KAFKA PREJ BALTE DHE GIPSI


Edmond Llaçi

Pra e hëna e parë e muajit korrik e gjeti në krye të ekspeditës. Dikur, ato pak fragmente të mureve të shfaqura mbi sipërfaqen e tokës të atij terreni të pjerrët, ishin hedhur në regjistrat e bërthamës arkeologjike. Shkak për tu rikthyer aty do të bëhej një çoban në sheshimin e një sipërfaqe të vogël brënda asaj zone. Një kasolle të vogël do të ngrinte dhe rrethimin me thupra druri për një tufë bagëtish. Dhe ja dalja në dritë e atij varri. Në ato çaste, të dy punëtorët do të përpiqeshin të shihnin reagimin e drejtuesit të vetëm të ekipit, të skicografit. Do të ishte një moment tepër interesant. Duke u orientuar me cepin e dalë pastruan krejt sipërfaqen prej dy pllakash guri të bardhë gëlqeror me një trashësi prej 10cm. Në heshtje, do ti hiqninin ato me kujdes për ti ulur në një vend të sigurtë.  Do të ishte ai që do ta zotëronte atë hapësirë ajri e të gjithçkaje tek po binte për herë të parë në kontakt me dritën. Menjëherë pas tij edhe ata do të hidhnin shikimet e tyre në brendësi të asaj arke prej pllaka guri masiv që quhej varr.

      Në atë qetësi që mund të gjendet vetëm brënda  një hapësire të tillë ndodhej një skelet njeriu. I shtrirë në kuriz, me “gojën e hapur”  dhe “sytë e shqyer” të jepte përshtypjen se ishte ai që po habitej më tepër. Dora e tij e djathtë ndodhej e përthyer gati përmbi gjoks. Aty në mes, pjesë bronxi të një rrypi që ndoshta dikur mbante të shtrënguar hemationën. Në lartësi me kokën, përsëri të punuara në bronx dy kupëza, zinxhir i imët dhe një krah i drejt me ekstreme të njëjta. Më posht në gjendje të mirë, gati të shpërndara katër kandila ndriçimi në qeramikë të dekoruar bukur. Midis tyre pjesë qelqi lotoresh në të cilat  ndjehej forma e dikurshme. Më tej, në kohë, prej skicografit do të dëgjohej kërcitja karakteristike e aparatit fotografik. Në format kartoline, ato fotografi do të ishin dëshmitë fillestare të atij zbulimi. Pastaj me një shpejtësi të habitshme ai do të skiconte ambjentin me të gjitha elementet që  shoqëronin varrin si brënda dhe jashtë tij. Pasi të bindej se çdo gjë e kishte kryer me sukses do të urdhëronte të  fillonte paketimi i tyre. Duke e  parë me kërshëri atë kafkë, atij i bëri  përshtypje forma e saj. Buzëqeshi dhe kryejti një veprim sikur po e krahasonte me ta, me punëtorët. Pasi i kaloi pëllëmbën e dorës përmbi ballë si për ta fshirë nga pluhuri i fundit u përpoq ti gjente një vend të përshtatshëm në një prej arkave që vendosnin objektet e gjetura. Çuditërisht dhe tepër i bindur, mendoi se mund të jetonte edhe sot një njeri i tillë. Me të njëjtën kafkë, me të njëjta tipare. Vazhdimisht tek njihej me njerëz të rinj, do të përpiqej të ndërtonte formimin anatomik të tyre. Eshtrat, kockat ku mbi to përshtateshin dhe modeloheshin pas tyre muskujt e fytyrës. I ndodhur mbi fragmentin e pakët të murrit që shfaqej mbi sipërfaqen e tokës, u dha urdhër punëtorëve të rimbulohej ambienti. Ishte në praktikat e zbulimeve arkeologjike. Vetëm kështu mund të mbaheshin ende të konservuara.  Duke parë në shikimet e tyre bindjen e vazhdueshme u premtoi kafe dhe raki.

Pra ajo ekspeditë një ditë pune ishte. Pretenduan për më shumë. Më pas tek Qendra Arkeologjike, në katin e parë të ndërtesës pesëkatëshe të ndërtuar mbi themelet jugperëndimore të kalasë romake, ekipi do të sistemonte materialet e gjetura. Aty ndodheshin zyrat dhe fondi i objekteve të zbuluara. Në atë shqetësim të përditshëm, brënda ndjesisë së tij profesionale ai do ta kishte vëmendjen  ende tek zbulimi  i fundit. Skeleti i gjetur me objektet që e shoqëronin do ta vënin trurin e tij në përpjekje të pafund. Pra ekzistenca e peshores brënda varrit, të paktën kështu mendonte edhe arkeologu ish kolegu i tij,  tregonte për një njeri me pushtet.  Duhej të shfletonin diçka. Duhej të mernin një informacion më të saktë. Për të, ai ‘’shikim i zbrazët” i atij njeriu të hershëm sikur e thërriste në vazhdim. Ideja se atë pajisje vetëm një pushtetmbajtës mund ta zotëronte, e joshte për të guxuar në atë që mendonte. Literatura që zotëronin, e shoqëruar me skica dhe fotografi vërtetonte disi se në të gjitha rastet, pavarësisht se kishin elemente dhe ndryshime të vogla, flitej për simbolin e  peshores. Mund të ishte një pushtet mbajtës, një ligjvënës, ose ndoshta një gjykatës.

Me gjithëse i ngarkuar me punë, ku shpesh do ta thërrisnin në disa ekspedita kërkimore jashtë qëndrës së tyre arkeologjike, ai vazhdimisht përpunonte tiparet e mundëshme, fizionominë e atij njeriu. Për të mos ta dëmtuar, “tiparet” e asaj kafke i hodhi në një tastelë prej gipsi. Gjithashtu në shumë skica kishte krijuar imazhin e atij portreti. Edhe nga instituti i arteve kishte ruajtur portrete të shumta në laps. Studimi në imtësi i karaktereve, i lëvizjes që merte çdo pjesë e veçantë e portretit e kishte ndihmuar për të perceptuar në veçantitë e çdo individi. Dhe do ti mbante mbi tavolinë, diku aty përpara. Do të kalonin ditë dhe do ti merte përsëri në duar. Mendoi se kishte ardhur koha ta konkretizonte idenë. Pas gjithë atij informacioni, aty në tavolinën e punës, mes skicave dhe objekteve të shumta filloi mbushjen me material jetësor mbi kafkën prej gipsi. Në ditët në vazhdim, midis asaj tek po ngjeshte atë baltë argjilore mbi kafkë, ku ajo pjesë e mishtë muskulore e tendinash do të njësohej e do të jepte pamjen më të mundëshme, dhe ngacimit  të përditshëm me njerëzit e qytetit ku ai e përjetonte nga mëngjesi deri në darkë, gati e trëmbi. Vërtet mund të jetonte një tjetër me të njëjta tipare. Dha urdhër që asgjë mos të prekej nga tavolina. Ditë të tëra nuk do guxonte të kalonte prej andej. Për t’u  justifikuar doli në terren. Megjithëse qe i angazhuar në punët e përditëshme, në trurin e tij, duar të padukshme ende vazhdonin të punonin pambarimisht në modelimin e asaj fytyre. Nuk mund ta ndalonte atë proces.

Zona ku shtrihej ajo zonë arkeologjike e kishte tërhequr shpesh. Ishte tepër atraktive. Gjatë shkollës, kur kthehej me pushime, shumë prej atyre peisazheve dhe skicave të atyre objekteve të hershme i kishte hedhur në letër. Atëhere nuk i kishte shkuar kurrë ndërmend se mund t’u rikthehej atyre vendeve dhe të emërohej si skicograf i bërthamës. Duke marë pjesë në disa ekspedita të cilat kishin të bënin me varre arhontësh të periudhës antike mori njohuritë e para për atë disiplinë. Dhe do të ishte shëmbull për korektësinë dhe profesionalitetin e tij. Për këtë gjë do ta çonin për specializim mbi antopologjinë. I ndodhur në një pozicion tepër të rëndësishëm pa pritur ndjehet në siklet. Ç’farë po ndodhte me të. Cilët ishin ata njerëz që mendonin se ai kishte gabuar. Me anën instiktive të karakterit të tij filloi të mendonte se nga dikush po survejohej. Mos vallë ishte kafka e atij njeriu të hershëm që po i sillte ato shqetësime

Kishte rreth një javë pa shkelur në studio e cila ndodhej në brëndësi të qendrës arkeologjike. Kaloi portrën e drunjtë duke hedhur një shikim të shpejt përreth atij ambienti gati nëntokësor. Dikush do të ishte aty duke punuar pasi të gjitha dritat ishin ndezur. Nuk qëndroi shumë por u drejtua për nga vendi i punës. Ajo hapësirë dhome ku e cila kishte komunikim me dritën e jashtme nëpërmjet një dritare, ishte në dispozicion të tij. Megjithëse ndjesia e përpunimit të atij portreti e shoqëronte vazhdimisht, sot nuk mundej. Si me përtesë e zbuloi. Ndjeu se dikush e kishte prekur. Mendoi se nuk ishin thjesht gjurmë duarsh por veprime dashakeqe. Kush mund ta kishte bërë atë veprim. Doli prej andej. Thërriti dikë. Thërriti një emër në formën më të shkurtër të tij. Nuk kaloi shumë dhe ai u shfaq nga zona më e errët e atij ambienti. Ende pa u afruar e pyeti në se mund të kishte parë dikë të futej në studion e tij. Ai me një lëvizje të lehtë gati të gjithë trupit shfaqi atë të mohimit, por si me mbase shprehu se ndjeu hapat e dikujt të hynte e të dilte. Ishin hapa fare të lehtë vazhdoi ai. Më bëri përshtypje kërcitja e thatë e këpucëve te tij, por nuk u interesova më tej dhe ende pa mbaruar ai mori për nga kishte ardhur. I ndodhur ende aty ku u ndal nuk po vendoste se çfarë duhej të bënte. Dhe tashmë në mëndje nuk do ti shfaqej fytyra e njeriu të hershëm por arsyeja se kush nuk e dëshironte atë. Duke zbritur shkallët e pakta i shkoi ndërmënd kolegu i tij, arkeologu. Ai ishte 3-4 vjet më i madh. Kishte mbaruar të lartën për histori-gjeografi. Pasi punoi disa vjet si mësues në një shkollë të mesme e çuan në bërthamën arkeologjike. Më pas bëri një kurs për të mbrojtur vendin e punës. Pas dy-tre vjetësh  prej andej e çuan në seksionin e arsim kulturës të rrethit. I ndodhur aty në fund të atyre shkallëve i tha vetes se duhej ti bënte edhe disa pyetje të tjera atij punëtori. I kërkoi informacion për ditët kur ai nuk ndodhej aty. Kush mund të kishte hyrë në studion e tij. Mund të ishte ndonjë i bërthamës apo i jashtëm. Mundet, mundet të ketë qenë ai mendoi. Po, ai kishte kaluar disa ditë në vazhdim aty. Përgjigjja e punëtorit i u duk e çuditshme. Duke e vërejtur me kureshtje, për të parë nëse përputhej lirshmëria e mimikës së fytyrës me fjalët e thëna, mendoi se diçka nuk po shkonte. Tashmë shumë pikpyetje do ta shqetësonin. Ç’farë po ndodhte me kolegun e tij. Nuk kishte vënë re ndonjë gjë negative tek ai. U përpoq të kontaktonte me të. Duhej të mësonte diçka. Si fillim asgjë. Në ato bisedat e zakonshme, ku flisnin edhe për objektet e zbuluara, përmëndën edhe mundësinë e atij njeriu të hershëm për të qenë një zyrtar i lartë. Ligjvënës ndoshta gjykatës. E përsëriti fare lirshëm mendimin dhe kur u përballua ja kërkoi me ngulm miratimin e idesë së tij. Dikur për ato objekte që kërkonin bashkëpunim për përcaktime më të sakta kohore ose të diçka tjetre, do të konkludonin bashkërisht. Por tashmë reagimi i tij rreth kafkës ishte i pakuptueshëm. Ai u mundua të mos shfaqte asgjë. Ai padurim për të