Fatmir Terziu: Identiteti Çam, mes shkrimeve, studimeve dhe botimeve të Fahri Dahrit

Në hapësirën e ndërlikuar të diskurseve mbi Çamërinë, ku historia, kujtesa kolektive, politika dhe e drejta ndërthuren shpesh në mënyrë konfliktuale, emri i Fahri Dahrit zë një vend të veçantë. Ai nuk është thjesht një autor i çështjes çame, por një dëshmitar i drejtpërdrejtë i saj, një zë që vjen nga përvoja personale, nga rrënjët dhe nga trauma historike, për t’u shndërruar në një projekt të qëndrueshëm shkrimi, studimi dhe dokumentimi. Identiteti çam, në veprën e Dahrit, nuk trajtohet si një kategori e mbyllur etnike, por si një realitet historik i mohuar, i dhunuar dhe i shtrembëruar ndër shekuj.

I lindur në Risian të rrethit të Gumenicës, në zemër të Çamërisë, më 18 dhjetor 1937, Fahri Dahri bart në vetvete përvojën e brezit që pa shpërnguljen, dhimbjen dhe fshirjen e dhunshme nga hapësira e vet natyrore. Kjo përvojë personale, e kombinuar me formimin e tij akademik në Fakultetin e Ekonomisë në Tiranë dhe me një jetë pune në institucione shtetërore, i jep shkrimeve të tij një karakter të dyfishtë: emocional dhe racional, dëshmitar dhe studiues njëkohësisht. Banimi i tij mes Tiranës, Bergamos dhe Londrës e ka ndihmuar të shohë çështjen çame jo vetëm nga këndvështrimi lokal, por edhe në raport me diskurset europiane mbi të drejtat e njeriut, minoritetet dhe kujtesën historike.

Në librin “Realitete që vulosin akuzat greke” (Tiranë, 2016), Dahri ndërton një tekst kompleks, që lëviz mes studimit historik, analizës politike, polemikës publike dhe reflektimit personal. Këtu, identiteti çam shfaqet si objekt i një politike të qëndrueshme asimilimi dhe përjashtimi, ku lakmitë territoriale dhe armiqësitë etnofetare kanë prodhuar viktimizimin e një popullsie autoktone shqiptare. Autori ndalet veçanërisht te roli i kishës ortodokse greke, te racizmi etnofetar dhe te manipulimi i burimeve historike, duke e konsideruar “çështjen çame” jo si një episod të mbyllur, por si një plagë të hapur që kërkon seriozitet, transparencë, pendim, dëmshpërblim dhe falje. Në këtë libër, Fahri Dahri shfaqet si polemist i drejtpërdrejtë, por edhe si arkivist i kujtesës, duke përfshirë letra të hapura, mesazhe publike, komente dhe reflektime që e vendosin Çamërinë në një kontekst më të gjerë të normalitetit dhe jonormalitetit shoqëror shqiptar.

Ndërsa “Dhembja dhe Moshkalli i Çamërisë” (Botimet Vllamasi, 2017) e thellon këtë diskurs në një plan më shpirtëror dhe narrativ. Që në parathënien e cilësuar si “Enciklopedia e shpirtit çam”, libri shndërrohet në një mozaik zërash, dokumentesh, rrëfimesh, analizash dhe teksteve letrare. Këtu, identiteti çam nuk është vetëm histori e dhunës, por edhe kulturë, këngë, legjendë, ndjenjë dhe rezistencë morale. Referencat ndaj ditarëve të oficerëve gjermanë të Luftës së Dytë Botërore, trajtimi i genocidit grek ndaj çamëve, reflektimet mbi kombin dhe ndërgjegjen kombëtare, si dhe përfshirja e tregimeve artistike si “Këmisha e Agushit”, e kthejnë librin në një hapësirë ku dokumenti dhe letërsia bashkëjetojnë. Kjo bashkëjetesë e zhanreve tregon se për Dahri-n, identiteti çam nuk mund të kuptohet vetëm me gjuhën e ftohtë të arkivit, por kërkon edhe gjuhën e dhimbjes dhe të kujtesës së gjallë.

Kulmi i këtij projekti intelektual mund të shihet te “Enigma e Çamërisë” (Bergamo–Tiranë, 2019), ku autori përpiqet të sistemojë dhe sintetizojë gjithë problematikën çame në një kornizë historike, gjeografike dhe kulturore më të gjerë. Duke nisur nga hartat administrative të Thesproti-Çamërisë, nga lashtësia pellazgjike dhe nga roli i Dodonës, Fahri Dahri e vendos Çamërinë në një vazhdimësi historike që sfidon narrativat zyrtare greke. Ai polemizon hapur me fetishizimin e ortodoksisë, me frikën institucionale greke ndaj Çamërisë dhe me përpjekjet për të relativizuar të vërtetën përmes demagogjisë dhe marrëveshjeve politike. Te ky libër, identiteti çam shfaqet si enigmë vetëm për ata që nuk duan ta shohin të vërtetën, sepse, siç sugjeron autori, e vërteta mund të venitet, por nuk shuhet.

Në tërësi, vepra e Fahri Dahrit përbën një corpus të gjerë dhe të larmishëm, ku identiteti çam trajtohet si histori e mohuar, si çështje e pazgjidhur politike, si traumë kolektive dhe si pasuri kulturore. Librat e tij nuk synojnë vetëm të informojnë, por të zgjojnë ndërgjegje, të sfidojnë heshtjen dhe të ruajnë kujtesën. Në këtë kuptim, Fahri Dahri nuk është thjesht kronikan i Çamërisë, por një ndërtues i kujtesës së saj moderne, ku fjala e shkruar bëhet akt rezistence dhe identiteti çam shndërrohet nga objekt i mohimit në subjekt të historisë. Ky projekt i qëndrueshëm i shkrimit dhe studimit e vendos Fahri Dahri-n në një pozitë të veçantë brenda autorësisë shqiptare mbi Çamërinë: ai nuk shkruan nga distanca akademike e ftohtë, por as nuk mbetet peng i një diskursi thjesht emocional. Në veprën e tij, identiteti çam artikulohet si ndërthurje mes faktit historik, kujtesës familjare dhe përgjegjësisë morale të brezave. Kjo e bën shkrimin e tij shpesh polemik, herë-herë të drejtpërdrejtë dhe sfidues, por gjithnjë të orientuar drejt ruajtjes së një të vërtete që rrezikon të tretet në harresë ose të deformohet nga interesat politike.

Një element thelbësor i mendimit të Dahrit është këmbëngulja se Çamëria nuk është një çështje e së kaluarës, por një realitet i pazgjidhur që vazhdon të ndikojë marrëdhëniet shqiptaro-greke dhe vetëdijen kombëtare shqiptare. Ai e kundërshton fort idenë e “këmbimit” të historisë me integrimin europian, duke theksuar se anëtarësimi në Bashkimin Europian nuk mund të ndërtohet mbi heshtjen e krimeve, mbi fshirjen e toponimeve, mbi mohimin e pronës dhe mbi zhdukjen e identitetit etnik. Në këtë prizëm, identiteti çam bëhet provë lakmusi për seriozitetin e Europës ndaj parimeve të saj themelore të drejtësisë, barazisë dhe respektimit të të drejtave të njeriut. Një tjetër shtyllë e rëndësishme e veprës së Dahrit është lufta kundër asimilimit kulturor dhe historik. Përmes trajtimit të toponimeve, njësive administrative, këngëve popullore, legjendave dhe rrëfimeve lokale, ai përpiqet të dëshmojë vazhdimësinë shqiptare të Thesproti-Çamërisë. Këto elemente nuk shërbejnë thjesht si zbukurim etnografik, por si argumente identitare, që kundërshtojnë narrativat zyrtare për një hapësirë “pa histori shqiptare”. Kështu, identiteti çam në shkrimet e Dahrit shfaqet si një strukturë e gjallë kulturore, që mbijeton përmes gjuhës, kujtesës dhe traditës, edhe kur territori fizik është humbur.

Në librat e tij vërehet gjithashtu një reflektim i vazhdueshëm mbi rolin e elitave politike dhe intelektuale shqiptare. Dahri nuk kursen kritikën ndaj mungesës së qëndrueshmërisë, ndaj heshtjes institucionale dhe ndaj përdorimit sporadik të “çështjes çame” për interesa momentale. Për të, identiteti çam nuk mund të reduktohet në slogan apo përvjetor përkujtimor, por kërkon një strategji afatgjatë, të bazuar në studim serioz, dokumentim shkencor dhe diplomaci të përgjegjshme. Në këtë sens, shkrimet e tij marrin edhe funksionin e një thirrjeje morale, drejtuar shoqërisë shqiptare për të mos e braktisur këtë pjesë të vetes historike. Në planin stilistik, Fahri Dahri lëviz lirshëm mes analizës, eseistikës, publicistikës dhe rrëfimit letrar. Kjo shumësi zhanresh pasqyron vetë natyrën e identitetit çam, i cili nuk mund të shpjegohet me një diskurs të vetëm. Herë fjala e tij është e ashpër dhe akuzuese, herë meditative dhe introspektive, herë narrative dhe simbolike. Pikërisht kjo larmi e bën veprën e tij një arkiv të hapur, ku studiuesi, lexuesi i zakonshëm dhe dëshmitari i historisë mund të gjejnë secili një hyrje të vetën.

Si rrjedhim, identiteti çam, ashtu siç artikulohet në shkrimet, studimet dhe botimet e Fahri Dahrit, shfaqet si një identitet i qëndresës. Ai është identitet i dhimbjes, por jo i dorëzimit; i kujtesës, por jo i nostalgjisë sterile; i kërkesës për drejtësi, por jo i urrejtjes. Vepra e Dahrit mbetet një dëshmi se fjala e shkruar mund të shndërrohet në mjet mbijetese kulturore dhe morale, duke e ruajtur Çamërinë jo vetëm si një hapësirë të humbur gjeografike, por si një pjesë të gjallë dhe të pandashme të identitetit shqiptar.

Në këtë vijimësi mendimi, Fahri Dahri shfaqet gjithnjë e më qartë si një autor që e kupton identitetin çam jo vetëm si trashëgimi të dhimbshme, por si përgjegjësi të së tashmes. Ai i rikthehet vazhdimisht idesë se kujtesa, nëse nuk strukturohet dhe nuk artikulohet në mënyrë të ndërgjegjshme, rrezikon të mbetet thjesht një arkiv emocionesh. Për këtë arsye, veprat e tij synojnë ta shndërrojnë kujtesën në argument, dëshminë në provë, rrëfimin në dokument. Kjo qasje e vendos Çamërinë në një diskurs modern të drejtësisë tranzicionale, ku e shkuara nuk kërkon hakmarrje, por njohje dhe përgjegjësi. Një dimension i veçantë i shkrimeve të Dahrit është përpjekja për ta çliruar çështjen çame nga izolimi nacionalist. Ai këmbëngul se kjo çështje duhet të lexohet edhe në gjuhën universale të të drejtave të njeriut, të konventave ndërkombëtare dhe të praktikave europiane të ballafaqimit me krimet historike. Në këtë kuptim, identiteti çam shndërrohet nga një problem bilateral shqiptaro-grek në një çështje parimore, që prek vetë koherencën morale të Europës bashkëkohore. Kjo është arsyeja pse Dahri u drejtohet shpesh institucioneve, mediave dhe opinionit publik ndërkombëtar, duke kërkuar seriozitet dhe besueshmëri në trajtimin e fakteve historike.

Po aq domethënës është raporti i autorit me brezat e rinj. Në shumë nga shkrimet dhe reflektimet e tij, Dahri shpreh shqetësimin se identiteti çam rrezikon të mbetet i panjohur ose i fragmentuar për brezat që nuk e kanë përjetuar drejtpërdrejt traumën e dëbimit. Për këtë arsye, librat e tij marrin edhe një funksion didaktik: ata synojnë të ndërtojnë ura mes kujtesës së brezit të dëshmitarëve dhe ndërgjegjes së brezit të pasardhësve. Identiteti çam, në këtë prizëm, nuk është vetëm kujtim i së shkuarës, por edhe formësim i vetëdijes qytetare të së ardhmes. Në disa tekste, veçanërisht në reflektimet mbi demokracinë, zgjedhësit dhe të zgjedhurit, si dhe mbi rolin e vlerave morale në qeverisje, Dahri e lidh fatin e Çamërisë me gjendjen e përgjithshme të shoqërisë shqiptare. Ai sugjeron se një shoqëri që nuk di të mbrojë të vërtetën e vet historike vështirë se mund të ndërtojë institucione të qëndrueshme dhe një demokraci funksionale. Kështu, identiteti çam shndërrohet në një pasqyrë kritike, përmes së cilës mund të lexohet niveli i ndërgjegjes kombëtare dhe qytetare.

Në planin narrativ dhe simbolik, Dahri shpesh përdor figura të dhimbjes së mbetur pezull, të vdekjes “të mbetur gjallë”, të amanetit të pashkruar. Këto figura nuk janë vetëm metafora letrare, por forma të artikulimit të një identiteti të përjashtuar, që jeton në ndërmjetësi: mes atdheut të humbur dhe atdheut të përkohshëm, mes heshtjes dhe fjalës, mes harresës dhe kujtesës. Kjo gjendje ndërmjetësie e bën identitetin çam, në veprën e Dahrit, një identitet të hapur, të pambyllur, që kërkon vazhdimisht ripohim dhe njohje. Në këtë mënyrë, korpusi i shkrimeve, studimeve dhe botimeve të Fahri Dahrit mund të lexohet si një projekt i gjatë rezistence kulturore. Ai ndërton një narrativë që i kundërvihet zhdukjes simbolike, duke e kthyer Çamërinë në një hapësirë të gjallë diskursive. Identiteti çam, ashtu siç del nga veprat e tij, nuk është vetëm kujtesë e një padrejtësie, por edhe kërkesë për drejtësi, dinjitet dhe barazi. Dhe pikërisht këtu qëndron vlera më e qëndrueshme e kësaj vepre: ajo e mban të hapur dialogun me historinë, me të tashmen dhe me të ardhmen, duke refuzuar mbylljen e një çështjeje që ende nuk ka marrë përgjigjen e saj morale dhe institucionale.

Në mbyllje, kur lexohet në tërësi vepra e Fahri Dahrit dhe veçanërisht tri librat themelorë “Realitete që vulosin akuzat greke”, “Dhembja dhe Moshkalli i Çamërisë” dhe “Enigma e Çamërisë”, bëhet e qartë se nuk kemi të bëjmë me tri botime të ndara, por me një trup të vetëm mendimi, një arkitekturë të qëndrueshme reflektimi dhe qëndrimi moral. Secili libër mban peshën e vet tematike dhe metodologjike, por së bashku ata ndërtojnë një vizion koherent mbi identitetin çam, mbi fatin historik të Çamërisë dhe mbi detyrimin e shoqërisë shqiptare për ta mbajtur këtë çështje të hapur dhe dinjitoze.

Te “Realitete që vulosin akuzat greke”, Fahri Dahri vendos themelet e argumentit racional dhe dokumentar. Ky libër funksionon si një akt-akuzë e ndërtuar mbi fakte, analiza historike, polemika publike dhe ndërhyrje qytetare. Këtu, identiteti çam shfaqet si subjekt i një padrejtësie të strukturuar dhe të vazhdueshme, ku mohimi, asimilimi dhe viktimizimi nuk janë aksidente historike, por politika të menduara. Autori e sfidon hapur diskursin zyrtar grek dhe njëkohësisht denoncon mungesën e seriozitetit institucional, duke e kthyer librin në një thirrje për transparencë, përgjegjësi dhe ballafaqim me të vërtetën. Ky është libri ku mendimi i Dahrit merr formën e një qëndrimi të prerë qytetar dhe kombëtar.

Ndërsa “Dhembja dhe Moshkalli i Çamërisë” e zhvendos këtë qëndrim në një plan më të thellë njerëzor dhe kulturor. Në këtë vepër, identiteti çam nuk është më vetëm objekt studimi apo polemike, por bëhet përvojë e jetuar, kujtesë e mishëruar në rrëfim, këngë, legjendë, tregim dhe reflektim moral. Këtu, Dahri i jep zë shpirtit çam, duke e ruajtur atë nga rreziku i ftohjes arkivore. Dhembja dhe “moshkalli” nuk janë vetëm metafora të vuajtjes, por shenja të një qëndrueshmërie morale që ka mbijetuar përmes brezave. Ky libër e plotëson dimensionin racional të veprës së tij me një dimension emocional dhe etik, pa të cilin identiteti çam do të mbetej i cunguar.

Me “Enigma e Çamërisë”, Fahri Dahri arrin një fazë sintetizuese dhe konceptuale të mendimit të tij. Këtu, Çamëria trajtohet në thellësi historike, gjeografike dhe qytetëruese, duke u vendosur në një vazhdimësi që shkon nga lashtësia pellazgjike te sfidat bashkëkohore europiane. Autori nuk mjaftohet më vetëm me denoncimin e padrejtësisë, por kërkon ta çmontojë mitin e “enigmës” duke treguar se ajo ekziston vetëm aty ku mungon vullneti për të njohur të vërtetën. Ky libër është përpjekja më e qartë për ta sistemuar identitetin çam si fakt historik, si realitet kulturor dhe si çështje politike ende e hapur, duke e nxjerrë atë nga periferia e diskursit publik.

Të marra së bashku, këto tri vepra përfaqësojnë tërësinë e mendimit të Fahri Dahrit: një mendim që lëviz nga dokumenti te kujtesa, nga polemika te reflektimi, nga dhimbja te kërkesa për drejtësi. Identiteti çam, në këtë korpus, nuk është një relike e së shkuarës, por një substancë e gjallë e ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Dahri nuk kërkon vetëm rikthimin simbolik të Çamërisë në hartën e kujtesës, por edhe rivendosjen e saj në një kornizë morale dhe juridike që i përket kohës sonë. Në fund, vepra e Fahri Dahrit mbetet një testament i qëndrueshmërisë intelektuale dhe etike. Ajo dëshmon se fjala e shkruar, kur mbështetet në përvojë, dije dhe ndershmëri morale, mund të shndërrohet në formë rezistence ndaj harresës dhe shtrembërimit historik. Përmes këtyre librave, Çamëria nuk mbetet vetëm një kujtim i dhimbshëm, por shndërrohet në një kërkesë të vazhdueshme për dinjitet, njohje dhe drejtësi, një kërkesë që, falë mendimit të Fahri Dahrit, vazhdon të artikulohet me këmbëngulje dhe përgjegjësi në hapësirën shqiptare dhe përtej saj.