top of page

DISA TOPONIME QË LIDHEN ME MITET


DISA TOPONIME QË LIDHEN ME MITET:LAVANI;BALLËCJAPI;BARAKJA;KODRA ME

EMRA SHËNJTORËSH DHE PERËNDI TË TJERA

Nga Mentor Serjani.

Për malin e LAVANIT.

ka shumë rrëfenja . Shpjegimet e tyre nuk kanë të bëjnë me fonetikën shkencore,me

etimologjinë shkencore dhe ligjet e zhvillimit të brëndshëm të gjuhëve:Psh,-Lavan -lanë --

vanë.Labani-Albani,Arbanët.Emri Lavan s'ka lidhje fare me fiset Ilire dhe emrin e lashtë të

ARBËRISË.Shumë amatorë nisen

nga dëshira e madhe që shprehin sikur kanë zbuluar ndonjë gjë për herë të parë.Këta lloj

studjuesish nisen nga etimologjia popullore, që është shumë largë etimologjisë

shkencore.Etimollogjia popullore u shfaq nga studjuesit gjermanë në shekujt 17-të dhe 18-

të(volksetymologie),e cila mbështetet vetëm në ngjashmëritë fonetike të rastit ,të fjalëve ,

pa marrë parasysh ligjet shkencore.Karakterin e një etimologjie popullore ka edhe spjegimi

që Sami Frashëri i jep fjalës ARBËR.Arbër Arë -bën,ai që bën një ARË, që punon tokën

(Hyrje në gjuhësi:Instituti i Gjuhësisë dhe Letersisë, Tiranë 1973-Dispencë-Grup autorësh

faqe 59).Emri i këtij mali përmëndet edhe nga shkrimtari ynë Dh.Shuteriqi ,në librin me

tregime "Kur rendte hëna nëpër re" ;faqe 110 , por me emrin LABAN.Një informacion më

të saktë marrim nga Bibla,ku thuhet se LAVANI, ishte bir i Perëndisë së Nahorit.Pra nga

bibla del se Lavani ka qenë njeri,frymor dhe banor i parë i këtij vendi,nga i cili mori edhe

emrin.Hamëndje të tjera janë të pambështetura në shkencën e gjuhësisë . Lavani ka

pamjen më madhështore në vargun e maleve dhe kodrave në Bregdetin e Poshtëm

Jonian.Është një mal bujqësorë dhe blegtoral, për dhen dhe për dhi Në Lavan kultivohen

gruri,misri(kseriko -pa ujë),elbi,thekra, tërshëra etj Fara e grurit ishte një lloj fare shumë e

vjetër, që i rezistonte maksimalisht thatësirave.Ky lloj gruri quhej "përcel"ose sic e përdor

Naim Frashëri tek poema "PARAJSA" (pëcel) Pasi rendit shumëllojshmërinë e prodhimeve

bujqësore në Shqipëri,mes të tjerave shkruan :"... pjeshka,thana,vadhja,shega,

ulliri me shumë dega,

gruri,misëri,pëceli

elbi,tërshëra e meli..."(Antologji"Parajsa dhe fjala fluturake:Vorkester Mass,SHBA 1919

faqe 50)Mali është hijerëndë dhe mjaft madhështor në lartësinë e tij prej 954

metra,përballë detit Jon.Ky mal mbështetet rreth e rreth nga kodra e LAVANIT,e

Shënkollit,e Hundëvigut,e Cingarit,e Harcalës,e majës së Kashtares etj, duke formuar një

luginë të bukur në formën e një krateri vullkanik,me emrin gryka e Sase ose e Bunecit.Pra

Lavani i biri i Nahorit,i kulloste me bagëti gjithë këto vende,si edhe Shullërin e Mestranit, të

Plëthit,arën e Zhupës, të Vashës,Vathrat,Përjelën,Palmazhin,pra grigjën e tij.U jepte ujë në

burimin e Dafeve, të Gërthënjës,në Rrëkezat e Përroit të Shpuzës etj .Pra Lavani është në

formën e një grope vullkanike, bashkë me malin e Konjakut në formë koni,malin e Lugjeve

në formë lugareje dhe mali i Bardhë që mbyll bukurit e këtij vargmali.Spjegimi vulgar

primitiv se këto male dikur kanë qenë vullkanik,nuk qëndron shkencërisht.I gjithë mali i

Lavanit është i shenjtë,pasi edhe në gjirin e tij ka vende të Shenjta ku ndihet akoma edhe

sot fryma e shënjtorëve.Këta , që nga kohët e vjetra i dhanë banorëve,ujëra,kafsh

shpendë dhe prodhime të shumta.U dhanë djemve dhe vajzave bukurinë, trimërinë dhe

madhështinë e tyre,u dhanë forcën e shpirtit dhe kulmin e intelektit që nga shekujt e kaluar

e deri në ditët e sotme.Shënjtorët janë:Shën Mërkuri,Shën Duka,Shën Nikolli,Shën

Thanasi, Shën Nifoni etj.

PANI.

Mbrojtësi i pyjeve, barinjve dhe i gjithë natyrës , i biri nimfës Driope dhe i Hermesit, zotit

suprem të pyjeve Pani ka lindur me këmbë dhie,me bri dhe me mjekër sa edhe nëna e vet

u tmerrua dhe iku nga frika.Një frikë e tmerrshme që quhet "panik".Në mitologji mbeti frika

"panike" . Edhe sot vëndi ku ka lindur Pani,me ballë dhie quhet BALLËCJAP,pasi i tillë

duket në distancë nga fshati .Në këtë vend,ka qenë e ndaluar bërja e druve të zjarrit,me

përjashtime të rralla vetëm për ndonjë kollonë, për ndërtim shtëpie, të ndonjë hallexhiu,ose

furka për kasollet e çobanëve dhe bagëtive.Ishte e ndaluar se po të prekej ky vend,thuhej

se zëmërohej Pani, dhe do të ndodhte ndonjë e keqe, ndaj fshatit ose individit.Ballëcjapi

ndodhet midis dy përrenjvë , që bashkohen në krye të VARDHANIT, afër shpellës me të

njëjtin emër,që i thonë edhe ndryshe Përroi i Vërës , sepse shpella ka një VRIMË ,nga ku

hyhet brënda në të.Atje ka një burim uji .Por mali i Lavanit përmban brenda"LAVËN" e

ftohtë,burimet nga të cilat pi ujë gjithë toka dhe pemët e Bregut të Detit.Të gjitha qafat dhe

kodrat janë "bijat" e Lavanit që mbështeten në gjirin e tij.Të gjitha këto janë ato gjymtyrë

gjigandë,jetikë,shekullorë që i japin aq madhështi këtij mali.Nga maja më e lartë e këtij

mali,majës së Barakjeve (Bajrak-je-ve; që do të thotë flamur) dhe pikës tjetër vrojtuese me

një horizont shumë të gjërë ,LËMIN SERJAN ,mund të soditësh me sy të lirë gjithë

hapësirën detare Joniane,nga malet e Vetëtimës e deri në qafën e Skërficës ,PortoPalermon ,Kapoqefalin,malin e Sopotit dhe Pellgun e Delvinës , fushën e Vurgut e më tej

nga të gjitha anët,veri -jug e lindje -perëndim, që i përshkon lumi i

Kalasës,Bistricës,Bunecit dhe ai i Borshit.

* * *

DAFET:-Nga personazhi Dafnis/i, që sipas mitologjisë greke,ishte një bari siçilian ,me një

bukuri të jashtëzakonshme ,bir i Hermesit dhe një nimfe.Ishte me nam si këngëtar i

këngëve baritore.Sipas një versioni mitik i hodh nga shkëmbi dhe vdiq . Qysh atëherë

njerëzit e shquar nderoheshin me kurorën e "dafinës " mbi kokë nga fjala" lari,Laureatë" ,

që do të thotë i nderuar me degën e"Dafinës". Këtë degë dafine e përmend edhe Fan Noli,

tek "Rend,or marathonomak".Por,më tej akoma,Dafnisi përmendet nga poeti

romak,Alkuini,në qytetin e Parmës ,në oborrin e Karlit të Madh, në vitin 871,pas

Krishtit.Ja ,se si shkruan,ndërmjet të tjerash Alkuini,në vjershën:-Grindja me fjalë midis

pranverës dhe dimrit:

-Aty erdhi edhe Dafnisi djaloshi,

-E sëbashku me të Palemoni,

-I moçëm e me përvojë të madhe,

-Kur,ja dhe gjeniu i pranverës,

-Rrethuar me griande prej lulesh,

-Me barinj e të tjerë i bashkua...

Mbreti i Parmës, Karli i Madh tërhoqi në oborrin e tij poetë dhe njerëz të ditur të të gjitha

fushave, për të ngjallur lavdinë romake.Kjo letërsi,ku bënte pjesë edhe Alkuini,u quajt

Rilindja Karolinge (nga Karli -Karolos -Karoling)¹Tek ne Dafnisi ekziston si toponim në

Sasaj,në vendin e quajtur Përroi i Dafeve.Por edhe një version tjetër:Dafina,e ndjekur nga

Apolloni, i dashuruar,pas saj, perëndisë së lumit PENEUS (Lodonit),sipas një miti tjetër,

dhe u shndërruara në një pemë dafine.Dafnisi që nuk është besnik,ndaj,dhe si hakmarrje

ajo e verboi përgjithmonë.Si rezultat përroi i Dafeve u shndërrua në tokë djerrë dhe burimi

i ujit u tha ,nga ndëshkimi i nimfës Po kështu në Lavan kanë jetuar Orestiadat,në Vardhan

e Bunece, Nerajadat,në Moçale Lumnadat.

-1)Shën Mërkuri -Ndodhet në ish -vendbanimin e Harcës , vazhdim i kodrës së Bregut të

Pusit.Festohet më 25 Nëntor.Është mbrojtës i kufinjëve.Në latinisht Mërkuri është

Hermesi,zot i tregëtisë dhe oratorisë .Hermes rrjedh nga fjala greke "herma"(grumbull

gurësh). Kështu është edhe Harca jonë

dhe Harcala.Pikërishtë këtu është përpunuar LISI (valanidhi) të ruajtur nga Shën

Mërkuri.Vendi i shenjtë i Harcës shtrihet midis Përroit të Shpuzës dhe Përroit të Harcës që

bashkohen në lumin e Bunecit.

-2) Shën Duka:-Ose Dukesha,festohet më 24-prill .Emri rrjedh nga latinishtja

DUX(Udhëheq, udhëheqës, rregullator,titull ushtarak në ushtrinë romake).Shtrihet në fund

të kodres -Bregu i së Butës,brënda fshatit Sasaj.Kufizohet nga Përroi i Harcës dhe ai i

Seroguzit, që bashkohen në Memoshkurte (Përroi i Katineronjeve).Duka sipas

ortodoksisë është një rrobaqepës nga Mitilina,, që u vra nga turqit,më 1564 Dy

koinçidenca rreth kësaj kishe:Në Rrah të Duke kemi dy luftëtarë:Sali Duka i parë, luftëtarë

që ka luftuar në ushtrinë turke në Bullgari dhe Abaz Ahmati, luftëtarë në çetën e Rrapo

Hekalit,por që kishte edhe rrobaqepës,Mexhidja e Ahmate dhe Xhemua e Duke,pra

luftëtarë dhe terzinj.Kjo kishë kishte një formë poligonale,me themele të dukshme,deri në

fund të viteve '70-të, të shekullit të XX-të .

-3)Shën Nikolli :-Është mbrojtës i detarëve, tregtarëve,bakërxjinjve dhe fëmijëve e brezit të

ri. Emrat që lidhen me këtë shënjtor tek ne është Shënkolli (në

Nënëkronje),Gjinikolli,Kollotai,Nikollaqet.Ndoshta si mbrojtës i bakërxhinjve, pasi në

Shënkoll digjej në kazanët e rakisë pjesa më e madhe e mushtit të rrushit të fshatit.Kisha

ortodokse e feston më 6 dhjetor, ndërsa ajo katolike,më 18 dhjetor.Shënkolli është

vendosur në kodrën që fillon nga Guri i Gjatë,Lisi i Njomë,Hunda e Norinaftit,Bregu i

Gjeshtrave,midis Përroit të Gjokondit dhe Përroit të Kroit të Madh (në vazhdim të

Katineroit)

-4)Shën Thanasi:-Ndodhet në fund të kodrës së Argëlesë.Mbrojtës i farkëtarëve dhe

themelues i Murgjërisë në Evropë.Katolikët e festojnë më 2 Maj,kurse ortodoksët,më 18

Janar .Figurë e shquar e Krishtërimit.. Është kundër herezisë dhe Arjanizimit.Fillon në

majë të Lavanit,në të djathtë të Lëmit Serjan midis Përroit të Dafeve, Përroit të Thellë,në

atë të Gadrecit nga njëra anë dhe midis Përroit të Zalleve, Përroit të Buneceve,atij të

Qëndromave nga ana tjetër duke përfunduar në Lumin e Sasajit (ose Bunecit).

-5)Shën Marina :-Festohet më 17 korrik.Mbrojtëse e drejtësisë dhe ligjshmërisë.Ndoshta

nga kjo mbrojtje, shpëtoi edhe burimi i Kreit të Vijës,nga pasojat e hapjes së Tunelit.Kodra

e Shën Marinës fillon poshtë Lavanit midis Përroit të Rraptheve nga njëra anë dhe Përroit

të Shmarinave nga ana tjetër dhe përfundon mbi Kroin e Bunecit.

-Shën Nifoni:-është një patriark i Kostandinopojës . Është i vendosur në mesin e kodrës që

fillon nga Kodra Çukë, poshtë Lavanit, midis Përroit të Notarit dhe Përroit të Vigjave,quhet

ndryshe edhe Hunda Vig.Feston më 11 Gusht, ishte vëllam me Gjergj Kastriot

Skënderbeun .Lindi në More të Peloponezit në fund të shekullit të XIV -të nga baba fisnik

shqiptar dhe nënë fisnike greke (Andrea Llukani "Sinaksari i Madh"faqe 244-246).Nifon në

greqisht do të thotë;i gatshëm,i kthjellët

-7) Shën Mitri:-po dhe Shën Pjetri janë të vendosur në fund të Kodrës së Gjeraqinës ,midis

Përroit të Mitrogjineve dhe Përroit të Valanidheve e në vazhdim Lumi i Bunecit . Shën

Pjetri, një nga të dymbëdhjetë apostujt e Krishtit.Më 29 qershor katolikët, bashkë me të,

festojnë edhe Shën Palin.Me këtë emër tek ne lidhet toponimi (Pjetraze), çelësi i

mbretërisë qiellore.Këtë çelës Krishti ia besoi Shën Pjetrit.Shën Pali (Pali Mazh, toponim

në malin e Lavanit)feston po më 29 qershor.

-Shën Gjoni dhe Shën Gjini janë të njëjtë,themelues të fshatit tonë Sasaj ,Lindi në Damask

të Sirisë, më 675 pas Krishtit.Njihet si filozof dhe kompozitor i shumë hymneve që

këndohen edhe sot në Kishë.Kemi edhe" lëmenjë "me emra shenjtorësh (lëmi Lazër; lëmi

Prift), Llaka e Kriqit.Pra,kodrat,ku ishin vendosur shënjtorët, dukeshin si gjymtyrë të

"Olimpit"Lavan,ku maja e Barakjes ushtron gjithë pushtetin me përfaqësuesit e tij. të

shenjtë .

65 views0 comments

Comments


Shkrimet e fundit

fjalaelireloadinggif.gif
bottom of page