top of page

DIMRAT


DIMRAT E KADARESЁ

NGA SPASSE THANASI

Pёrditshmёria e mёrzitshme nё lartёsinё e njё balade…

Mbёshtjellё me pallton e madhe, nёn atё peizazh tё bardhё dёbore ku natyra dukej mjaftё e ndritshme, ISMAIL KADARE kishte dalё rrugicave tё qytetit tё Korces sё bashku me disa kolegё tё tjerё shkrimtarё dhe pas njё shёtitje tё shkurtёr iu drejtuan njё rrugice tё kalldrёmtё qё tё con nё kodrёn mbi qytet.

Nё atё ndjenjё ngazёllyese, qё vetёm shpirti e frymёzon, KADAREJA nga hapёsira e njё lёndine vёshtronte vёrtetё njё qytet tё bukur, qё kishte thellё pamjes sё tij tё magjishme edhe kёngёn e serenatave… I pёlqente mjaftё ky motiv, por edhe dimri pёr tё kishte njё tёrheqje tё fuqishme. Jo se ishte ftohtё, jo se lozte me topin e dёborёs, as edhe pse kjo stinё “finte” nёpёr ёndrra…Sec ndjente zemra kadarjane nё kёtё vezullim dёbore !. Shpirti I tij, me njё fantazi disi tё kthjellёt,mori me vete njё mbulesё tё natyrёs dimёrore, njё pamje gri tё qiellit tё paanё, njё “vёshtrim tё egёr” tё maleve rreth e qark kurorёs sё Fushё-Korcёs, me pamjen e pёrhimtё e tё mjegulltё tё Malit tё Thatё,qё dukej sikur pёrcillte kёtё meditim tё bukur deri nё thellёsi tё brigjeve tё Prespёs, ku gjithashtu ishte shtrirё mantel i bardhё i bukurisё vezulluese, si njё fustanё nuseje i mendafshtё !...

Nxitja e krijimtarisё ishte e fuqishme. Pas“Pallatit tё Ёndrrave”, me njё saga shqiptare mbi gjumin e thellё tё kohёs,KADARE eksploroi nga vetёdija e vetё universal njё “rrёfim historik”, qё i ngjan shumё bukur dimrit tё madh…Njё dimёr vёrtetё i gjatё, qё vazhdon magjishёm nё vetёdijen e ftohtё e nguruese tё njerёzve, sado qё shpirti kёrkon hapёsira e ngazёllim…

- “Mbi gjithcka qёndron qielli i ftohtё qё bёnё dritё, por pothuajse nuk ngroh”,- vazhdon tё konstatoj autori si gjithmonё nё veprёn e tij…

Dhe kjo hiperbolё e akulltё e njё regjimi totalitar e tё izoluar nё burkracinё mё tё skajshme tё relacioneve zyrtare, ёshtё kёnduar me “frymё ballkanike”, me njё fatalitet tё vetёkuptueshёm. Gjuha e Kadaresё, e ngarkuar nga pёrditshmёria e mёrzitshme, risjell “Kёshtjellёn e Kafkёs” nё Tiranё dhe fikson anёn e erёt tё vetёdijes nё shtet me anё tё ankthit


Vatra ku lindi gjeniu i letrave shqipe

Si qytet i pasur, i mahnitshёm me arkitekturёn ndёrtuese me bukuri mbi gur, me kёshtjellёn monumentale tё ruajtur nё zgrip tё kohёs, GJIROKASTRA ka lindur njerёz qё kanё bёrё historinё e Shqipёrisё. Nё njё faqe tё gurtё tё qytetit,atje ku mbaron tatёpjeta e “Sokakut tё tё marrёve”, fillon shtёpia e Kadareve. Pamja e saj ёshtё hutuese sa e sheh nga afёr,pёrpara ke portёn e madhe me njё hark rreth 3m ku nё njё pllakatё tё vitit 1779 shkruhen emrat e tre ustallarёve qё e kanё ndёrtuar atё, si tё Mihos, Gjikas dhe Kolas. Kёta ndёrtues tё hershёm i dhanё arkitekturёn e zgjedhur pёr tё qёnё njё simbol pёr Gjirokastrёn, ashtu sic ёshtё nё tё vёrtetё ajo, si “zonjё me histori pa komplekse”. Sic shkruan diku gazetari Mero Baze : “Shtёpia e Kadaresё ёshtё fati i qytetit qё e lindi, dhe fati i Shqipёrisё me hipotekёn e njerёzve tё shquar tё kёtij vendi…”.

Me zemrёn - zjarr dhe fjalёn - shkёndijё !

Nё Palorto, tek “Sokaku i tё Marrёve”

Gjirokastra ka njё shtёpi me gurё tё argjendtё

Harkuar me pamje tё hijshme plotё dritё

Ruan ndjesitё e vecanta nё dhomёn ku lindi Isamaili…


Vatёr me “ gjurmё” e relike tё rrallё

Ku shkrimtari pёrjetoi fёmijёrinё dhe rininё

Gjer nё horizonte kapёrcejnё imazhet

Si “magji” qё shfaqen nё pёrralla…


Kёtu Isamail Kadare u pёrkund nga “Kukulla –Zonjё”

Trazoi ndjenjat me “Kronikёn nё gurё”

Nёn strehёzёn e catisё nisi udhёn e poetit

Me zemrёn - zjarr dhe fjalёn – shkёndijё !....


Fillimet e Kadaresё…

Djaloshi - poet studjoi nё gjimnazin e qytetit “Asim Zeneli” dhe mё pas shtegёtoi pёr studimet e larta nё Tiranё ku mё 1958 mbaroi Universitetin e Tiranёs, degёn e Gjuhё Letёrsisё. Mё tej, i etur pas universit tё dijeve, pёr dy vjet ( 1958 – 1960 ) studjoi nё Institutin e Letёrsisё Botёrore “Maksim Gorki” nё Moskё ( Rusi ) bashkё me shkrimtarin e talentuar Sterjo Spasse. Kurdoherё me dёshirёn pёr dije dhe horizont kulturor pa menduar se fama e tij do tё ishte groteske dhe e pёrbotshme. Kurdoherё me vezullimin e qytetit tё lindjes nё vetёdijen krijuese, duke i thurur njё himn madhёshtor me romanin “Kronikё nё gurё”…Njё roman ndjenjash nga vendi i njerёzve tё pavdekshёm. Peizazhi i ashpёr dhe pamja e gurtё e qytetit janё hiperbola e njё krahasimi tё madh artistik dhe Gjirokastra mbetet gjithmonё nё faqen e malit si njё transoqeanik qё lёshohet prej kullave tё larta tё Kalasё. Prandaj dhe quhet me njё togfjalёsh metaforik tё vecantё : “Gjirokastra – kronikё nё gurё”; “Gjirokastra – kronikё nё kёngё”; “Gjirokastra e lashtё – kronikё nё histori !”…Jo mё kot thuhet me krenari nё vargjet e kёngёs popullore tё Petrit Lulos “ kur thua Gjirokastra, i ke thёnё tё tёra !..”.

Si ёshtё qyteti pёr Kadarenё nё ndjenjёn e mirёfilltё tё dashurisё pёr vendlindjen ?

- Qytet zemre, qё ngrihet shkallё – shkallё mbi kurrizet e Malit tё Gjerё, qytet “magjiplotё” qё mbёshtet kryet hitorike mbi Kalanё e Argjirosё; qytet i freskёt dashurie qё pёrcjell vёshtrimin e syve tё ndjenjёs nё valёt e lumit tё Drinosit. Pra, qyteti i ёndrrave, si njё model nё refleksionet e mendimit !.

Po vitet e bukura nё Universitet ?

- Kujtim i pastёr i viteve nё lulёzim, njё ngrehinё rinore me dashurinё e brishtё nё zemrat e prushta. Jam i bindur se pendari ynё do tё shtonte edhe pёrcaktime tё tjera, qё ai i ka bёrё tё ditura edhe nё romanet e bukura ku dashuria nuk ka numra tё pёrcaktuara, por mbetet e pafundme. E pafundme dhe e gjerё si shpirti artistik i zemrёs, si ndjenja bleruese e vonё nё rrugёn e vёshtirё tё artit…Do tё shtoja se nё kёtё moshё rinie tё Kadaresё, ditёt ishin gjithnjё tё ndritshme, netёt vinin plot me yje…Por, atij nuk i pёlqente fare ideja e dashurisё qё rrinte pezull si njё pallat dimёror…Ai vetё ishte njё “furtunё”, njё “stuhi” nё frymёzime dhe ёndёrrime, ashtu sic ishte dhe rruga e krijimtarisё latrare qё nisi si poet nё vitet e gjimnazit.

Letёrsia brilante e KADARESЁ filloi pikёrisht nё qytetin e Gjirokastrёs, pёr tё cilin pati njё ndjesi tё fortё qysh fёmijё dhe me sytё e ndjenjёs e shndёrroi nё njё qytet grotesk ku nuk ka fund pёrkushtimi dhe dёshira. Sic e cilёson Dritero Agolli, bashkёkohёs dhe mik i Kadaresё qё nё rininё e hershme, “Gjirokastra, pёrvec bukurisё magjepsёse tё peizazhit qё tё mrekullon, kur e sodit, ёshtё edhe njё qytet me vlera tё larta intelektuale”.


DUKE SHЁTITUR NЁ QILIMIN PREJ GURI…

Qyteti i Girokastrёs ngjan si yll qё ndricon nё supin e maleve plot kёngё, si njё qilim i veshur me kalldrёme shumёngjyrёshe gurёsh radhё – radhё…

Gjirokastra kacavjerrur nё faqen e malit

Muk shqitet qё aty sikur qameti tё bёhet

Bregu i lartё pёrbri Grihatit

Pёrcjell castin e lumtur gjithё krenari

Tek kulla e lartё e Kёshtjellёs

Me teqe tё vetmuar rrethuar me qeparisa…


Lagjet, pёrrenjtё dhe urat qё lidhin pjesёt e qytetit

Lёshojnё mallin prej majёs sё Malit tё Gjerё

Fluturojnё kohrave duke shndritur e vezulluar

Rrezet e diellit si para argjendi hedhur nё qiell…


Sfond gurёsh i qendisur

Nё pёlhurё rrugёsh tё pjerrёt

Nё sheshin e Pazarit plot ngjyrime

Peizazhet bёjnё heshtur serenata dashurie…


Frymon bukuria

Me pirgje tё mjegullёs mijёvjecare

“Gostia e yjeve” nё sytё e mi

Ka agimet e shekullit nё “trokitjen” e qytetёrimit !...


Nёn petkun e “traditёs sё dikurshme”

Bukuria e peizazhit me “dashuri tё dehura”

Sjell nёn dritёn e praruar tё hёnёs

Lёvizje universale nё “lёmshin” qё mbёshtjell rruzullin !.

Kur e filloi krijimtarinё letrare me poezi nё moshёn 12,ishte atёhere njё djalё i hollё, si njё “ syth” dhe nё pjekjen e moshёs. Kur u nis me studime universitare pёr letёrsi nё Rusi(Moskё),iu fut seriozisht jetёs krijuese tё pandёrprerё. E tёrhiqte letёrsia dhe u magjeps pas saj. Mrekullohej pёrpara artit. Mundёsinё e tё shkruarit e ka kёrkuar natyrshёm me gёzimin qё s’ka kufi nё periudhёn midis fundit tё fёmijёrisё dhe fillimit tё adoleshencёs. Dhe gjithcka ndodhi si njё aventurё nё atё fluturim e guxim tё marrё plot paradokse e dramacitet njёkohёsisht. Moshё e rrёmbimeve dhe e ёndrrave !...Kishte gjithmonё njё ёndёrr, njё “pikё vlimi” nё ndjesinё e triumfit. Nuk ishte njё “hic i papёrfillshёm”, por njё rrugёtim drejt “magjisё” me ёndrra tё fisme nё shekullin“tronditёs”. Pishtarin e shpresёs e mbajti gjithmonё ndezur me gjithё atё nxitim tё ngadaltё e capraz nё atё udhёtim drejt “piedestalit”. U mundua gjithmonё tё gjej “Itakёn” e vetё, ёndjen mitike tё Uliksit, por edhe tё krijojё dicka tё re, mё tepёr ndjesa nё “kullёn e fildishtё” tё letrave tё arta shqipe. I rrёmbyer pas ёndrrёs nё auditorin e gjerё tё shkrimeve e botimeve, ai shkruan romanin e parё “Mjegullat e Tiranёs”, qё nё tё vёrtetё kishte titullin“Dashuria Nr.2”. Pёr shumё e shumё vite kjo vepёr mbeti e mohuar prej autorit. Sidomos pas romanit “Qyteti pa reklama”, qё e shkrojti gjatё studimeve nё Moskё, ai roman i dukej krejt i prapambetur. Mё vonё ai tekst i parё i shkrimeve serioze letrare rezulton novela e shkurtёr “Nё dheun e huaj”, shkruar nё vitin 1953, kur Kadareja ishte ende gjimnazist 17 vjec. Nё kёtё mёnyrё, nё moshёn e rrёmbyer me pёrfytyrime tё mahnitshme dhe ёndrra sublime, gjejmё tek Kadareja njё sasi reklamash nё sprovat e para pёr tё shkruar njё roman : - “Doli nё shitje romani madhёshtor, i pashoq i I.Kadaresё”. Sic thotё vetё Kadare pёr kёto momente tё para entuziazte tё krijimtarisё sё tij : “teksti i reklamave e kalonte zakonisht edhe vetё tekstin e romanit, madje shpesh i lodhur prej tyre, s’kisha durim tё shkruaja veprёn e shpallur me aq bujё”. Ndoshta ёshtё i vetmi Njeri qё shpalli qё nё moshёn e re entuziazmin krijues pёr tu bёrё shkrimtar i madh !...Pa e nxitur njeri tjetёr, pa e shpallur plotёsisht nxitjen e brendёshme, pa marrё lavdata dhe mbёshtetje prej tё tjerёve. KADARE iu mbajt thellёsisht vetvetes qё premtonte njё tё ardhme optimiste prej talentit dhe guximit tё moshёs pёrmes letrave…


Poeti i ardhshёm, qё priste tё shpёrthente…

- Atё e kam parё tё rritet pёrpara syve tё mi. Jemi takuar sё pari nёn shkallёt e gjimnazit “Asim Zeneli” nё Gjirokastёr. Isha emёruar mёsues nё Lunxheri, ato kohёra, Ismail Kadare gjimnazist nё vit tё dytё…

Poeti i ardhshёm s’qe vec njё “syth” atёhere, qё priste tё shpёrthente. Edhe pse adoleshent, ai kishte besim nё vetvete. Dhe, mereni me mend, unё 19 vjecar, ai 15 vjecar. Katёr vjet diferencё. Nё vitin shkollor 1951 – 1952 ai hasdisi…krijoi disa cikle poezish qё s’ishin punё adoleshentёsh. Ato vinin si pranverё e gjenialitetit artistik. Apo nuk shkroi njё vjershё tё gjatё pёr “ 1 Majin” atё fund prilli. Por, edhe cikli i poezive pёr “Rrugёn e dritёs s’ka qёnё i pakёt…

Unё erdha pёr pushime atё verё. Nё Elbasan solla prej Gjirokastre vargjet e Ismailit tё vogёl. I recitova me nge tek “Parku i qytetit”. Mё pёlqente fort ajo vjersha pёr “ 1 Majin”, cikli pёr “Rrugёn e dritёs”, njё mpleksje e 12 rrokёshit me 9 rrokёshin, njё rritёm melodjoz qё tё bёnte tё kёrceje…Ismaili ishte nёn influencёn e poezive ruse, sidomos tё Isakovskit, mjeshtёr i ritmikёs….

Ismail Kadare nuk kishte lindur vec artist, por edhe njё karakter i vecantё. Nё atё moshё tё rinisё sё hershme, s’desh t’ia dinte pёr fuqinё e pushtetarёve. Ishte i ndёrgjegjshёm qё zotёronte forcё talenti dhe energji kritikuese. Nuk donte t’ia dinte pёr asnjё forcё prepotence. Kёtё ndёrgjegjёsim kёrkonte ta nguliste edhe ndёr shokё. Adoleshenca e “viganit” tё letrave shqipe u shёrbeu grigjave tё krijuesve qё nisёn rrugёn e artit. Pa shpirtё demokratik, pa karakter tё fortё, pa tё kaluar tё pastёr, “vatha e letёrsisё” nuk tё qas pёrbrenda. Kadareja i ri ka qёnё i ndёrgjegjёsuar pёr gjithё kёtё atmosferё !...Dhe vinte i hollё, i tretur nё mendime. Dёrmoi vёrtetё trupin nё tё ri, por ngeli energjik pёr tёrё jetёn !...

HYJNI CEKA, Elbasan

( Nga artikulli :“ KADARE, njё demokrat i lindur”, botuar nё

gazetёn “SHQIP” ).

Poet dhe prozator modern…

Ishte viti 1961…Nё atё kohё tek gazeta “Zёri I Rinisё” u botua njё tregim i Ismail Kadaresё me titull “Ditё me shi”. Tregimi ishte nё dy faqe dhe ishte sinjali qё po dilte njё talent i madh qё do tё kishte njё krijimtari tё madhe edhe nё prozё. Ai nuk u tregua entuziazt. Ishte modest pёr kohёn. Disa gjera tё tij nuk mund ti pёrkufizoja atёhere. Por, talenti i tij po shpёrthente…

Si poet Ismail Kadare hodhi hapa tё mёdha, si vazhduesi mё i denj dhe mё progresist i poezisё sё Migjenit. Ai u bё pёrfaqёsues i poezisё moderne tё asaj kohe me stlin e tij.

Krijimtaria e Ismail Kadaresё nuk do tё ishte kaq e larmishme, kaq evidente, kaq e suksesёshme, nёse nuk do ti ishte kthyer prozёs…Vetёm me prozё ai shprehu mё qartё, mё kuptueshёm,nё mёnyrё mё bindёse idetё e tij tё mёdha filozofiko – letrare. Por edhe poezia e ndihmoi atё jashtёzakonisht nё prozё. Prandaj edhe proza e tij ёshtё sintezё, frymё poetike, ёshtё sintezё dhe cdo sintezё pёrcakton njё nga gjenialitetet krijuese tё Ismail Kadaresё.

“Gjenerali i Ushtrisё sё vdekur”, qё bёri bujё nё botё, pёr 24 orё pushtoi Parisin dhe mё vonё botёn letrare. Shumё i bukur si roman. Njё poemё e shkruar nё prozё. Kёtu ёshtё gjenialiteti i tij. Ky roman ёshtё sintezё poetike, njё ide e madhe e kthyer nё ngjarje, qё pёrkufizohet vetёm me njё shprehje : “Ja pasqyra e vёrtetё se cfarё ndodh, nis e ndjek kёtё rrugё, cdo shtet nё botё !...”

AGIM CERGA, Shkrimtar

( Nga intervista nё gazetёn “Telegraf” datё, 29.09.2014 ).

Prozator modern dhe poet i vargut melodjoz…

Vargjet e poezive tё kthjellta nё kalldrёmin e qytetit tё gurtё,lindёn nё mendjen e Kadaresё si njё “trokitje” e ndrojtur nё shtёpinё trekatёshe. Kёtё motiv tё pёrjetshёm,si valё ёndrrash nё sy, ai e ka ndjerё edhe nё kinemanё e vjetёr tё qytetit, si njё “copё bote e madhe”; tek pullazi i llamarinёs ku rrjedh njё pёrrua i madh; tek telat e kitarёs qё zgjaten nё mugёtirё; tek llambat e mesnatёs me “ mendime tё mёdha”; tek flladi e degёt qё lёkunden si gёrsheta tё shthurura; tek mendimet e blerta tё drurёve nё pranverё dhe nё vjeshtёn e vonё ku shkulen rrёnjёt e shirave tё kristalta…Me ndjenja tё ripёrtёrira u drejtohet shpirtit plot shkёlqim :

Poezi,

Udhёn gjer tek unё si e gjete ?

Mamaja ime shqipen mirё s’e di,

Letrat si Aragoni i shkruan pa pikё dhe presje

Babai u end nё rini nё tё tjera dete

Po ti erdhe

Duke ecur nёpёr kalldrёmin

e qytetit tim te gurtё…”(“POEZIA”,1959).


Kurse me tingullin e gёzuar nё biletari apo dhe nё afishet tek Xhamia dhe Qafa e Pazarit, shkruan titullin ndryshe me copё tё “botёs sё gjerё” :

- Kinema e vjetёr

Kinema e braktisur

Stola tё rёndё,tё gjatё,tё vithisur

Nё cdo moshё qё tё hyj

Nё cdo vend qё tё vete

Si hamall kёto stola

Do ti marr me vete…( “Kinema e vjetёr” )



Shqiponjё e letёrsisё dhe e kulturёs sonё, jo vetёm nё qiellin shqiptar, por edhe nё qiejt e botёs !...

Shumё vite mё parё, shkrimtari Sterjo Spasse, nё njё letёr falemderimi pёr sukseset nё letёrsi, i shkruante Kadaresё :

“ I dashur Ismail,

Pak nga muzeumi i sёmundjeve, pak nga mosha e shtyrё (mos kujto se jam si tridhjetё vjet mё parё nё Moskё), pak edhe nga mukaeti, jam penguar tё takohem shpesh me shokё, si dhe me ty. Por e kam ndjekur me shumё kujdes fluturimin tёnd lart e mё lart si shqiponjё e letёrsisё dhe e kulturёs sonё, jo vetёm nё qiellin shqiptar, por edhe nё qiejt e botёs dhe mё ёshtё bёrё zemra mal qё ke hyrё nё bibliotekat tona kombёtare e familjare,por edhe nё bibliotekat e mbarё popujve tё botёs si njё kalorёs fisnik e ballёlart, pёrfaqёsues i shkёlqyer i kulturёs shqiptare tё ditёve tona.

Tani, me rastin qё u bёre anёtar korespodent i Akademisё sё Shkencave Morale dhe Politike tё Francёs, kam gёzimin tё tё uroj me gjithё zemёr kёtё nder qё tё bёri Franca – atdheu i kaq gjenive tё kulturёs sё pёrbotshme. Dёshiroj me gjithё zemёr qё njё ditё,shpejt a vonё,kjo s’ka rёndёsi,tё uroj edhe ti tё rreshtohesh ndёr ata gjenialё krijonjёs tё pёrbotshёm qё kanё me tё drejtё edhe cmimin NOBEL…Pёrshёndetje e urime tё pёrzemёrta familjes tёnde Pёrqafime

Sterjo Spasse

Tiranё, mё 04.03.1989


RREZATON DIELL SHQIPЁRIE NЁ BOTЁ !...

Mjeshtri KADARE flet pёr tё gjithё, kjo ёshtё njё gjё evropiane. Unё si dikush qё ka interes pёr letёrsinё shqiptare, kam bёrё si hobi pёrkthimin e poezisё shqipe. E admiroj krijimtarinё e Ismail Kadaresё. Zona muzeale kёtu nё Gjirokastёr ёshtё vёrtetё njё vlerё e cmuar e traditёs shqiptare, e vyrtyteve tё historisё sё saj. Kadare ka shumё gjera pikante nё veprat e tij.

Robert Willton

Zv/ Ambasador i OSBE-sё nё Tiranё (Nga intervista nё gazetёn“Nacional”,datё 31.01.2016)


Atdheu ynё i vogёl i ka tё pakёt njerёzit e vyer si diamante. Sic shprehet Spartak Ngjela :“Tё shenjtёt nuk preken”. Dhe KADARE i sulmuar, nuk preket aspak, pёrkundrazi ngrihet mё lart, rrezaton mё shumё diell Shqipёrie ne botё !..


ROMANI QЁ E BЁRI TЁ FAMSHЁM KUDO…

Mbi shpatullat e qytetit

nё ngjyrat e kalldrёmit historik

rreth lagjeve me mbulesё mendimi

vargjet e mia pёr “Gjeneralin”

i gjeta shpёrndarё si fenomen i trishtё

nё rrokadёn e kohёs, kur ISMAIL KADARE

solli plot fuqi pёr lexuesin shqiptar

romanin “Gjenerali i Ushtrisё sё Vdekur”…

Ngjarja merr frymё mbi mbulesёn e ndjenjave

kur lufta i dha rrugicave tё gjalla

njё botё tё mbytur kujtimesh

njё shpirtё tё ftohtё ankthi

kur dicka e re vdiste me ёndrrat e pakthyera

dhe historia e lirisё mbetej vetёm frymё…

Njё muzikё qё buciste nga kambana njerёzore

zgjonte e zgjonte mendimet e maratonёs maramendёse

nё pёrballim tё zёrit tё Nazim Hikmetit - poet

“ Njё gjendje e trishtuar e lirisё !...”

Kjo poezi mbartur me luftё e jetё

ka brenda “shpirtin e shenjtё” tё gjigandit

qё kurrё s’do tё vdes

S’do tё preket kollaj nga endacakёt pa mend tё letёrsisё

zёri i tij nёpёr kohё

do tё jetё frymё e gjallё e lirisё

e ёndrrave dhe e dashurisё !...

Pёr romanin qё e bёri tё famshёm kudo

tё skalitura vijnё mendimet

me vargjet e poezisё kushtuar “Gjeneralit”

hero i “kohёs sё vdekur”.




KAPITULLI I

Udhё dimri…

Nё njё intervistё “ DITЁ DIMRI” gazetarja Eni Vasili, kur foli pёr dimrin qё mbulonte vendin nё njё vit tё vёshtirё, pёrmendi gjithashtu shkrimtarin Ismail Kadare. Jo rastёsisht !...Duke kujtuar poezinё e tij tё bukur “ Plazhet nё dimёr” u shpreh se : - “Nuk e zgjodha pa qёllim, sepse veprёn e tij e njoh mjaftё mirё, sic njoh edhe dimrat e tij. Nuk di nё ka shkrimtar tjetёr qё tё ketё dimrin nё veprёn e vetё aq sa Kadareja. Kёto kohё pёr shkak tё shirave papushim, tё dёborёs dhe tё ftohtit, u jam rikthyer poezive tё tij, komunikoj me to, mё pёlqen tё humbas nё to”…

RЁNIA E DЁBORЁS

Ty ndoshta nuk tё shkoi ndёrmend

Se qielli rastёsisht s’u mbyll

Se kjo dёborё qё shtroi kudo

Nё tё vёrtetё ra pёr ty.


U projektua cdo Kristal

I saj nё qiell tё madh diku

Dhe nuk pushoi sё rёni ajo

Gjersa i gjeti flokёt e tu.


Qё ti ta shkundje me njё gjest

Shkujdesshёm krejt e gjithё gёzim

Njё natё tё tёrё qielli punoi

Me ernat nё bashkёpunim.


Dhe nё mёngjez, i zbehtё ai

I ftohtё hapej madhёrisht

Ndёrsa shёtisnim ne tё dy

Nёn alturizmin e tij tё hirtё !...


Dhe vёrtetё, njeriu duke u vёrtitur nёpёr stinёt e vitit, gjithcka e pёrfundon me ёndrrёn e tij, me dimrin, i cili sjell pёrherё gjёrat qё kёrkon apo fantazon. Me metaforёn e kёsaj stine tё vёshtirё e “ tё ashpёr” shkrimtari Ismail Kadare ka veshur ngjarjet e mёdha historike tё vendit dhe ka zbuluar relike tё vecanta tё shpirtit tё njeriut, kur situata e jetёs nuk ёshtё njёlloj…

Nё dimrin e vitit 1960, kur marrёdhёniet e Shqipёrisё me BRSS-nё u “ftohёn” dhe u prish i gjithё ekuilibri politik i ideologjisё socialiste midis dy vendeve pёr shkak tё demokracive tё reja qё po sillte Perёndimi, KADAREJA kompozoi “atmosferёn e krisur” tё qiellit socialist me romanin “ Dimri i vetmisё sё madhe”, variant qё u censurua rёndё nga regjimi pёr shkak tё imazheve joreale. Romani sipas frymёs sё kohёs komuniste nuk duhet tё kishte ketё titull, sic e kishte vёnё Kadareja. Sic shprehej atёhere Isuf Vrioni ishte “mundim i kot”. Duke kapёrcyer me inat kёtё kundёrvёnie, nga dora e Kadaresё u fytyrzua variant i dytё, sic u mendua “DIMRI I MADH”…Njё roman qё sundoi ndjenjat e lexuesve me peshёn e kohёs, me sfondin gri e pa formё tё Shqipёrisё socialiste. Pa e prekur tekstin fillestar “Dimri i madh” u botua nё Francё dhe gazetat do ta krahasonin Kadarenё e Shqipёrisё me Homerin antik !.


“ Dimёr si ky s’ishte parё

S’ishte parё stuhi si kjo

Si yll qё shuhet mbi botё

Yll i Kremlinit u ftoh…”


Cdo shpirt shqiptari kishte udhё dimri…Mbi shpresat e ngurtёsuara tё kohёs, avionёt iknin pёrmes reve si fantazma qё nuk sillnin ndonjё vezullim nё brigjet e Adriatikut. Nёn atё kёrcёnim tё kёndshёm dёbore me drita dhe hije misterioze, me rrymёn e kalimtarёve dhe telefonatat e zemёruar tё dikastereve tё rёndёsishёm tё shtetit, me ngjarjet fluide dhe mjegullёn qё mbёshtillte gjithcka ; me zhurmёn e cuditshme dhe hapёsirat me copa dialogjesh tё pakuptimta, me diellin e ftohtё e tё pakapshёm nё brinjёn e qiellit, nёn atё mosbesim tё gёzueshёm me shёnjat simbolike tё unitetit komunist, atdheu ishte nё trishtim dhe i ngjante aq shumё fushave tё ftohta mbuluar me dёborё.

Stinё vetmie…Dimёr i ashpёr, i madh dhe i stёrgjatur…Rrethim tronditёs !. Sytё njerёzor iu drejtuan dilemёs rrёnqethёse : “A do tё ndricoj qielli ?!...”. Drita e ditёs dimёrore, qielli i veshur me ndricim uniform prej humnere, shtrirja episodike gri gjer larg mbi dimёrimin e maleve lёkundnin si lavjerёs ekuilibrin e vendit. Njerёzit mbanin mbi supe ngjarje epokale. Brenda tyre kishte lёvizje pёr tё mos thёnё stuhi !...

Nё lёvizjen e zezё e tё mundimshme tё lokomotivave nё stacionin e trenit tё Tiranёs, ditёt e ftohta tё dimrit, dukeshin me ca re budallёqe nё qiell dhe me copa shiu tёrё nerva. Nё zjarrminё e panatyrshme me valё mallёngjimi, hakmarrja e shtetit dukej njё copё tokё dimёrore me njё reliev tё cuditshёm tё krijuar nё njё natё pa gjumё. Njё roman me iso e jehona qё mbёshtjellё e mban gjallё traditёn e epikёs popullore, solli ngjarjet fluide si mjegullat e atij dimri me terr stepash e lёkundje tё globit …

Njё dimёr i ashpёr kaploi truallin shqiptar. Si qiri i mekur ngjante edhe dielli. Ishte lёkundur fort njё shtet i madh, ishte ngrysur njё “qiell miqёsie” nё zemrёn e shekullit tё XX. Kampi i “predikimeve tё mёdha”, i “ozonit tё miqёsisё” po humbiste drejtpeshimin. Zhgёnjimi i madh i shqiptarёve u drejtua nga “ Orёt e Kremlinit” qё kishin ndalur…Pёr kёto pasione tё goditura dhe prerje rruge edhe Cobo Skёnderi do tё shkruante pёr “ Dashuri tё ngrira” kёtej dhe andej tek Lindja ku u celnikos miqёsia me “Nёnёn e Madhe”…Atje ku nisёn grahmat e njё bote tё madhe shpirtёrore me njё moral tё dhimbshёm nё monstruoz tё kohёs…

Vdiq Bashkimi Sovjetik !... Humbi hyjnorja nё skenёn e miqёsisё,u dashuruam me dhimbjet, me hijet, me pelerinёn e zezё, me ligёshtinё shtypёse nё njё hapёsirё tmerri dhe frike.

Ka pllakosur gjёma !.. Aeroportet nuk do tё zhurmojnё mё dhe studentёt me studime universitare nё Moskё do tё cёnojnё gёzimin e vetёdijes e do tё kthehen mbrapsh nё atdhe. Sa dashuri tё humbura ?!

Kohё shungulluese fatesh !... Misionarёt e sigurimit tё shtetit tё veshur me njё moral pa kompromis u thoshin tё porsakthyerve nё atdhe me fёmijёt dhe gratё ruse : “ Lini vajzat ruse – putanat”. Lemeri e mbushur me shqetёsime dhe alarme…Dikush guxoi tё thotё : “ Nёse ne vrasim familjet, a do tё shkrijnё akujt para dhe prapa Antraktidёs ?...” .Kjo pyetje e guximshme shpёrndahej nёpёr tё gjitha zemrat e atyre familjarёve qё ishin lidhur fort pas atyre vajzave me tё cilёt kishin krijuar familje e kishin lindur fёmijё ёngjellorё…Tё gjitha dashuritё dhe ёndrrat mbetёn “ kuturisje” e kotё dhe njё “vetёdije e coroditur” dhe bashkё me to u turbullua dhe shpirti. S’ka mё liri tё vullnetit tё mirё !...

Nё realitetin – jetё ciklojnё erёra tё ftohta tё veriut planetar, me ngrica dhe shterpёsi ndjenjash. Nё cdo mendje studenti tё asaj kohe qё merrte dije nё “kokёn” e kampit socialist, nё cdo zemёr shqiptare kishte zёnё ftohja si “metamorfozё” e asaj carje tё madhe.

Ftohja....Pёrcarja….Carje tragjike….E pabesueshmja…

Kafshim i titanёve….Shkёputja….Kriza…Acari….Requiem pёr unitetin !. Tё gjitha kёto fjalё “notonin” ngadalё ngathёrisht, si trupa pa jetё nё ndёrgjegjen njerёzore.

Njё qiell plumbi varej kudo !...Ndёrtesat po nguroseshin, trotuarёt humbisnin zhurmёn e zakonshme, gjithcka rrotullohej dhe tretej. Pamja e grumbujve tё dёborёs ndanё xhadeve ishte shtypёse. Dukej pёrnjemёnd qё kishte njё dёborё qё kishte kohё qё nuk shkrinte e nuk merrte frymё. Tamam dёborё e vdekur, sic thotё Kadareja pёr ketё peizazh.

Pas dritareve dita dimёrore e kish mbuluar botёn me njё gri tё pafundme. Ishte njё qiell djerr, me njё mbulesё tё madhe qё e pёrshkonte tejpёrtej.. Njё qiell i veshur me njё ndricim uniform prej humnere . Kishte “dicka” epokale nё shtrirjen e tij gri gjer mbi dimёrimin e maleve…


D I M R I

Dhe vjeshta i shkoi “fletёt e saj”

I vёrtit era, i pёrpjek

Dimri si perandori kinez

Ngjyrёn e verdhё kudo e ndjek.


Dhe kёto re qё tani vijnё

Ndryshe nga retё e gjertanishme

Tё shkretat janё pa vetёtima

Porsi djerina tё mёrzitshme.


Vecse nёn to qyteti zien

Me drita, zhurma dhe trafik

Dhe flokёt e tymta tё uzinave

Mbi supe i bien madhёrisht.


Ja horizonti i bardhё i dimrit

Pёrball peizazhit qё lёviz

Harxhon tё fundmen vetёtimё

Si reporteri tё fundit blic…


“Dimri i madh”, kishte pushtuar zemrat e lexuesve !...Njё libёr pёr zemrat e lёnduara dhe arsyen e mendimit njerёzor qё modelohen si njё “apokalips” nё rrjedhёn evoluese tё zhvillimit tё vendit…Me njё deduksion mjaftё tё nevojshёm nё genin e lashtёsisё sё kombit, Ismail Kadare portretizon njё “vendnumuro” tё dukshme pёr prapambetjen e vendit. Diagrama e kohёs “devijon” trajektoren nё rrёnimin dhe zhgёnjimin e njё populli. E pakuptueshme kjo “filozofi e mirёfilltё” e mirёkuptimit dhe bashkёekzistencёs nё njё “plasaritje kozmike” qё ka bariera tё cuditshme tё mosnjohjes dhe tё fshehtёsisё…Nё ketё shtrirje, me dhimbje mendimesh, pёr njё qendresё epokale tё njё populli tё thjeshtё, shkrimtari hedh dritё me mendimet e veta pёr jetёn nё pёrballim tё sfidave. Ai kёrkon pёrgjigje e reflektim nё “vakumin e ditёve” dhe pёrndjek “hakmarrjen e shtetit” si njё model klasik me goditje tinzare e marrёzi tё lodhshme.


“ SHTETI NЁ DIMЁR”

Kishte hyrё dimri. Pasi kishte mbuluar shtete tё tёra me erё dhe dёborё, ai zbriste gjithmonё mё poshtё, duke synuar tё arrinte kufijtё e dikurshёm tё akullnajave, ashtu si cdo pushtues tё ri, qё pёrpiqet tё arrijё kufijtё perandorakё tё pushtuesve tё mocёm. Si gjithmonё, duke parё dimrin e madh, pothuaj nё tё gjitha vendet kishin dalё njerёz qё thoshnin se kishte lёvizur boshti i tokёs.Ky ishte njё thashethem i vjetёr qё dihej se pёrhapej midis popujve, sa herё qё pllakosnin stina tё jashtёzakonshme ose nё mbarime apo fillime shekujsh, gjysёm shekujsh, e sidomos mijёvjecarёsh…

Megjithёse i pёrgёnjeshtruar qindra herё, si cdo thashethem i stёrlashtё, ai vazhdonte tё ishte cuditёrisht i besueshёm dhe kjo ishte njё gjё e kuptueshme pёr njerёzit, tё cilёt ishin tё prirur tё besonin se lёvizte ekuilibri i botёs, sa herё qё lёvizte dicka brenda tyre. E gjithё kjo ndodhte nёn njё qiell Dhjetori me pafundёsi uluritёse, tё pёrshkuar nga njё lloj pikёllimi me pёrmasa oqeanike, qё tё zgjon pёrherё dicka pa brigje, shkretёtirё pa njё frymёmarrje, bubullima e mijёra lёvizje rreth e rrotull… (Kap. XII, faqe 229 – 230 ).

Mёngjezet dimёrore hidhnin mbi ёndrrёn popullore njё ndricim tё turbulltё gёlqeror, njё akullsirё tё padurueshme. Informacioni i pёrgjithshёm i Partisё vazhdonte ngutshёm si “ rrёnkimi i portёs sё hekurtё” dhe mijёra diskutime, mendime e zёra tё vecuar kundёr vinin “rrёkeshёm” notonte midis njё grushti tё vogёl njerёzish me hije misterioze dhe mjegull qё mbёshtillte gjithcka…

Moska, e mbuluar me dёborё xixёllonte. Vargjet e dritave mbi Muzeun Historik, mbi ndёrtesёn e gjatё tё GUM-it dhe akoma mё larg, mbi kupolat e Katedrales sё Shёn Vasilit, krijonin njё diagram tё cuditshme. Makinat hynin nё territorin e Kremlinit nga ana e Aleksandrovskij Sad… (faqe 127 nё roman ).

Kosingeri buzёqeshi nё mёnyrё tё pёrmbajtur duke pritur qё edhe tjetri (Enver Hoxha) tё buzёqeshte. Por sytё e mysafirit mbetёn tё palёvizur. C’ishte ky dimёr nё sytё tuaj ?. Kёshtu i kishte thёnё Hrushovi dy javё mё parё njёrit prej zyrtarёve shqiptar . Enver Hoxha e kishte kokёn tё kthyer pёrgjysёm nga Kosingini. Atij i rrёzellin dobёt nёpёr mend se midis anёtarёve tё Byrosё Politike, Kosingini kishte qёnё njeriu me tё cilin kishte pasur tё bёnte mё shumё vitet e fundit. Syri i djathtё i Enver Hoxhёs, nё mёnyrё pasive, kapte njё pjesё tё pamjes qё lejonte supi i Kosinginit. Disa karrige mё tutje ishte Brezhnjevi. .Kinezёt rrinin tё heshtur me fytyra tё murosura. Ishte njё paqartёsi e kёndshme, njё mjegull bujare, qё lejonte gjithёfarё shoqёrime idesh nёn tisin e saj… Ja, kjo ishte darka e fshehtё e Krishtit dhe ata ishin apostujt rreth e rrotull tij…

Darka nё Kremlin…Fusha me pluhur…sytё e trishtuar tё ushtarakёve….Fytyra tё zbardhura nga pija….Ditё e ftohtё….Horizontet plot mjegulla…Shakaja e grurit, shakaja e plepave….Ftohja midis dy shteteve i ngjante ndёrrimit tё stinёve. Prishja nuk ishte afruar si njё fatalitet, prapa grurit qendronin cёshtje mё tё mёdha…

Epidemia frynte si njё duhmё mbi gjithё hapёsirёn e kampit socialist. Revolucioni po zinte dhjamё. Mbi trupin dyzetёvjecar tё BS po dilnin “thinjat e perandorisё”…Ishin tronditur nga themelet kupolat e Kremlinit nёn atё qiell tё ngrirё tё Moskёs…Edhe Shqipёria ishte “tronditur” thellёsisht me dicka tё madhe. Ashtu si disa herё gjatё jetёs sё saj tё gjatё. Sa herё qё i kishte ndodhur kjo Shqipёrisё, kishte pёsuar ndryshime tronditёse. Gjaku i saj, gjёndrat e humorit, nervat, psiqika, madje dhe sytё e rrudhat dhe gjithcka tjetёr, po trazohej tani prapё, ashtu si atёhere, kur fatet e saj i qenё afruar supershtetit. Ndeshjet me to ia kishin rritur pёrmasat dhe atёhere kur dukej se trupi i saj qe mplakur nga goditjet…

“ Unё nuk e kuptoj se si mund tё flitet pёr njё vend si pёr njё pavijon ekspozite ndёrkombёtare…Nuk e kuptoj kёtё lloj arsyetimi”, - kёmbёngulte pёrsёri Enver Hoxha…

“ Me kё do tё jetё Shqipёria ?...Kjo pyetje ishte bёrё atje nё Cermenikё nё gjuhёn angleze nё njё kasolle fshati, nё njё tryezё tё gjatё druri. Pёrfaqёsuesi i Anglisё pranё Shtabit tё Pёrgjithshёm, me kёmbёn e ngrirё e tё gangrenizuar, e pёrsёriti pyetjen, duke kthyer nga Enver Hoxha fytyrёn e prerё nga dhimbjet.

E njejta gjuhё, - mendoi Enveri. Kjo pyetje vёrtitej nё erё si mallkim. E kishte ende nё sy pamjen e rrafshnaltave tё Shqipёrisё para disa ditёsh, ndёrsa avioni fluturonte sipёr tyre. Qё poshtё mjegullave dukej sikur malet pyesnin : “ Ku je nisur e po vete nёpёr ketё tё ftohtё ?...”

Nё tryezёn e bisedimeve asnjё nёnshkrim, asnjё marrёveshje, asgjё konkrete. Fjala “ Bukuresht” e kishte shuar buzёqeshjen fare dhe cёshtjet e doktrinёs ishin bёrё delikate…

Ky ishte casti jonё fatal, casti i vetmisё sё madhe nё botё !






“ D I M R I I VETMISЁ SЁ MADHE ”


Me kultin e vetmisё sё madhe

Dimri u bё parabol e arsyes

Mallёngjim thellёsisht entuziazt me njerёzit

Njё shprehje e izolimit tё ndjenjёs

Larg lavdisё e doktrinёs

Pёrzier me “ditё gjёmimtare”

Nё cdo udhё !...


Kadare pёrballej me dimrin e vёshtirё

Enver Hoxha pёrballej nё Moskё

Tё dy nё njё rastёsi tё mundshme

Irronizim me pelerine tё pёrgjakura

Me psherrёtima tё ankthshme nё shpirtё

Emocione “mitizimi” nё pёrcarjen e madhe

Bekim nё dilemёn e mundimshme shqiptare

“ Ku do tё eci tani historia ?...”

Njё roman qё bёri tё dridhet gjithё bota perёndimore

Fati i autorit u kthye nё ngjarje

Udhёheqja luante pjesёn e xhunglёs

Shkrimtari kishte hapur lirinё e fjalёs

Me kёngё “lamtumire” nё qiellin komunist

Me lajmin “ e bekuar” qё ngjalli dёshirat

Tё shuhet “shija” e komunizmit me hijen e tij !...


Dimri dhe Ismail Kadare

Moska me dyzimin e Enver Hoxhёs

Gjithcka dukej e frikshme

Nё udhё zhgёnjimesh

Propaganda e partisё “gjёmonte” si top

Pёrmasat historike tё situatёs silleshin pa kuptim

Ku endej dimri i vetmisё sё madhe

Nё duart – glob tё shkrimtarit

Qё thёrriste botёn nё dyluftimin e kohёs :

Tё luftojё me atmosferёn e krisur