtesës emocionale, gdhendur në kokat e djepeve e gurët e varreve, në gojën e rapsodëve, me tingujt e fyellit e të cules, të fizarmonikës e gërnetës. Është një shpirt i bukur që fluturon nëpër kohëra dhe sa vjen e zbutet nga kreshtat dhe rrëpirat e Kurveleshit në portokajtë e ullishtat e Çamërisë, ashtu si relievi i gëzimeve dhe brengave, tronditës dhe i rrezikuar prej miqve të paktë e armiqve të shumtë në kalvaret e kohërave dhe lumenjve të gjakut.

Një kontakt shpirtëror i njëmentë, ku gjithçka të bashkon e asgjë s’të ndan, ku gjelbëron e rritet pema e dashurisë, fishken e thahen gjembat e urrejtjes, si në fjalën e një luftëtari anonim që thotë:

“Ç’bën kështu, a i vrarë?!/

S’kemi gjë për të ndarë./

Jemi një fis e një farë.”,

Ashtu edhe pohimi brilant:

“Vatani gurë mademi,/një baba, një nanë kemi,/ daleni, vëllezër, ku vemi?!”, nga klithmat e mbijetesës së luanit vetmitar, Ali Pashë Barutit, gjer tek figura vibruese e kapedanit suljot Marko Boçari: “Sulltani hordhitë i pruri, /digju ti, Janinë nuri, / Lidharicën e mbuloi flaka, / ç’ish nuk trembet Ali Pasha,/natë e ditë luftën e mbaka!/ S’e tremb kush Ali Pashanë,/se ka trima shqipëtarë,/ se ka lebër e ka çamë,/mirditorë e kosovarë,/ Marko Sulë kapedanë!”; nga ankimi vajtues: “Ç’ish të bi i varfëri?”, gjer tek klithma kushtruese: “Sos për mua, sos për vete,/ po për shtatë vilajete. / As për mua, as për ty, /po për gjithë Shqipëri!”

Kontaktet shpirtërore janë nga më të çuditshmet, ato vijnë e hollohen në ndjesitë e ëmbla, marrin një trajtë më të plotë në perceptimin e kohëve të përgjakshme e të hapësirave përfytyruese, kanë frymëmarrjen e një mendimi kombëtar dhe vizionin e ardhmërisë, kalojnë turravrap nga dukuritë para psikologjike në botën e vetëdijshmes dhe të etnosit, vijnë në trajtën e një fjale dialektore apo në trokun e sintaksës popullore, ku fatin e theksave, të ritmeve e të rimave e vendos fati i luftës a i paqes, ku plekset ëndrra me zhgjëndrrën, dhe realiteti me fantazinë. Dhe ndodh, që Ali Pashai që drodhi dhenë, të martohet me një xhinde çame, me Vasiliqinë; që komisari i parë i çetës partizane “Çamëria” gjatë Luftës së Dytë botërore të ishte një lab, Qazim Kondi, që një nga heronjtë e popullit, ndër më të dëgjuarit në Vlorë të bëhej një çam, Ali Demi. Dhe më tej, nga zbulimet arkeologjike e linguistike, nga meditimet dhe deduksionet, nga metatezat e fjalëve e trajtat dialektore të zbulosh se perënditë e Olimpit e të Dodonës, të flasin shqip, që nga Zeusi (Zë është) zemërak te Afërdita (Afër dita) e bukur, nga Prometeu parashikues e sfdant (Para më the) tek Po-s’e-do-ni idhnak. Për t’u bindur se dy protagonistët e Luftës së Trojës (shqip Truall), apo Iljonit (Ylli jon) janë dy prijës iliro-pellazgë: prijësi i mirmidonëve (çamërve), i ati i Pirro Neoptolemit, Akili (Ai kle ylli) dhe prijësi trojan Hektori (Hekur i tëri). Për të shkuar më tej në tre emrat e tre qyteteve: Athinë (Ati ynë), Bukuresht (I bukur ësht’) dhe Izmir (Isht i mir’). Dhe mbase për t’i dhënë një emër të artikuluar burimisht në shqipe atdheut të mollosëve, kaonëve e thesprotëve, Epirit me trajtën e vjetër çame të emrit të shqipes, Ipe, që të tillë e gjejmë dhe në Labëri, e që na kujton ipet që i shpëtojnë jetën prej ujqërve Pirros, në fshatin e tij të lindjes, në Ledhez të Çamërisë. Vendi i Iperit e quan aedi popullor, që me metatezë bën vendi i Epirit dhe na kujton dhe Shqipëri e Epërme si asosacion duke ruajtur të njejtën orgjinë, por duke marrë kuptimin e sipërme. Dhe kështu vijnë e bien nga madhështia e rreme pretendimet e megallomanisë edhe egocentrizmit nacionalist. Pas lustrave helene fshihet thelbi pellazgjik, pas ambalazheve kristjane e islame fshihet thelbi i vërtetë pagan për nga besimi dhe pellazgo-ilirik për nga bijëria edhe për shumë festa, rite e këngë të vjetra autoktone. Në të dy folkloret çame e labe, apo motërzimet folklorike gjejmë kolendrat, këngët e ripërtëritjes së fuqisë së diellit më 24 dhjetor, kjo duket që në emërtimin shqip Kershëndell apo Për- Shën-Djell, pra kemi të bëjmë me festën e vjetër pagane të Shënjtit Diell, që më vonë u zëvendësua prej kristjanëve me Krishtlindje. Vetëm në rrethin e Sarandës ka dy toponime me këtë emër fshati mbi kodrën Shëndëlli pranë Butrintit antik dhe Mali Shëndëlli i Nivicës. Kujtoni me këtë rast dy betimet e famshme të toskëve e gegëve: “Për këtë diell!” dhe “Pasha hisen e diellit!” Ja se si vijnë në vargje nëpër këngët labe e çame Kolendrat e kadenat ku ndihet forca e ripërtëritjes diellore: “ Dil kadenez’ e shtëpisë,/hap derën e perëndisë,/nxirr kullakn e zotërisë./Dil, moj dalç e bardhë,/gjer mot me një djalë./Dil, moj dalç e kuqe,/ gjer mot me një nuse.” Për të ndjerë pezmatimin fëmjëror në thirrjen: “Nënë, moj nënë, erdhi dielli e s’të gjeti.” Tek një nga rosicat (këngët e kultit të pleqve). Dhe po kështu në festat dhe këngët e Vitit të Ri (Shën Vasilit), të 14 marsit apo Ditës së Verës dhe Festës së Luleve, 25 marsit, Ditës së Pranverës (Shën Vangjelizmoi) dhe Festa e Sulltan Nevruzit (persisht Mbretit Pranveror), te 23 prilli (Shën Gjergji) e 24 qershori (Shen Gjini), apo festa e luleve, bimësisë e të korrave, pyjeve e të lashtave etj. të gjitha këto kanë përfunduar në këngë fëmijësh e të rinjsh për diellin, hënën, lulet, dëborën, pleqërinë, gjelbërimin, të korrat etj. Edhe kostumi fetar apo nacionalist duket se u bie ngushtë:

“Manushaqe shënd e jet’, / prit dëborën se u tret, /t’i bësh diellit me shëndet !”

Në këngët e djepit, nënat nga Njihuari e Paramithia (Vini re trajtat shqipe një horë dhe para më the), nga Mursia, Nivica, e Saranda u këndojnë jo pa shije e humor fëmijëve: “Bie shi e bie borë, / do vejë babai në Vlorë, / të blejë qipra e këmborë, / të ja varim dhisë Florë, / Dhija Florë tringëlliti, zonja brenda hingëlliti, / me shoqe haraboriti.” Ose “Të pastë nëna të pastë, / të bëftë jelek me llastër, /qepur-ë në Gjirokastër. / More syri shkruar, /tas i rrotulluar, / dhezur e pa shuar, / hidhe lart të rritet, /prite mos të vritet!” Për të shkuar më tej në emrat e vendeve e ato të heronjve, ku aspirata mbarëkombëtare ndjehet më thellë: “ Më rafsh qingj e m’u ngrifsh dash, / me mustaqet-ë një pashë / nusen në Prevezë e marrç. / daç në Prevezë a në Vlorë, / dash i nanës me këmborë. / u bëfsh burrë si Selam Labi, / sojli si Smail Qemali. / M’u bëfsh trim si Pirro Burri dhe si Markua ka Suli.” dhe më tej “De o hoj, u bëfsh dre, / posi trimi Skënderbe. / Të keqen nana, ta marrça, / u bëfsh trim si Ali Pasha!” Kështu atdheu i të miturve bëhet atdheu i heronjve për të ngjizur në embrionin e rritjes etnogjenezën intelektuale dhe ndjesitë emocionale si te gjumi i ëmbël i përtëritjes tek fëmijët e Pargës e të Vlorës: “Këta ujt e rrëzave, / si mishi i thëllënxave; / këta ujt’ e maleve, / si djathtë e staneve. / Gjumi i ëmbël i Pargës, / portokajt e Nartës.” Veçoritë etnopsikologjike, bota e brendshme e djemve e vashave, e nuseve e dhëndurrëve vjen e gatuhet me brumin e të dy krahinave: “Maro, moj vetullgjilpërë, / fustani një fushë e tërë, / Maro, moj vetullkurorë, / hyrë në klishë e merr naforë. / O prift, mos më nga me dorë, / se jam vajzë e pakurorë…” dhe më tej vjen një ngjarje ku spikat e njëjta dukuri: shqiptari lab apo çam qoftë, nuk të fal në nder: “Hoxha na zuri një grua, / nek lan rrobat në përrua, /m’u ne portë e Abedinit, / ranë mjekërt e Selimit. / Moj Qamo, moj pupulinë, / erdhi hoxha pullaqidhë…”

Nderi dhe besa, trimëria dhe bujaria përbëjnë ato kulme të vyrtytit që u kalitën në shkeuj si çeliku në kudhër. Ndër monumentet orale ku ato ngrihen më kulmore janë këngët legjendare dhe baladat, motërzimet e të cilave, ashtu si dhe origjinalet i gjejmë pikërisht në këto treve: Këngët e Urës së Nartës dhe kënga e Urës së Artës, Kostandini e Dhoqina, Ymer Aga e Ura e Qabesë, veç koloritit të veçantë dialektor, estetik e leksikor, kanë edhe mjaft pika takimi që spjegohen pikërisht me kontaktet shpirtërore, kulturore, gjuhësore e historike mes dy krahinave brenda kontakteve shpirtërore mbarëkombëtare dhe që realisht rrezatojnë më gjerë: “Kostandin, o bir, o djalë, / ç’ish më the kur jeshe gjallë? / …Të jem vrarë e të jem prerë, / Dhoqinën s’e lë pa sjellë. / Kostandin, djalë, ku je? Ku ishtë besa që më dhe?/ Besa jote nën dhé. / Latë nanën kallogré…” dhe janë pikërisht këto vargje që janë hequr nga tekstet e folklorit, ashtu siç janë hequr këngët dhe legjendat për Pirro Burrin, Këngët për Musë Arbanasin dhe ato për betejën e Fushë Kosovës. Është një heqje me qëllime të mbrapshta, pasi është ky grupim këngësh që shpreh p