“E shkuara dhe e tashmja”, në mënyrë lakonike flasin shumë


Kadri Tarelli

KOSTË ÇEKREZI 100 vjet më parë shkruan në anglisht, librin:

“SHQIPËRIA. E shkuara dhe e tashmja”




Si fillim e mora me përtesë leximin e librit “Shqipëria e shkuara dhe e tashmja”, të autorit Kostë Çekrezi, shkruar në anglisht dhe botuar në viti 1919, tashmë i përkthyer në shqip dhe botuar në vitin 2012, me rastin e 100-vjetorit të Shpalljes së Pavarësisë. E nisa me këto fjalë jo të hijshme, duke menduar se libri nuk ka shumë gjëra të panjohura për mua, pasi kam lexuar shumë histori mbi Shqipërinë, të autorëve të huaj por edhe shqiptarë.

Qenkam gabuar, megjithëse e njoh mirë parimin, se çdo libër është një dritare e re për ta parë botën, duhet thënë një dritare më shumë. Ndjesa është ndoshta më e pakta fjalë që mund të them tani që sapo e përfundova së lexuari. Më vjen keq që ky libër, ashtu si edhe shumë të tjerë, mbetën sirtarëve dhe sepeteve, mbuluar nga heshtja e qëllimshme dhe nuk e panë dritën e botimit në kohë e duhur. Pyetja “Pse”, besoj është e tepërt, për cilindo që e njeh sadopak kalvarin e historisë së trazuar të vendit tonë. Mendoj se është faj i pandreqshëm, qoftë ndalesa apo vonesa, sepse të tillë libra janë pasuri kombëtare dhe mjet i fuqishëm në edukimin atdhetar të të rinjve. Kështu gjerësisht do të përdoreshin nga mësuesit, nga studentët në Universitetet, nga nxënësit në shkollat e mesme dhe nga lexuesit e shumtë që duan të dinë më shumë për historinë tonë.

Vetëm këto dy fjalë: “E shkuara dhe e tashmja”, në mënyrë lakonike flasin shumë, sidomos për udhën e vështirë të kombit tonë të vuajtur e të sakatuar nëpër shekuj. Çuditërisht në ballinë të librit ka kursyer fjalën e “ardhmja”. E parandiente apo nuk e mendonte se sa prova të vështira do të detyrohej të kalonte gjatë 100 vjetëve si shtet, madje po kalon ky Atdhe edhe në ditët e sotme. Kam përshtypjen se Autori, në ato çaste ishte optimist, duke u mbështetur në fuqinë krijuese të racës shqiptare, siç shprehet H. N. Brailsford: “Nëse krijohet ndonjëherë një Shqipëri autonome, shqiptarët e arsimuar, që janë shpërndarë…, pa dyshim që do të kthehen të drejtojnë bashkëkombasit e tyre. Ka mes tyre burra që do të ishin nder i cilit do komb”.


Nga historianët dhe dijetarët e fushës, theksohet me dhimbje se fatkeqësia jonë e pranuar botërisht, është që, deri vonë historinë e shqiptarëve na e kanë shkruar të huajt. Një justifikim i drejtë, i mbështetur në arsye madhore: mungesa e shkollës dhe shkrimit shqip, unë shtoj edhe një arsye dytësore; mungesa e shtetit të shqiptarëve. Nuk jam në pozicionin e qaramanit, ndaj po citoj vetëm pak fjalë të shkruara në hyrje të librit nga Charles D. Hazen, profesor i historisë moderne në Universitetin e Columbia-s, SHBA, që thotë: “Se cilat janë të drejtat e Shqipërisë duhen mësuar jo nga ç’thonë fqinjët, rivalë apo armiqtë e saj të mundshëm, por nëpërmjet një mjeti më të drejtpërdrejtë e më të besueshëm, - zëri i vetë shqiptarëve. Kjo është merita kryesore e librit të z. Çekrezi. Ai na jep mundësinë ta shohim Shqipërinë me syrin e një shqiptari”.

“Shqiptarët kanë patur zakon që të mallkojnë fuqitë e mëdha për intrigat dhe pabesitë e tyre dhe të thuren në sharje kundër fqinjëve të tyre të panginjur….. Por shqiptarët harrojnë se çdo komb ka brenda vetes në trupin e tij krimbin e lëngimit dhe të vdirjes së vet”. Kështu shprehet autori me sinqeritet të hidhur, sepse e njihte mirë gjendjen në të cilën ndodheshin shqiptarët, Shqipëria dhe qeveria e saj e porsa lindur. Por duke qenë përkthyes, e më pas sekretar i Komisionit Ndërkombëtar për Kontrollin e Shqipërisë, krijuar nga Konferenca e Ambasadorëve në Londër, njohu dhe preku nga afër të gjithë skenën dhe skenarët politik të fuqive të mëdha. Ato, (Fuqitë e mëdha), pa ju dridhur qerpiku dhe pa i vrarë ndërgjegjja, nëpërkëmbën interesat e kombit shqiptar, duke mbrojtur interesat dhe mosmarrëveshjet mes tyre. Dhe të gjitha, si një thes i grisur, i shkarkuan në këtë vend të cunguar, të varfër, të mjerë dhe gati të shpartalluar nga lufta dhe skamja.

Vetë shprehja “Shqiptarët kanë patur zakon”, e përdorur pak më lart, na e lehtëson mendimin për gjithçka, aq më shumë se ky mentalitet sundon edhe sot pas 100 vjetësh. Vetëm drejtimi i gishtit ndaj harrimit të vetvetes është faj madhor i shqiptarëve, sepse shkarkojnë barrën e përgjegjësisë tek të tjerët. Ndërsa të mallkojnë padrejtësitë, besoj se kanë pasur dhe kanë plotësisht të drejtë. Koha i detyroi të gjykojnë, të besojnë dhe të akuzojnë. Kështu, mjafton të bëjmë pyetjen: Pse? Dhe përgjigjen e gjejmë në pyetjet në vazhdim: Ç’ bënë fuqitë e mëdha në Kongresin e Berlinit 1878? Ç’ bënë fqinjët tanë në Luftën Ballkanike? Ç’ bëri Konferenca e Ambasadorëve në Londër me vendimet e saj të marrosura, që copëtuan trojet shqiptare si mish kasapi, për të ushqyer qentë e uritur, me gjasa të shmangin luftën botërore? Aq sa autori shkruan: “Kufiri dhe lënia krahinave të banuara nga shqiptarët, Serbisë dhe Greqisë, si padrejtësia më e madhe dhe më dashakeqe ndaj shqiptarëve dhe Shqipërisë”.

Kam përshtypjen se ky është dhe kapitulli i punuar më hollë dhe më bukur, ku faktet dhe analiza logjike të mbërthejnë dhe të tmerrojnë, sa të bërtasësh: “O zot sa padrejtësi paska bota, së cilës ne po i besojmë urtësisht dhe pafuqimisht”. Është pikërisht tema, për të cilën pas gati 100-vjetësh, ka shkruar edhe studiuesi Nuri Dragoj në librin “Prapaskenat e Konferencës së Londrës”, botuar 2013, të cilit për nga tronditja e fakteve dhe ngjarjeve, i kushtova shkrimin: “Një libër që nuk pata guxim ta çoj deri në fund”. Publikuar. Gazeta “Durrësi Bulevard”, Fjala e lire”. Londër, më: 29. 06. 2018.

Në këtë hulli mendimi po sjell shkurt dy ndodhi, të rrëfyera mjeshtërisht nga Kostë Çekrezi:

E para: “Komisioni Ndërkombëtar për ndryshimin e kufirit juglindor, po kalonte një muaj kot së koti në qytetin e Manastirit. Grupe të ndryshme financiare po ushtronin një ndikim të fort ndaj qeverisë së Vlorës, me qëllim të merrnin disa konçesione. Ata veçanërisht doni të merrnin të drejtën e themelimit të Bankës Kombëtare shqiptare. Qeverisë i ishte thënë ne vesh, se Komisioni nuk do të fillonte nga puna, pa u nënshkruar më parë kontrata. ????

E dyta: Nga forcat greke, maskimi nuk kishte lënë gjë mangut. Edhe kotecët e pulave ishin ngjyer bardhë e blu. Ca fëmijë shkolle ishin dërguar qëllimisht të luanin para shtëpisë ku rrinte Komisioni, (në Korçë). Të porositur që ndërsa luanin, të flisnin vetëm greqisht. Sinjor Labia, komisioner italian, doli në ballkon tok me disa kolegë që besoni lehtë, dhe u hodhi fëmijëve një grusht me monedha të bakërta. Duke u turrur e shtyrë kush e kush të mblidhte sa më shumë monedha, fëmijët e shkretë e harruan porosinë që të mos flisnin shqip, kështu që beteja për monedha vazhdoi në shqip, në gjuhën e tyre amtare. Kjo teknikë e zbulimit të mashtrimeve greke, u përdor edhe pas disa vitesh, më 1922, nga Gjeneral Telini, i cili fatkeqësisht u vra nga forcat greke në afë