HAKI STËRMILLI ME PENË E MALIHER NË BETEJËN PËR DIBRËN


Abdurahim Ashiku

HAKI STËRMILLI ME PENË E MALIHER NË BETEJËN PËR DIBRËN

Me rastin e 75 vjetorit shqiptar të fitores mbi fashizmin

Në parathënien e “Shtigjet e lirisë”, shkrimtari i dy kohëve të mëdha, të kohës së Paraluftës dhe Pasluftës së Dytë Botërore; romancier, dramaturg, poet, historian... Haki Stërmilli shkruante: “Ky ditar mba erë baruti dhe ka njolla të kuqe gjaku, pasi është shkruar në malet e përgjakura nga lufta çlirimtare. Asht pasqyra e vuajtjeve dhe e sakrificave mbinjerëzore të popullit tonë kreshnik, asht krijesa e heroizmit të rinisë sonë të artë. Ato që pashë, që dëgjova e që jetova gjatë përleshjes vigane të popullit tonë, formojnë landën e kësaj vepre, e cila fillon më 30 korrik 1943 dhe mbaron më 30 nandor 1944. E pagëzova “Shtigjet e lirisë” Në 39 faqe parathënie në vëllimin e parë të veprave (1,2,3) të Haki Stërmillit shkrimtari Nasho Jorgaqi (Parathënie që autori e vlen ta ribotojë me dokumentet e gjetura gjatë këtyre 37vjetëve nga koha e botimit) për “Shtigjet e lirisë” shkruan: “Ditari “Shtigjet e lirisë” nuk është një kronikë e thjeshtë ngjarjesh. Vetë fakti se atë e ka mbajtur një shkrimtar luftëtar si H. Stërmilli, ka bërë që ngjarjet dhe njerëzit të jepen me një domethënie të qartë e të shëndoshë social-historike. Vlerat e veprës shtohen po të kemi parasysh këndvështrimin me të cilin e ka parë luftën. Ai nuk e ndan veten nga të tjerët, përkundrazi, duke lexuar faqet e ditarit, kuptojmë se ato i ka shkruar luftëtari për shokët e vet luftëtarë. Dhe duke qenë i lidhur shpirtërisht dhe ideologjikisht me ta ai bëhet zëdhënës i tyre, interpret besnik i ndjenjave dhe mendimeve të bashkëluftëtarëve të vet”. Ngjarjet dhe njerëzit që përshkruhen aty, thekson studiuesi N. Jorgaqi, na çojnë në Tiranë e Martanesh, në Dibër të Madhe e në Peshkopi, në Berat e në malësinë e Elbasanit...Autori nënvizon se kjo përpjekje vigane, që bënin vegjëlia, është lufta e saj finale mbi armiqtë shekullorë”... Në pak faqe është e pamundur të përmbledhësh ngjarjet e 16 muajve fletë-fletë, shkruar “Shtigjeve të lirisë”, fletë që siç e thekson Stërmilli “Mbajnë erë baruti dhe njolla të kuqe gjaku”. Dhe “erën e barutit” dhe “njollat e kuqe të gjakut” më qartë dhe më me dhimbje ai na e jep në “Betejën për Dibrën”, të “Madhen” matanë kufirit shqiptaro-shqiptar dhe të “Voglën”, me Peshkopinë kryeqendër. Betejat, edhe e para, edhe e dyta, ishin të përgjakshme, beteja midis forcave partizane çlirimtare të dy qyteteve pas kapitullimit të Italisë fashiste dhe forcave të Ballit Kombëtarë mbështetur nga pushtuesi i ri, nazistët gjermanë. Në një konferencë shkencore zhvilluar në Peshkopi me rastin e 40 vjetorit të Çlirimit të Atdheut një historian hodhi pak dritë mbi operacionin gjerman mbi Dibrën e Madhe, koduar “EDELWEISS” ... “Operacioni i nazistëve gjermanë edelweiss «Lulja e Yllit» në qarkun e Dibrës (16.11.-7.12.1943) ishte i pari operacion i madh i pushtuesve gjermanë në shkallë qarku për të pushtuar qytetet e Dibrës dhe të Peshkopisë dhe për të spastruar zonën nga partizanët. Morën pjesë reparte të D 297, D 100, Regjimentit të 2-të «Brandenburg» me një efektiv rreth 7000 veta, si dhe mbi 1000 veta të bandave mercenare. Në Dibrën e Madhe dhe përqark saj kishte rreth 600 luftëtarë të UNÇSH (të Grupit të Dibrës, një batalion i Br. II S dhe një numër vullnetarësh të krahinës). Rreth 200 vullnetarë e partizanë të tjerë ndodheshin në Peshkopi e në Zerqan. Komanda e Grupit të Dibrës kishte marrë masa për t’i shkaktuar humbje sa më të mëdha armikut. Operacioni filloi në mëngjesin e 16 nëntorit. Pas 10 orë luftimesh të ashpra, komanda e Grupit, e ndodhur para një armiku me forca dhjetë herë më të mëdha, urdhëroi tërheqjen gjatë natës. Armiku pushtoi edhe Peshkopinë, ku bëri masakra, djegie e plaçkitje. Operacioni «Edelweiss» vazhdoi deri më 7 dhjetor.” Po si na e përshkruan Haki Stërmilli në ditarin e tij “Shtigjet e lirisë” atë që është quajtur “Beteja për Dibrën”, betejë që shënon ballafaqimin e parë të forcave naziste dhe bashkëpunëtorëve të tyre me formacionet partizane në qytet, betejë që do të shërbente si përvojë për çlirimin e Tiranës.

FLETË NGA DITARI 11 shtator 1943

Çlirimi i qytetit dhe dorëzimi i italianëve u ba me njëfarë rregulli. Më 9 të këtij muaji, një njësit partizanësh, paska hy në qytet dhe paska shkue në zyrë të gjeneral Acit, komandant i divizionit “Firence”. As rojat as edhe oficerët italianë, që i shofin partizanët të hyjnë e të rreshtohen në korridor të zyrës, nuk guxojnë me veprue. Hutohen e turbullohen nga befasia. Kur hynë në zyrë të gjeneralit, ai shtanget dhe tronditet kur shef brenda përballë partizanë të armatosur me automatik dhe me yllin e kuq në ballë. - Ma cosa succede? (Çfarë po ngjet)-pyeti mandej gjenerali me një za të dobët, tue shqyrtue me një vështrim të turbullt. Atëherë partizanët i paskan shpjegue se kishin ardhë si përfaqësues të batalionit partizan të Dibrës për ti propozue të dorëzohej pa kushte. Gjenerali në fillim paska ngurrue dhe qenka mendue, Mbasandaj paska pranue. Atëherë qenkan lajmërue forcat partizane me hy në qytet. Lajmi i hymjes së njësitit partizan qenka përhapë menjëherë. Populli qenka mbledhë para zyrës së gjeneralit për me marrë vesh përfundimin. Kur mbërrihet marrëveshja dhe hyn në qytet batalioni partizan, populli i paska brohoritë me një gëzim të papërshkrueshëm dhe paska manifestue në rrugë tue këndue e vallzue. Mbas çlirimit, menjëherë, qenka vendos në qytet pushteti popullor, tue u zgjedhë Këshilli Nacionalçlirimtar...

14 shtator 1943

Sot erdhën këtu ballistët me Mithat Frashërin në krye...

24 shtator 1943

Ndodhem në qytet të Dibrës. Gjendja s’asht aspak e mirë. Krenët e Dibrës të nxitur prej Mithat Frashërit, Hasan Dostit dhe isuf Luthës, që kanë ardhë këtu, kërkojnë me e marrë sundimin e vendit bashkë me depot e materialeve ushtarake që kanë lanë italianët dhe që tash janë në duart tona....

9 tetor 1943

Bazi i Canes ka sjellë me vete një fuqi civile prej nja 300 vetash. Gjithashtu, edhe krenët kanë sjellë forca të konsiderueshme dhe i kanë vendosë në katundin Tomin, i cili asht nja pesë minuta larg Peshkopisë. E tanë fuqiae kundërshtarëve që asht mbledhë në Tomin, në Peshkopi e në katundet e afërme, llogaritet të jetë nja 3000 vetash. E tanë kjo fuqi asht tue na kërcënue. Por edhe neve po na vijnë në ndihmë fuqina civile të përbame nga anëtarë të Frontit Nacionalçlirimtar...

17 tetor 1943

Mbramë, mbasdarke, paska plasë lufta në Peshkopi midis forcave tona dhe krerëve reaksionarë. Ata paskan sulmue të parët te kazermat e Pollozhanit. Lufta paska vazhdue tanë natën dhe sot qenka egërsue edhe ma fort...

18 tetor 1943

Gjëmon Peshkopia nga lufta e egër që po bahet. Të gjithë krenët kanë shkue në Peshkopi me forca të mbledhuna përdhunisht e me kërcënime... ...Raporti i shtabit të ushtrisë tregon për akte heroizmi të kryeme prej partizanëve e vullnetarëve tanë tue përfshi edhe çetën e Sharit dhe atë të Lumës. Por mbi të gjitha vihet në dukje heroizmi i Ahmet Camit...

19 tetor 1943

Lufta në Peshkopi vazhdon me furi. Njoftohemi se edhe vullnetarët, miqtë e frontit, që kanë rrokë armët me luftue kundër tradhtarëve, shqueshkan në trimni. ...Aqif Lleshi, me nji fuqi të përbame nga miq të Frontit, u nis për në Peshkopi.

20 tetor 1943

U shpartalluen reaksionarët në Peshkopi. Disfata e tyne ishte aq e madhe, sa mbas atyre humbjeve u përulën. Ata patën 74 të vramë, përveç numrit të madh të të shituemve kurse na patëm gjithsej 13 dëshmorë e të plagosun. Me sa mora vesh, Aqif Zeneli nga Bllaca, dhe partizani i Çetës së Sharit Vlladani nga Mali i Zi qenë dëshmorët tanë, për të cilët nesër populli shqiptar ka me thurë kurora lavdie...

24 tetor 1943

Lajmërohemi nga Tirana se komandanti i çetës së Gollobordës Ahmet Cami, paska ndërrue jetë në spital të kryeqytetit. Populli e paska përcjellë kufomën e tij për Dibër me një ceremoni madhështore tue i vu edhe shumë kunora...

26 tetor 1943

Dje pasdreke batalioni i rinisë “Nazmi Rushiti” u nis për Kërçovë për me luftue, krahas me partizanët maqedonas, kundër reaksionarëve të atjeshëm... ... Batalioni i rinisë “Nazmi Rushiti”, mbasi paska hy në Kërçovë, qenka tërheqë, për shkak se reaksionari Nefail Zajazi i paska sulmue me forca shumë të mëdha. Në këtë ndeshje paska ra dëshmor Petrit Strazimiri. Ishte i ri dhe kujtoj se ende s’i kishte mbush njizet vjetët. ...Ndërsa në Kërçovë zhvilloheshin luftime, Xhem Hasa nga Gostivari, një reaksionar i egër, paska sulmue Radostushin me forca të mëdha e ndeshet me fuqinë vullnetare të Frontit tonë. ...Baba Faja, komandant i batalionit partizan të Martaneshit, erdhi këtu me batalionin e tij.

28 tetor 1943

Edhe partizani Halil Hasa, që u plagos në luftën e Peshkopisë, ndërroi jetë në spitalin e këtushëm. Në vorrimin e tij, përveç partizanëve, mori pjesë edhe Shtabi e populli. Mbi vorrin e tij, në emër të Komitetit Ekzekutiv të Këshillit Nacionalçlirimtar, mbajta nji fjalim. Çeta e Gollobordës, me qëllim që të përjetësohet kujtimi i komandantit të saj të ramë dëshmor, mori emnin “Ahmet Cami”... Dje, në orën 13.30 paradreke, Haxhi Lleshi, me çetën e Grykës së Vogël dhe atë të Grykës së Madhe, u nis për Radostush për të ndalue marshimin e Xhem Hasës nga Gostivari, që paska sulmue e thye forcat tona vullnetare që udhëhiqen nga Aqif Lleshi...

31 tetor 1943

Në mesditë, pikërisht në orën 12.30, papandehun plasi pushka në të katër anët e qytetit. Unë sa isha ulë në bukë dhe ende s’kisha hangër as edhe tri kafshata, kur ushtoi krisma e pushkëve që ranë si nji breshën i papritun. - Dasmë asht, - ma bani i zoti i shtëpisë, ku isha grishë për drekë. - Në qytet, sidomos tash që asht vendos pushteti popullor nuk mund të shprazen pushkë për dasmë. – u përgjigja dhe menjëherë dola jashtë shtëpisë. Në rrugë të Dacajve dallova shokun Hasan Luma me disa partizanë të tjerë. Vrapova drejt tyne. Kur u afrova pyeta se ç’kishte ngja. - Na kanë sulmue gjermanët dhe tradhtarët e vendit, tha Hasani. Ndërkohë u duk Baba Faja me nja 30 partizanë të batalionit të tij... ... Dy topat dhe mortajat e randa e të lehta u vendosën në fushë të kazermës prej ku nisën me qëllue mbi anmiqtë... Edhe mitralozët e randë po i gjuejnë vazhdimisht anët e ndryshme ku dyshohet se janë strukë anmiqtë... ...Gjithkund luftohet. Mortja korr jeta njerëzish dhe mbyt shpirtra bishash me fytyra njeriu. Krisma e pushkëve dhe mitralozëve, ushtima e randë e bombave, të përzjemë me bubullimën e topave e të mortajave, përbajnë melodinë ma të vrazhdë të kësaj kange mortore... ...Tash masdarke, kur lufta