Dy botë




Bashkim Saliasi Gjinia e rrëfimit është sa e bukur aq dhe e vështirë për ta përshkruar. Të gjithëve na shtyn ideja që mbi bazën e shënimeve të mbajtura për mbresat dhe kujtimet e një udhëtimi, të tregojmë ato që kemi parë e dëgjuar në vendin që kemi shkelur. Ideja e këtij shkrimi më lindi nga leximi i librit të shkrimtarit dhe publicistit Viron Kona, “Yje mbi Bosfor”. Libri i shkruar në gjininë e prozës, që në pamje të parë, në paraqitjen e kopertinës, të krijon imazhin se, diçka e bukur fshihet brenda tij. Faqja e parë të emocionon me parathënien e Josif Devoles, i cili, midis të tjerash, shprehet se: “- Mund të themi se, Kona po hyn pa bujë dhe zhurmë në bibliotekat tona. Libri “Yje mbi Bosfor”, e tërheq lexuesin me përdorimin e një gjuhe të thjeshtë, me të cilën Kona krijon lidhjen shpirtërore të librit me lexuesin. Dy botë! “Drithërima e Yjeve”, “Yje mbi Bosfor”, - dy tituj që flasin për dy vende të ndryshme. Romani “Drithërima e Yjeve”, i shkruar me një mjeshtëri të arrirë nga ana e autorit, këdo që ka provuar jetën e emigrantit e bën që në faqet dhe kapitujt e tij të gjejë vetveten. Nga ana tjetër, libri “Yje mbi Bosfor”, rrëfen edukatën dhe kulturën që rrezatonin njerëzit që i bindeshin ligjit dhe u ishte bërë edukatë që të ruanin imazhin e mirë të vendit të tyre. Kona, natyrshëm, me një eksperiencë të pasur jete dhe punësh të vështira e të ndërlikuara, të bën të mendosh se, jo kushdo mund t`i tregojë aq bukur, sa na i përshkruan ai arritjet e asaj periudhe. Populli edhe atëherë dhe gjithmonë e do dhe e ka dashur artin, vlerat dhe aspiratat e këtij kombi janë respektuar edhe nga popujt fqinj. Po aq bukur tregon autori në romanin “Drithërima e Yjeve”, në të cilin personazhi kryesor, i vënë në vështirësi ekonomike, detyrohet të provojë jetën e vështirë të emigrantit në vendin fqinjë. Profesor Shkurtaj, në një shkrim të tij të botuar në “Telegraf” dhe të titulluar: “Bota shqiptare e Viron Konës, shprehet se, “...Kona, është mjeshtër i dialogut”. Unë do të shtoja se, ai arrin jo vetëm ta ndërtojë dialogun, por edhe të përdorë me një mjeshtëri të rrallë metaforën dhe sarkazmin, duke i gërshetuar ato edhe me një mori figurash të bukura letrare që të mbeten në mendje. Kjo veçori bie në sy dhe të bën të mendosh për njerëzit “hije”, që,në regjimin e kaluar e ndiqnin qytetarin shqiptar këmba-këmbës dhe, papritmas e pakujtuar, ai mund ta shihte veten diku larg familjes, të syrgjynosur e të burgosur. Veçoria e Vironit është se, ai kudo që shkon i dhuron lexuesit ndjenjat e tij, duke qenë kështu një misionar i vërtetë i vlerave dhe i pasurive shpirtërore të popullit tonë. Me penën e tij të mrekullueshme, ai i fal lexuesit mbresa dhe kujtime të përshkruara aq bukur, sa, kur merr të lexosh librin “Yje mbi Bosfor”, nuk të bëhet të zësh punë tjetër se, të duket sikur shkëputesh nga rrjedha e ngjarjeve dhe humbet ndjenjën emocionale që të falë vepra. Veçori e tij, është se, ai i ofron lexuesit njohje nga fusha të ndryshe të kulturës, të historisë, biologjisë, gjeografisë, arkeologjisë etj. Libri të mban në tension që në faqet e tij të para, sapo nis e fillon ta lexosh. Në dialogun që ai ndërton, spikat kultura dhe edukata që zotëron. Sa domethënëse janë rreshtat e shkruar nga autori që, për shkak të imazhit të mirë që gëzonte populli ynë në botë, oficeri i kufirit turk, duke kërkuar t`ia marrë një valleje me valltarët e Ansamblit, “harron” detyrat dhe rregullat e hyrjes në kufi.




“- Luli!- i thirra daullexhiut të Ansamblit dhe, duke u kthyer nga Haxhi Dalipi dhe Rexhep Çeliku, u thashë buzagaz: - Me ç’po duket, kemi për ta filluar që këtu koncertin? Këtyre njerëzve të mirë dhe të dashur nuk po u durohet t’ia nisin valles dhe këngës bashkë me ne. Themi se nuk duhet t’ua prishim qejfin”.

Ndryshe ndodh në romanin “Drithërima e Yjeve”, ku shqiptarët, të vënë përball skamjes dhe humbjes së kursimeve të tyre në firmat piramidale, detyrohen të bëhen argatë, shegertë, kalues të paligjshëm kufijsh, apo dhe akoma më keq, prostituta dhe lypës në vendet fqinjë. Autori, me një penë të hollë, na sjell vuajtjet e tij dhe plagët që u shkaktohen bashkatdhetarëve tanë në vendet fqinjë. Kona, i njohur si një nga shkrimtarët më të mirë për fëmijë me serinë “Eh, mor Bubulino!”, këto vitet e fundit po na sjell një seri botimesh në gjininë e prozës e të tregimit, si “Dëgjoma zemrën, Budapest!”, “28 djem plus një vajzë”, “Kontrolli i befasishëm i një inspektori” etj. Me një gjuhë të thjeshtë dhe të pastër, ai tregon se si i porositnin që të tregoheshin të kujdesshëm, por nuk lë mënjanë dhe përshkrimin e survejimit, që dhe pse u besonin detyrën, përsëri kontrolloheshin nga njerëzit hije.

Të tregosh dhe të shkruash, janë dy gjëra të ndryshme. Ka njerëz që i tregojnë shumë bukur mbresat dhe kujtimet, por kur vjen puna për t’i përshkruar, nuk mund të realizojnë as gjysmën e atyre që kanë treguar me gojë. Kona, një njohës i mirë i dokeve dhe zakoneve, jo vetëm të vendit të vet, por dhe të vendeve fqinjë, arrin të tregojë me një mënyrë të thjeshtë, që nuk të krijon lodhje, por përkundrazi të lumturon dhe të ngjall shpresa për të ardhmen. Leximi i librit “Yje mbi Bosfor”, të jep kënaqësi dhe të pajis me njohuri jo vetëm historike, arkeologjike, por të njeh dhe me kulturat e përbashkëta që ekzistojnë midis popujve të Ballkanit,që marrin dhe japin me njëri-tjetrin.. A nuk ju duket një gjest human shprehja e njerzillëkut, dhurata që Vironi i bënë Hasanit dhe kënaqësia që ndjen Hasani për mallin që kishte për Shqipërinë dhe shqiptarët.

- E di, se çfarë më ndodhi mbrëmë me paketën e cigareve që më dhurove, - më tregoi të nesërmen në mëngjes Hasani.

- Jo, nga ta di, na e trego.

Dhe Hasani tregon për lutjen e fëmijëve që ai ta linte cigaren.

- Ky duhan, nuk të bën keq, - u thashë, - sepse vjen prej Nënës Shqipëri.

Në roman autori shfaqet shfaqen njohës i mirë i kulturës dhe i artit turk, teksa shpalos bukur lidhjet që ekzistojnë midis dy popujve. Libri shndërrohet, kështu, në një “shkollëz” për lexuesin e vëmendshëm, i cili fragmentet dhe mesazhet e tij, i pasuron me fantazi, duke marrë informacion të bollshëm cilësor e domethënës për arritjet e popullit punëtor e liridashës turk, të arritura nga koha kur në Turqinë moderne drejtonte Kemal Ataturku, i cili mundësoi që të arsimohet e gjithë popullsia dhe, siç mësojmë nga libri, sot në Turqi ka më shumë gra me titull “Profesor” sesa në Gjermani. Njohja me Aladinin, një poet i ri por vizionar, përhapës i imazheve të mira për Shqipërinë dhe shqiptarët, na tregon se, midis popullit turk dhe atij shqiptar ekzistojnë lidhje të ngushta shpirtërore. Marrja mbi supe e përgjegjësive dhe ngjarja e kalimit të një mbrëmjeje me bashkatdhetarët në familjet e bursianëve, të cilën Viron “bej” e tregon me një penë shumë të hollë, duke mos harruar të përdorë dhe sarkazmën për njeriun fantazmë( apo Syqelqin, siç e quan ai), i cili e përgjon pareshtur e nuk u shqitej asnjë çast.