DAMIAN HIMARIOTI



TREGIM NGA RESMI OSMANI

Prolog

Ndodhia që do të rrëfehet në këtë tregim, zë fill në Fushë-Dukat, të Vlorës në korrik 1537. Sulltan Sulejmani i Madhërishëm, prijës i perandorisë më të madhe të kohës, që shtrihej në tre kontinente, pasi pushtoi Hungarinë, arriti në portat e Vjenës dhe detyroi Arqidukën Ferdinand të Habsburgëve të pranonte vasalitetin.Ishte në kulmin e fuqisë. I hodhi sytë nga Italia.Kishte ardhur koha ta pushtonte. Me njëzet mijë trupa të zgjedhur Zbarkoi në Vlorë, kundruall Otrantos. Fushimi,si piknisje, u ngrit në Fushë-Dukat, buzë detit. Flota nën drejtimin e Kapudan Pashës,Hajredin Barbarosës, u strehua në Pasha Liman. Para nisjes për zbarkim në tokën e tëpafeve, për të siguruar shpinën dhe prapavijën, Sulltani ngarkoi Ajaz Pashën që të spastronte krahinën e Himarës nga luftëtarët e mallkuar arnautë por….

1

Bylyku i xhenjerëve-varrmihës e la pas fushimin perandorak. Në krye printe çaushi dhe në fund e mbyllte imami mjekërbardhë, që ndryshe nga të tjerët ishte i veshur me xhybe të gjatë. Në zallishten e fushëtirës buzëdetit, dukeshin si të mbira nga dheu qindrat e çadrave. Mes tyre, por paksa më pranë detit, kuqëlonte shatorrja madhështore e padishahut, ku valvitej bajraku me gjysmëhënën.

Pas një copë udhe, niste e përpjeta. Rruga e ngushtë kalonte mes shqopishteve dhe mareve. Xhufkat e fierit dhe Barishtet e zverdhura, ishin vyshkur nga thatësira. E përpjeta sa vinte bëhej më e thikët, dielli më përvëlues dhe vapa bezdisëse. E përpjeta, barra e pajisjeve në shpinën e djersitur dhe veglat e punës në supe, ishin të lodhshme dhe ata nisën të dihasnin.

Kur mbërritën në një lirishte, para se të fillonte pylli me pisha, hasën një burim me ujë të kthiellët. Uji gurgullonte dhe rridhte nëpër një rrëkezë. Nën ujë zbardhnin zajet dhe rëra e imët. Qëndruan, u liruan nga ngarkesa, pinë ujë dhe u freskuan. Të ndarë në grupe të vogla, u ulën në hijet e busheve. Bylyky i tyre ishte formuar ato dit, shpejt e shpejt, ngaqë në luftime kishte patur shumë të vrarë. Ishin nga vende dhe kombësi të ndryshme dhe akoma nuk kishin arritur të njihnin mirë njëri-tjetrin.

Idris Ahmetoglu, u dystua mbi fjerishte bashkë me një asqer të ri, që nga mosha dukej aty rreth të tridhjetave.

-Arkadash, hajd të njihemi, se nga sot do të punojmë e luftojmë tok. Si e ke emërin?

- Jakup.

-Nga ç’vend vjen?

- Nga Shqipëria.

-Ku bie ky vilajet? S’e kam dëgjuar.

-Është ky ku jemi ulur. Ju i thoni Arnautistan.

-The nga Shqiperia. Pse i thonë Shqipëri?

-Nga shqiponja, mbreti i qiellit. Ne keto male ka shume shqiponja.

-Demek, ti je Jakup Arnauti. Jakup Shqiponja.

-Po.

-I bukur ky vendi juaj, po i egër, shumë male, shumë gurë.Si rroni në të?

-S’ka vetëm male. Epo, ja si ta them , me të keq. Ky na ra në pjesë. Po ti nga je?

- Nga malet Taurus. Rrëzë fushës së Çukurovës. Tokat janë të kuqërremta, të ngjeshura e të forta, mezi i çan plori. Bëjmë a s’bëjmë tre muaj bukë! Stepa e thatë pjell vetëm gjëmbaçë. Tokat e mira që ujiten i kanë agallarët.

-Pse ke hyrë në ushtri?

-E kush na pyet ne? Sa herë Sulltani niset për luftë, agai ynë, me urdhër të valiut na ve përpara si tufë bagëti. I gëzohemi edhe atyre akçeve që na japin dhe plaçkës së luftës.

-Je i martuar?

-Po. Kam edhe tre fëmijë. Janë akoma të vegjël,si zogjtë në fole që presin me sqep hapur ti ushqejë e ëma.

-Të merr malli për ta?

-E ç’farë babai do të isha po të mos më merrte?Sa herë i kujtoj më merr të qarët. I shoh në ëndërr.

-Po ti je i martuar, ke fëmijë?

- Po.

-Sa gra ke? Thonë që gratë tuaja janë të bukura si hyrie!

-Një. Ne se kemi zakon të marrim më shumë se një grua. Po ti?

-Ç’më thua arkadash.S’ma mba as kuleta as shtëpia. Agai ynë ka një harem me gra të bukura.

-Po ti ,po të kishe gjendje e mall, do të merrje gra të tjera?

-Në fshatin tonë thonë që burri me gra, me mall dhe fëmijë

nuk ka të ngopur.

-Kjo vape qeni na e mori shpirtin. Po dimri si eshtë në këto anë?

-_Maleve bie borë, po në fushë dimri është i butë, e zbut deti.

-Eh ky deti! Mos ma kujto. Po të mos ishte, këtë sahat do të gjendeshim në Itali, se për atje jemi nisur. Sulltani ka premtuar që në qytetin e parë që do të marrim, do na lerë tre dit e tre net të bëjmë plaçkë e skllevër sa të gjejmë e sa të mundim!

Idrisi, bënte- çbënte, me ata sytë e vegjël e dinakë shihte pa rreshtur nga kreu i monopatit dhe nga shkurret, pastaj fliste e fliste kot nasikoti. Pa që bashkbiseduesi shfaqi shenja bezdie.

-Arkadash, mos pandeh që jam fjalaman. Në flas shumë e kam nga frika. Më duket që ajo largohet tok me fjalët. Më ka mbetur huq që së vogli. Kur ktheja netëve të verës delet në shtëpi, udha kalonte te tyrbja e varrit të kadiut. Më bëhej sikur shihja hije dhe flakë zjarri.Që të hiqja frikën u flisja deleve dhe këndoja me zë të lartë ndonjë këngë koti!

-Po tani, ngase ke frikë?

-Nga arnautët.Dalin si xhindet, tek si pret, sikur i pjell dheu.Thonë që shigjeta nuk i godet dhe shpata nuk i pret. Të vrasin por nuk vriten. Allah, Allah, ruajna nga e keqja! Si thua, të na sulmojnë këtu ku jemi?

-Nuk e besoj, janë ngjtur në male.

Pushimi mbaroi. Bylykbashi urdhëroi të ngriheshin.

Në krahun lindor të udhës, rrëzë malit, para se të niste pylli i pishave, u duk fshati i rrënuar. Shtëpitë ishin djegur kulm e themel. Ende dilte tym. Kishin mbetur mbi çatitë trarët e nxirë, si eshtrat e shtëpive të vdekura. Fshat i djegur, fshat i vdekur!S’dukej frymë njeriu. I kishin kallur flakën edhe kishës. Jakupi e dinte që ajo ishte Shën Triadha. Aty dikur ai ishte falur. Kambanarja kishte mbetur më këmbë, po kryqin ja kishin thyer. Mbajti këmbët.

-Të vjen keq?

Jakupi u gëlltit dhe zemrës i vuri një gur.

-Epo, Allahu i ka ndarë fatet e njerëzve. Po ty?

- I urrej këta pis arnautë e të pafe, do më vinte mirë që të shuheshin e mos mbetej këmbë prej tyre. Me mua kanë hyrë në gjak, vite te shkuar me kane vrare nje vëlla.

Idrisi e zhbiroi me sytë e vegjël dinakë që të shihte si i priti fjalët etij. Priste prej tij tjetër përgjigje. Nuk i besonte këtij arnauti. E kishin porositur të mos ia ndante sytë. Ata nganë pa folur më, udhës së përpjetë. Kur sosën te vendi ku ishte zhvilluar përpjekja, s’u besuan syve: toka ishte mbjellë me të vrarët. Ploja ishte e madhe. Të vrarët kishin rënë përmbys, në shpinë, brinjazi, me gjunjët mbledhur, krahët të hapur, me gojë të çapëlyer, sytë të shqyer e të çakarritur. Kishte dhe trupa pa kokë dhe kokët e prera, të rruara, me apo pa mjekra, ishin rrokullisur larg trupave. Kufomat ishin të lara në gjak, pllanga gjaku kishte edhe mbi tokë, por gjaku ishte tharë dhe nxirë. Kishte azapë, jeniçerë, akinxhinj. Shigjetat dhe ushtat ishin ende të ngulura në shpine e në gjokse. Gjithandej shiheshin shpata të thyera, mburoja të flakura, s