top of page

Dy tregime , me rekomandime universale


illo Foto, studiues "Fjala e Lirë"

(Mopasan /2)

Ne shkrimin e kaluar , per kete problem , analizova pak tregime te librit shqip , “tregime dhe novela “ te Mopasanit , por vepra e ketij klasiku eshte shume e gjere dhe e larmishme sa vete universi . Vendi i Mopasanit eshte bosh , ne renditjen e tregimtareve enigmatike . Pa harruar faktin , qe jeta e tij ishte e shkurter .

Ne kete persiatje do te analizoj dy tregime . “Babai “ dhe “Bufalaqia “ . Te dy tregimet kapin , rreth 110 faqe.Per natyren e tregimeve te Mopasanit , kam folur , prandaj do kaloj direkt ne komentet . “Babain “ e ka perkthyer Vedat Kokona , “Bufalaqen “ e ka shqiptuar Cezar Kurti .

Ta nisim , me “Babai “ . Shkurtimisht permbajtja esht ekjo : Nepunesi I Ministrise se arsimit , ne rajonin , Batinjol, quhej Fransua Tesari . Pra ngjaria , nuk zhvillohet “diku” dhe nga “dikush “ , por nga person real , me emer ne leternjoftim , dhe me vendbanim . Po t’i nisesh leterpostale , e merr ne dore .

Me keto identitet te tregimit , dua te dal tejk tregimtaret tone , qe per efekt te vlerave “pergjithesuse “, shkruajne tregime te gjata , pa adrese dhe pa njerez konkrete . Ketu nuk eshte fjala , per ta pergjithesuar problemin , por per ta fshehur . Peregjithesisht ngurohet te flitet , per emra dhe venbanime. Duke dhene pak adresa , shkrimtari nuk behet kronikan , por perdor fantazi te dyfishte . Perdoret dhe nj emarifet tjeter. Japin disa shkronja , qe i quajne iniciale . Shkruajne “XY” dhe kane mbaruar . Me sa di une , me iniciale manovrohet , kur duhet te ruhet nje sekret gjyqeor , ose shtetror . Po qe se s’ka nje te tille , shkruhet emri i plote , ose pseudonimi , qe njihet nga heroi i tregimit , jo pseudonime kot me kot . Per shembull shkruhet Sopoti , ose Sakati , kur keto, pseudonime , nuk i njef as gazeta as lexusit e saj.

Pseudonime , kane perdorur Noli , Konica dhe patriotet , por njihen cilet ishin njerzit reale , pas ketyre pseudonimeve . Ne ate kohe , duhet te perdorej pseudonimi , per te shmangur dhunen policore, por sot eshte e pa nevojeshme , kur njerzit shkruajne c’te duan dhe si te duan .

Mopasan , na meson te shkruajm e me emra reale , si dhe me funksionet , qe kane mbi supe . Ne realitetin e sotem shqiptar , vetem emisionet humoristike , flasin me emra reale . Keto jane dy emisionet “ Stop dhe fix fare . Te tjeret edhe kur shkruajne ndonje tregim vendosin qindra pengesa , per te mos shkuar tek emri real i protegonistit . T’I flasesh tjeterit ne emer , eshte sinqeritet , koifidence dhe , mbi te gjitha eshte besim , per bashkebisedim .

Jane keto arsye psikollogjike , qe I lexojme me dashuri autoret , qe shkruajne , me zemer ne dore . Kur na pyesin : E ke lexuar filan tregim , te fistek autori ? Po , i thua me gjysem zeri , ku ndihet hapur deshira qe je lehtesuar , kur e hoqe qafe . Lertersia , kjo veprimtari , qe ngazellen lexusit , kur teperohet me mediokritet , te krijon ,ndjenjen e anashkalimit te heshtur .

Keto ndjesi i ka perjetuar tregimtari magjik Mopasan , prandaj e ka persosur stilin e tij tregimtar , duke u bere i pa vdekshem , ne memorien historike , jo vetem si tregimtar , poredhe si artist i gjetjes se personazheve tipike .

Fransua , nepunes finance , ishte njeri i mbyllur ne vetvete . Nuk vleresonte askend , per inteligjence , kulture dhe edukate .Nuk dashuronte si te gjithe te rinjte . I shifte me indiference femrat . Ndodhi ajo , qe nuk pritej . U dashurua marrezisht me vajzen e bukur dhe dinjitoze , Luizen . Si ngjarje e pa pritur , solli te pa pritura te tjera . I thelluan mardheniet dashurora , sa kaperxyen dhe pragun e virgjerise se Luizes . Mbas pak kohe , Luiza e lajmeron Frasuan , se ishte shtatzane .

Si njeri i karakterizuar nga narcizmi , Fransua e braktisi Luizen , e cila , per nje kohe lindi djalin , qe e emeroi , Luigj . Luiza lidhi jeten me Luigjin dhe beri gjithcka , per ta rritur te birin . Ju perkushtua , por , per nje kohe relativisht te gjate , por jo pa kufi. Luiza dhe luigji takuan nje burre virtuoz , qe quhej Flamel . Ishte i pasur dhe bamires . U marua me Luizen , duke i pranuar dhe Luigjin , qe po rritej me te gjitha te mirat ne shtepia te Flamel . Vitet ikin shpejt . Luigji u be 10 vjec , ndersa Fransua 60 . Pleqeria po i troikiste . Ndihej i vetmuar , i braktisur dhe i varferuar tej mase . Mendoi te kthehej te dashuria me Luizen , duke pranuar dhe Luigjin . Trokiti tek dera e Lamel. U ballafaqua me femijen , qe jo vetem nuk e njifte , por refuzoi ta takonte te pa njohurin e plakur . Ne keto kushte , perfundon tregimi :

“U largua nga Lamelet si kusar “.

Ky tregim ka qene dhe mbetet aktual , ne shekuj . Baba , nuk behesh , kur do njeriu , por kur ndihesh , per dite i tille . Kur merresh konkretisht me rritjen e femijes dhe me femijen te lidhin epizode jetesore . Je ortak , ne ngjizjen e femijes , por nuk eshte kjo koha, ku mbaron detyra prinderore.Ketu vetem fillon .

Ketu lindin detyrat e prindit . Pergjegjesia , per aktin e ngjizjes dhe per jeten , qe po lind . Prindrit e keq , mendojne se ketu mbaron detyra prinderore . Ne mungese te kesaj ndjenje humane , braktisin femijen , sikur behet fjale , per nje pallto te vjeter . E braktis pallton , per ta zevendesuar me nje te re . Femija eshte frymor . Frymen ja ke dhene ti dhe duhet tja ruash , me perkujdesje .

Fransua , me medje shkurtesi , e braktisi femijen ne feminine infatile . Ne kohen , kur te dy prindi dhe femija , kane nevoje me shume per njeri tjetrin . Femija , bashke me lojnat feminore , mban mend njerzit e dashur , qe i jane gjendur afer . Mendja e vogel rritet duke kujtuar njerzit , qe I perkushtohen. Kete kujtese e ka studjuar thelle, Z. Froidi . Keto imazhe jane te perjeteshme . Te kuptohemi : eshte stadi feminor , kur femija ndihet i lumtur , brenda mjedisit , ku rritet . Te tera enderrat I shef me lodra dhe me prindrit prane tyre . Kur i mungojne lodrat ndihet I trishtuar , ndersa kur I mungon nje nga prindrit , ndihet se i mungon nje pjese e trupit .

Me keto mungesa therese u rrit Luigji i vogel . Mbeshtetja te Flamel , ishte zgjidhja qe i dha jetes nena , Luize . Mema te tilla , ndihen , per femijte , me te aferta se c’do nene , ne kushte normale . Dicka me shume , se Flamel , njeri me vizion te gjere , ju be babai i munguar , qe formalisht mbuloi te gjitha enderrat e fenmijes , per babane biollogjik .

Keto ndjesi i ka perjetuar tregimtari magjik Mopasan , prandaj e ka persosur stilin e tij tregimtar , duke u bere i pa vdekshem , ne memorien historike , jo vetem si tregimtar , por artist i gjetjes se personazheve tipike .

e ndalemi te novela “ Bufalaqia “ , qe perfshihet ne permbledhjen “ Novela dhe tregime”. Mjedisi ku zhvillohen ngjarjet e noveles , eshte thjesht bordi i nje karroce e adaptuar si taxi , per te udhetuar , ne distanca relativisht te gjata , ndoshta deri ne 40 Km. Me nje ose dy nderprerje , qe sherben , per clodhjen e kuajve . Te tilla mjete-taxi perdoreshin , per sherbimet e levizjeve , perpara 100- 150 viteve .

Perpara nisjes pasagjeret zune vendet dhe u njofen me njeri tjetrin , si dhe biseduan , per udhetimin ,nga Rine , drejt ne qytetin Depe dhe nderpritej rruga nje dite ne Biesar . Rrga ishte e mbuluar me debore . Karroca ecte avash . Pasagjeret , qe ishin pensioniste , ish konter e kontesha , u njohen dhe formuan nje komunitet te vogel . Shkembenin batuta , por dhe ushqime nga ato , qe kishin marre me vete, per gjate rruges .

Nje zonjushe , ndryshonte , nga pasagjeret , per moshen dhe bisedat e kufizuara . Rane dakort ta quanin Bufalaqe . Bufalaqia u be pjese e bisedave te pasagjereve te zgjedhur . Nje komunitet provizuar , plotesisht i mirkuptuar dhe pa pretendime . Bisedohej , per probleme te shoqerise , te kohes , te tregut , qe po shtrenjtohej .

Ne mbremje , karrocieri zbrehu kuajt , i ushqeu dhe mbeten dakort te niseshin te nesermen , ne mengjez . Ishte nje moment mirkuptimi , nga te gjithe bashkudhetusit dhe karrocieri .Priten me shume kersheri mengjezin , per t’u rinisur , per rruge . Ndodhi ajo , qe nuk pritej . Karrocieri , u lajmerua nga nje ushtar i pushtimit , te mos e niste karrovcen , per ne Deple . Ky ishte urdheri i plotfuqishmit ushtarak prusian , te rajonit . Dokumentat ishin te rregullta dhe udhetimi , ndodhte ne te njejten zone pushtimi .

Shqetesimi ishte i madh dhe ne menmyre te natyrshme , u kerkua pse te nderpritej udhetimi , kur nuk kishte as nje kontravajtje . Per pak perpara pasagjerve u gjend ushtari prusian , i cili beri kete pyetje :

- “Kush eshte zonjusha , Elizabeth Rose ‘ ?

- U shpreh , Bufalaqja se ishte vete ajo .

Ushtari i njoftoi urdherin se duhet et paraqitej te komandati ushtarak i pushtimit . Natyrisht , qe urdheri i i plotfuqishmit te vendit , u zbatua , nga Elizebeth ( Bufalaqja ) . Kur u kthye , bashkeudhetaret , gjeten menyren ta pyesin , perse e kerkoi Komandati prusian , pushtus .

Sado , me veshtiresi u muar vesh nga te gjithe se komandati prusian , kerkonte favore sexuale nga Elizabeth . Po qe se nuk plotesohej ky kusht , karroca nuk lejohej te levizte .

Disa gra pasagjere ju luten Bufalaqes , te plotesonte kerkesen e e ushtarakut prusian . Disa te tjera ishin te lekundera , por gjithsesi , ky ishte subjekti kryesor i bisedave . Bufalaqja e tha prere , se nuk do ta plotesonte kete deshire te ushtarakut , te pa njohur . U krijuan disa ore pushimi , per kete problem . Sejcili meditonte , per kohen , qe vinte , si do gdhihej , perseri nata , si mund te zgjidhesh problemi , pa nderhyrjen e Bufalaqes , si do te riktheheshin perseri nga erdhen . Te terve u buciste koka , per kete ndodhi te pa parashikuar . Ne keto meditime , erdhi karrocieri dhe i lajmeroi , per t’u nisur .

Bufalaqja e kishte plotesuar deshiren e oficerit gjerman dhe tani priste te niseshin , ne udhetimin e shumepritur .

Kjo ishte permbajtja e noveles shkurtimisht .

Novela eshte terheqese , per t’u lexuar , por behet me terheqese paraqitja artistike e ngjarjeve , qe pasqyrohen ne bisedat e personazheve . Eshte karakteristike daslluse e Mopasanit , qe zhvillimet i hedh ne biseda dhe diallogje te personazheve . Nuk mund ta parashofesh se c’do te ndodhi . Ne shumicen e rrasteve , zgjidhjet jane te veshtira , per t’u parashikuar , por ato jane aq te thjeshta , sa dhe bisedat , qe u paraprijne .

Perpara se t’i hysh leximit te nje vepre letrare , ke apo nuk ke dieni , per thelbin e permbajtjet , parashef se do te ndeshesh me ngjarje dramatike dhe personazhe me aftesi , mbi normalen , qe do japin zgjidhje , qe rralle do te kishin shkuar ne mendjen e lexusit te kualifikuar . Me mjeshtrin , Mopasam nuk ndodh keshtu . Ai e gjen motivin brenda nesh dhe e shtjellon , me thjeshtesine e pralles , per te komnkluduar ne zgjidhje te zakoneshme , por te domosdoshme , ndaj rrethanave , qe e prune motivin . Ndjek slloganin , se thjeshtesia eshe thelbi i artit letrar , Mopasan e tregon ne c’do tregim te thjeshte dhe ne c’do novele te komlikuar .

Ndaj nje teme si kjo , qe na paraqet Bufalaqja , cilido shkrimtar , madje dhe lexus do te ndihej indiferent , por jo Mopasan . Ai e gjen dramen edhe ku duket se nuk eshte e tille

Madje per , Ate vete , jeta eshte nje shumesi dramash , te lidhura me njera tjetren . Te bashkuara , formojne dramen jete , ku personazhet luajne here rol paresor dhe here figurant , por mbeten ata , qe i ka afirmuar jeta , qe zhvillohet ne kembet e tyre .

Nuk ka shperthime , termete dhe kataklizma . Te tera jane iluzione . Njeriu eshte ne qender te tyre , prandaj , keto fenomene , marrin rendesi mbinatyrore . Tregimtari , vetem kalon ne siperfaqe te fenomeneve , jo vetem nuk merr pjese nder to , por as i perfill . E ruan veten nga mendimet e pretences . Ato ua le kopetenteve . Nga ky kenveshtrim , tregimtari eshte engjellor real , sepse engjelloret praktike , jane iluzive , per te mos thene jane njerez – hije , qe jeten e konceptojne si pralle .

Natyrisht Mopasan nuk ben thirrje , per te kthyer veshtrimin tek Ai dhe vepra e tij . Jane lexusit , qe ja bejne te lehte jeten Mopasanit tregimtar . Duhet te jemi te ndergjegjshem se Mopasanin e kemi midis nesh , eshe sot. Ai na shoqeron kudo , kudo ndodh nje ngjarje e thjeshte , madje dhe tragjike . Mopasani na ngushullon , na keshillon , na jep kurajo , per ta kaluar te keqen iluzive . Mopasani eshte balsam , per tragjiken , qe na kercenon , dhe per t’u frenuar , ne suksesin jetesor , qe shtjellon tregimtari i pavdekshem .

Ne novelen , qe analizojme gjejme qetesine e njerezve , qe e kane jetuar dhe e duan jeten . Gjejme arrogancen e pushtusve , qe popullsia vendore, quhet fshatar i dores se dyte . Gjejme psikollogjine e punetorit te thjeshte , qe e gjen veten , ne punen e ndereshme , si dhe shtresen civile te neneshtruar , qe nuk njef as fe as atdhe. Midis ketyre shtresave , te rrjedhura nga pushtusi , sejcili person , gjen pozicionin e vet klasor dhe moral .

Ne faqen 178 te librit shkruhet : ‘” duke mos ditur te c’te ndermerrte me keto zhele te shpartalluara , duke e humbur dhe vete toruan ne kete situate te nje populli te mesuar vetgem me fitore , por te mundur si mos me keq , pavaresisht nga hiostoria e tij legjendare, ai po priste ne kembe , midis dy ajudanrteve “ .

Nuk besoj se gjendet lexus , ne bote , qe te mos meshiroje aq dhe te urreje shtetin francez , qe u perkul ne te tille menyre poshteruse ndaj pushtusit prusian . Kjo ndodh vetem ne nje karroce , qe kryen sherbim te thjeshte urban , ku udhetojne , kryesisht vetem pensioniste, njerez pa funksione . Franca eshte quajtur shteti , qe ka gjetur rrugen e fitoreve , heret ose von.

Me kete fashikull , Mopasan , nxit sedren komunitare , qe ka rene aq poshte. Ku vajzat franceze detyrohen , vete nga komuniteti , te plotesojne deshirat sexuale te ushtarakut prusian – pushtus .

Sic eshte subjekti i tregimit , ashtu rrjedh tregimi, me fjale te thjeshta dhe subjekte konkrete te mjedisit , ku zhvillohet sejcila ngjarje . Po shkeput nje nga fragmentet , krejt rrastesisht , pikerisht ne fund te faqes 193 , Shkruhet :

“ Ai i ftoi udhetaret , me frengjishten e nje alieni , te zbrisnin poshte , duke thene me nje ton te prere : Teshroni te sprizni , zoterinj dhe zonja ?

Te dy murgeshat u binden te parat , me ate urtesine e vajzave te shenjta , qe jane mesuar te neneshtrohen “ …. . Me thjesht se kaq nuk mund te tregohet , per nje kontroll te mjetit te udhetimit , me dokumenta te rregullta , te leshuara , nga autoritet pushtuse . Sidoqofte jane dhene te tera mesazhet , me pak fjale dhe , per t’u bindur plotesisht , per problemin , jane shtremberuar pak fjalet e thena ferngjisht . Edhe ky eshte nje mesazh I vecante , qe do te na tregoi , se ushtari ka mjaft kohe , qe eshte ne France , duke mesuar fjale frengjisht , qe natyrisht , nuk do t‘ i shqyptoi , prandaj duket si alien .

Me poshte vijon sqarimi I me tejshem :

“ Ata perpiqeshin te ruanin dinjitetin , duke e kuptuar , se ne te tilla takime , sejcili perfaqeson , sado pak vendin e vet “

Ballafaqimi i njerzve te dy kombesive te ndryshme , pavaresishrt pozicionit , ne te cilin ndodhen , perpiqen te jene dinjitoze ,sipas menyres se tyre sepse mire ose keq , perfaqesojne atdhun . Atdhetar je ne gjume dhe i zgjuar .

Perfundimi I udhetimit eshte pershkruar me hollesi , sepse I gjithe udhetimi dhe te pa priturat ketij motvi I perkushtohet tregimi artistik . Po citojm nje fragment nga novela , qe lidhet me pjesen e fundit te udhetimit . Behet fjale per Bufalaqen : “Asnjeri nuk e vleresonte . Asnjeriut nuk i binte nder mend , per te . I dukej sikur po mbytej ne perbuzjen e ketyre maskarenjve te ndershem , qe ne fillim e sakrifikuan dhe pastaj e flaken si lecke te ndotur dhe te pa nevojshme “ (F 213 )

Autori , me kete paragraf , nuk ka mbyllur novelen . Vijojne diskutimet e pasagjereve , edhe per nja dy e me shume faqe . Por paragrafi , qe cituam , perben mesimin , qe nxjerrim nga bashkepunimi , ne kete komunitet te vogel , te krijuar nga intresi i udhetimit te perbashket . Rendesi te dores pare ka mendimi Bufaleqes , qe nuk ja njohen veprimin , qe beri , per interes te tere udhetareve . Mesimi eshte me vlere pergjithesuse . Njerzit , pak ose aspak vleresojne veprimtarine e njerzve , ne sherbim te komunitetit . Interesat jane teresisht personale . Bufalaqja dhe te gjithe njerzit , qe sakrifikojne , per nje komunitet, ndihet e pa vleresuar dhe e ofenduar .

Autori , mund te na jepte nje sakrifice te nje njeriu , ne nje komunitet , qe shpetohet nga nje rrezik natyror , nga zjarri , nga permbytjet etj . Ne te tera keto rraste shpetimtari emerohet hero , por gjithsesi harrohet shpejt .

Sakrifica e Bufalaqes , ka brenda dhe dyshimin , sic nuk e kane heroizmat , qe mbrojne komunitein . Sidoqofte , vete komuniteti ju lut Bufalaqes te bente ate sakrifice , qe beri , por qe mund te mos quhet sakrifice natyrale , si ato te heronjve . Ketu eshte fija e holle e artit te gjetur , nga autori , per te na thene , se bota eshte e komplikuar , por jo pa zgjidhje . Madje ka zgjidhje qe vine nga nje argetim i detyruar .

Ne keto dy tregime te shkurtera te tregimtari te madh , shquhen me sy te llire disa mesime , qe i jepen grides se gjalle : Detyrat primnderore , jane pa fund . Prindi qe i shmanget detyrimeve , ndaj femijve , perfundon ne harresen e perjeteshme shoqerore .

Njerzit , qe rrojne nen pushtusin e huaj , e reduktojne ne zero personalitetin dhe titujt administrative . Arrijne te udhetojne me nje karroce te nivelit popullor . Per te zbatuar urdherit te pushtusit , je i detyruar te pranosh c’do kusht , deri te favoret sexuale . Mirnjohjet brenda komunitetit , pergjithesisht shuhen , per te vijuar ne linjen , jeta vazhdon .

Kaq mesime dhe rekomandime jetesore , mund te percohen edhe nga nje roman . Tregimtari i pa vdekshem , na i jep ne dy tregime komncize , qe shkruhen , ne vetem 110 faqe libri . Duam te jemi konciz dhe te besushem , drejtohuni te Gi de Mopasan , ky tregimtar enigmatik , qe te vetmen metode te shkrimit , ka thjeshtesine dhe koncizitetin .

Nga : Illo Foto – NY Dhjetor 2020

61 views1 comment

1件のコメント


sotir.mimi
sotir.mimi
2020年12月26日

S.Athanasi:

z.illo!

Lexova me kënaqësi këtë Ese që vinte si zbërthim i dy tregimeve nga magjistari i rrëfimit: Mopasan. Dy tema të ndryshme, por me shqetësime të mëdha shoqërore të cilat janë po

aq aktuale edhe sot, sa edhe në kohën kur zhvillohen ngjarjet. Bëhet fjalë për PRINDIN

BIOLOGJIK dhe atë LIGJOR. Por "fëmija që të rritet kërkon, veç kushteve të shëndetit dhe

edukimit, edhe prindin aty pranë. Të lumturohet me 'të. Mungesa e tij, barazohet ne humb-

jen e një pjese të trupit".

Gjithashtu, në tregimin e dytë, BUFALAQJA, flitet për një gjetje sa reale për kohën ku zhvi-

llohen ngjarjet, aq edhe aktuale për të gjitha kohërat. Shpëtimtari nga një situatë që do të dëmtonte kolektivin, sakrifikon gjithçka,…

いいね!

Shkrimet e fundit

fjalaelireloadinggif.gif
bottom of page