ANTON NIKË BERISHA DHE STUDIMET E TIJ ...


Prof. Dr. Bardhosh Gaçe


ANTON NIKË BERISHA DHE STUDIMET E TIJ PËR LETËRSINË GOJORE ARBËRESHE



Vlerësimeve shkrimore për studiuesit e kulturës shpirtërore dhe letërsisë së një populli gjithmonë diçka u mungon, pasi brenda tyre përherë shpërfaqet një dyshim shpirtëror dhe intelektual, nëse ai është kapur pas hallkës së nevojshme dhe a e plotëson detyrimin e tij. Kjo detyrë dhe dyshim intelektual bëhet akoma më i madh dhe më reflektues, sa herë që gjendesh para universit të kulturës, konstitucionit shpirtëror dhe letërsisë gojore arbëreshe.

Studiuesin Anton Nikë Berisha kam dëshirë ta këndvështroj në këtë betejë të gjatë dhe të pambaruar, pasi veprimtaria krijuese dhe studimore e tij është e pasur dhe interesante, duke përmbushur një ndërmarrje të vështirë dhe sfiduese në fushën e letërsisë. Zakonisht njerëzit në jetë kanë pasur arsye të mëdha për të marrë vendime të rëndësishme. Për një studiues këto vendime janë të vështira, pasi fusha e studimeve është një udhëtim i gjatë me shumë shtigje dhe të papritura, ndërsa sedra e tyre prej shkencëtarësh të mirë dhe korrekt bën mrekulli.

Anton Nikë Berisha iu përkushtua aventurës së kulturës, artit, letërsisë dhe gjurmimit të universit arbëresh. Ka qenë një zgjedhje e zgjuar, jo vetëm për larminë që ka kjo kulturë dhe univers shpirtëror, por dhe për kompleksitetin e saj, e cila e çon studiuesin e çdo lloji në shtigje dhe realitete të mrekullueshme, që të mbushin me kulturë dhe dije. Të gjithë studiuesit që janë marrë me kulturën, folklorin, letërsinë, gjuhën, arsimin, traditën arbëreshe janë kompletuar me një motiv të qartë atdhetar dhe historik shqiptar, janë kompletuar me një përvojë dhe traditë të shkëlqyer të njerëzve me dije të larta që nga De Rada dhe gjithë plejada tjetër e njerëzve të ndritur, që punuan për kulturën arbëreshe dhe vazhdojnë të punojnë dhe sot e kësaj dite.

Realisht Anton Nikë Berisha ka zgjedhur një rrugë të vështirë, një rrugë të mundimshme shkencore, në të cilën pleksen kultura e të nxënit të ideve, kërkimi, gjurmimi, interpretimi, kreativiteti, puna si krijues dhe si filolog, njohja e konteksteve kulturologjike brenda dhe jashtë obligimit intelektual dhe shumë çështjesh të tjera. Po ashtu, studiuesi Anton Nikë Berisha për arsyet fondamentale të njohura nga të gjithë studiuesit shqiptar dhe arbëresh, është dakordësuar dhe me mendimin tonë, se letërsia arbëreshe në të gjithë format dhe kontekstet e saj është një obligim i detyrueshëm për studime, interpretime dhe vlerësime më të thella, komplekse e të vazhdueshme.

Studiuesi është i njohur për shumë arsye në të gjithë rrethanat dhe nivelet intelektuale shqiptare në veçanti, por dhe ato ndërkombëtare, me ç’rast ka treguar dhe po tregon një punë, inteligjencë dhe racionalitet të mençur, për t’i shkuar në fund një pune të nisur, sado e vështirë të jetë ajo, por ç’është më e rëndësishme, ai shquhet për një shqisë të hollë; intelektin prej shkencëtari të vërtetë dhe produktiv.

Në fondamentet më të njohura të popujve, pavarësisht arritjeve në nivelet e dijes dhe krijimit të mendësive apo praktikave të reja, të njohura si moderne, kultura dhe trashëgimia e hershme e letërsisë gojore të këtyre popujve ka mbetur e artë. Në jo pak raste, në jo pak herë, ky fondament ka qenë kaq i rëndësishëm për fate konkrete të këtyre popujve, pasi shoqëria njerëzore ka prodhuar rregulla korrekte në raportet mes të drejtës autoktone dhe të drejtës historike.

Sa herë që flitet për kulturën popullore, me të drejtë ne shqiptarët nuk mund t’i largohemi kurrsesi përplasjeve e debateve të njohura në rrethet akademike ballkanase, për çështje të tilla, që kanë marrë zgjidhje dhe do të vijojnë të marrin nga dëshmitë e kulturës sonë të lashtë.

Në rrugëtimin kërkimor dhe shkencor të Anton Nikë Berishës, krahas hulumtimeve të tjera, të bien në sy edhe studimet e tij komplekse: “Antologji e poezisë gojore arbëreshe” (1998), “Mbi letërsinë e arbëreshëve të Italisë” (2000), “Gjymtime dhe shëmtime të letërsisë së arbëreshëve të Italisë” (2001), si dhe “Interpretime të letërsisë së arbëreshëve të Italisë” (2008) etj. Studiuesi, gati në të gjithë veprimtarinë e tij studimore dhe shkencore mbi kulturën arbëreshe në veçanti, krahas profilitetit skrupuloz, kërkimit dhe natyrës krahasuese të çështjeve që ka shtruar, ai duket se ka mbushur gjithmonë diçka në vendin bosh që ka pasur një çështje e një tjetër, d.m.th ai ka arritur të vërë gurë të qëndrueshëm në murin e mundimshëm të dijes sonë.

Studimin e titulluar “Mbi poezinë gojore të arbëreshëve të Italisë”, studiuesi e fillon me një krye-temë të mrekullueshme, që duket se e ka udhëhequr dhe vijon ta mbajë rreth vetes në mënyrë të vazhdueshme. Autori shkruan: “Në procesin e formimit, të gjallimit e të zhvillimit të popullit shqiptar letërsia gojore me llojet e saj, luajtën një rol të rëndësishëm dhe të vijueshëm që nga kohët e lashta. Krijuesit gojorë nëpërmjet këngëve dhe llojeve të ndryshme të prozës (përrallës, kallëzimit, anekdotës) ose urimeve, mallkimeve, fjalëve të urta etj., shprehën botën e tyre të brendshme dhe shfaqën ndjenjat dhe mendimet e tyre për jetën, për veprimin dhe për fatin e njeriut, për natyrën dhe për dukuri të saj”. (Anton Nikë Berisha, “Interpretime të letërsisë së arbëreshëve të Italisë”, “Luigi Pellegrini Editore”, Collana di Leteratura Albanese, Itali 2008, fq.25)

Në thellim të veprimtarisë së vet kërkimore dhe shkencore, Anton Nikë Berisha, me botimin e përmbledhjes “Antologji e poezisë gojore arbëreshe”, bëri të mundur të përfshijë në të një visar të begatë të trashëgimisë gojore arbëreshe, duke e qëmtuar atë me skrupolozitet në 24 burime të ndryshme, nëpër botime të veçanta, nëpër revista dhe dorëshkrime, siç është “Dorëshkrimi i Kientit” 1736-1750 etj.

Krijimtaria popullore e përfshirë në këtë botim, e cila ka bërë një jetë folklorike për gati tre shekujsh, nën transkriptimin e Prof. Françesko Altimarit, na përcjell vlera të rralla për receptivin e mesazheve të tyre, duke dëshmuar edhe një nivel të lartë artistik nëpërmjet formave të lashta, riteve, miteve, legjendare, nëpër të cilat ngjizen edhe ndryshimet e tjetërsimit midis botës njerëzore, mitike dhe legjendare, një pjesë e të cilave kanë përhumbur nëpër shekuj.

Si në parathënie edhe në studimin e gjatë të A. N. Berishës “Mbi poezinë gojore të arbëreshëve të Italisë”, studiuesi na bën me dije, se dy janë arsyet që ndërmori botimin e kësaj Antologjie, nevoja që poezia gojore arbëreshe, me vlerat dhe cilësitë e shumta poetike dhe kuptimore që bart, të bëhet pjesë e gjallimit letrar e artistik të botës arbëreshe e shqiptare, por edhe e asaj italiane. Nga ana tjetër, ai thekson se pa njohjen e mirëfilltë të poezisë gojore arbëreshe, studimet dhe interpretimet e letërsisë së kultivuar arbëreshe do të ishin të mangëta.

Në të 108 poezitë gojore arbëreshe përfshihen ninulla, lirika të dashurisë, lirika familjare, vajtime, balada, këngë legjendare, mitike dhe ato të epikës historike, si: “Mëma e ka nj’bir si dielli”, “Vashëz t’bukur çë m’ka mëma”, “Flëj, flëj, zambra ime”, “Luan një vashë me një moll”, “Hënëz e diell çë kur m’u leve”, “Ishin tri vasha të mira”, “Vinej një trim zallit e lumit”, “Trimi e zu e më puthi”, “Hapu mal e bëju udhë”, “Gjithë e veshur ndë të zeza”, “Kë