top of page

Zhozef Fushè, nen optiken e S. Cvajg


Illo Foto

Revolucioni francez (1789-1799 ) eshte ngjarja me e rendesishme , ne historine e re te njerezimit . Ky revolucion ndau shoqerine e mbreteve mamure nga shoqeria e zhvilluar , e drejtuar nga forca e ligjit dhe sipermarresit bizesmene .

Me revolucionin framnncez , shoqeria njerezore , i vuri kufirin fundor , mbrapametjes dhe injorances . Nga karrocat e postes , si mjete transporti , u kalua ne trenat elektrike , ne udhetimet nderplanetare dhe aspiron ne veturat fluturuse . Gjithcka pozitive dhe shoqerisht e dobishme , fillon nga revolucioni francez . Jeta vertetoi se perpjekjet , per te gjetur nje revolucion me tjeter permbajtje , ishte thjesht nje aventure leniniste .

Revolucionin rus , deri ne vitin 1905 , e pershendeti bota dhe Lev Tolstoi . Revolucioni leninist , i solli botes shume pershjtjellime dhe viktima . Ende bota vuan keto pershtjellime dhe nuk u dihet fundi .

Sejcili njeri ,me kulture mesatare , ka dieni te plota , per revolucionin , dhe per bijte e tij , qe u flijuan , per te .

Mijra flete tipografike , jane shkruar , per Robespjerin , Daltonin, Maratin , Napolonin , por dhe per ZH. Fushene . Ky I fundit e nisi jeten si revolucionar dhe perfundoi , pre e karakterit te tij servil dhe te dyzuar. Perfitoi gjithcka synoi .

Fenomeni Fushe , eshte pershkruar ne te tera dimonisionet e nje kundrarevolucionari te lindur . Librin e ka shkruar shkrimtari Stefan Cvajg , I lindur ne Austri , me prejardhje ebreje.

Librin e tij , Cvajg nuk e ka quajtur as liber historik , as letrar , por thjesht , “Fusheja “ . Eshte libri me realist dhe gjithdimensinal , I shkruar , per Fushene. Kete liber , e kemi dhe ne shqip , me shqiperus Sokrat Gjerazi dhe redaktor Robert Shvarc . Libri ka 240 faqe, eshte botuar me 1992 , nga sh.botuse , “Pasqyra “ .


Stefan Cvajg

Cvajg ka jetuar rreth 60 vjet dhe ka qene nga firmat e fameshme letrare te kohes se vet . Perjetoi tronditjen te shkaketuar nga lindja e vrullshme e nazizmit hitlerian. Cvajgu eshte bashkombes dhe bashkohes i Kafkes , Zigmund Frojdit , Aishtainit , Satrit , Stendalit . Eshte dekada ku talentet e medha ndricuan mendjen europjane drejt zbulimeve shkencore dhe drejt demokracise funksionale .

Si te gjithe ebrejte europjane , Stefan Cvajg , ju shmang perndjekjes naziste , duke shkuar fillimisht ne Angli dhe me von u be vizitor i Universitetit te famshem Jale , te Conektikat ne ShBA . Pas nje kohe te shkurter , kaloi ne nje prone te familjes se vete ne Brazil , ne periferi te Bonos Aeres . Ketu jetoi , per nje kohe revalitivisht te gjate me bashkeshorten e dyte . Vijonte te shkruante normalishht , ne natyren e qete braziliane . Ne moshen rreth 60 vjec , i vetmuar familjarisht , me brengen e perndjekjes dhe me plagen shpirterore te te afermeve , qe pefunduan ne Holokaus , u gjet i vdekur ne banesen e vet , bashke me bashkeshorten , helmuar nga nje overdoze narkotike .

Vepra e Cvajgut ‘ Fusheja “ nuk eshte veper biografike as historike , por jane pershkruar me hollesi veprimtarite politike dhe shoqerore te Fushese , ketij politikani me te gjitha veset , qe sjell mania per pushtet dhe egersia shtazore , qe e karakterizon nje pushtetar , i hipur me dhune dhe marifete ne politronin pushtetor.

Zh. Fusheja i Stefan Zvaig , pervec sa Fusheja historik , eshte dhe nje Fushe letrar i pershkruar me besnikeri historike , por dhe me vlera pergjithesuse .

Vete lufta e eger , per pushtet prodhon Fushene karakteristik te vendit dhe kohes ku flitet. Fushete cfaqen , sa here krijohen rrethanat ne jete , ku politika kerkohet te luaj rolin , qe I takon , ne zhvillimin dhe organizimin e shoqerise njerezore .

Jo te gjithe politikanet jane nje lloj Fusheje . Politika eshte instrumenti I domosdoshem , qe e con shoqerine perpara , simbas vendit dhe kohes . Fushete jane syfete , qe I ngjiten politikes se ndershme , per fitime personale . Nuk kane gjithmone jetgjatesine , qe pretendojne , por zhvillimin shoqeror e pengojne , ne dobi te personave parazite , me dhe pa pushtet .

Kudo ku ka nje lufte per pushtet. Fusheja eshte kthhyer ne fenomen shoqeror . Fusheja i Cvajgut , i mundi kundershtaret politike , qe nga Robespjeri e deri te jakobini i fundit , qe i kish zene rrugen e pushtetit . Ky Fushe , nuk e la gjirotinen te ndryshkej . E ndryshkur ishte dhe mbeti vetdija e ketij krimineli , qe i ka mbijetuar c’do situate , duke kthyer gunen nga fryn era .

Pergjithesisht portretet letrare , u kushtohen njerzve te shquar , por jeta nuk ka vetem njerez te shquar . Ne disa rraste ka me shume njerez me vese . Ne rrastin konkret , Cvajgu , vepren ja dedikon personazhin me negativ dhe jo vetem kaq , por e vendos ne titull . Per mendimin tim , t’i perkushtosh nje veper , prej afer 250 faqe , nje krimineli me pushtet , eshte pegjegjesi , perpara lexusit , por jo per Cvajgun , qe eshte nje pene , qe deperton thelle ne ndergjegjen e personazheve , qofshin edhe historike . Per te ndricuar , kete dileme , qe mund t’i lindi lexusit , Cvajgu , ka shkruar 2 faqe parathenie ne librin ne fjale .

Zhozef Fushe

Qe ne fillim te parathenies , autori Cvajg I ben te ditur lexusit , se cili esht epersonazhi , qe I kushtohet ky liber historik I letrarizuar : “ Zhozef Fushene , shkruan Cvajg … njerin prej njerzve me te fuqishem te kohes se vet , njerin prej njerzve me te fuqishem te te gjithe kohrave , nuk e kane dashur bashkekohesit e vet dhe me me pak vertetesi e kane gjykuar brezat e me vonshem . .. Tradhetar nga natyra , intrigant i ulet , servil- zvarranik , dezertor profesionist , shpirtngushte i ndyre policie , njeri i percmuar e pa karakter … njeriun , qe mundi ne duelin psikollogjik , Napolonin dhe Robespjerin …nje fare pararendesi i i Sherlok Holmsit . “

Me kete hyrje paralajmeruse , autori , na jep karakteristikat e perbindshme te personazhit , te cilin po ndeshim ne kete portret , qe nuk e kami ndeshur me pare , ne libra dhe ne teatrot . Vepra eshte shkruar ne vitin 1929, ne Zalenburg dhe mbahet si kryevepra e Stefan Cvajgut.

Askush nuk mund te marri persiper , te shkruaj permbajtjen e librit te Cvajgut , sepse veprimtaria e Fushese eshte shprehur me koncizitet te larte . Recensionistet ndodhen perpara veshtiresish profesionale . Mund te shkruash vetem pjeserisht ato , qe shprehen ne nje syth . Sythat lidhen me njeri tjetrin , vetem nga personazhi kryesor . Veprimtarite , jane shume dhe te tera te bujeshme . Nuk di , kè tè zèshè dhe kè tè lèshè . Ne kete veshtrim , Stefan Cvajg mbete nje artist fjale i pa arritshem . Eshte ndryshe , kur shkruhet historia e Fushese , Bonopartit dhe Napoleonit . Proza historike , ne c’do rrast, eshte me elastike .

Autori na I jep te sakte datlindjen e Fushese . Lindi ne 31 Maj 1759, ne nje familje tregetare – marinare ,, ne qytetin – port te Nantes . U arsimua , ne te tera shkallet e arsimimit dhe punoi , mesus matematike , ne seminarin e prifterinjve . I mbyllur pas mureve te manastirit , ne nje regjim te rrepte jetesor , u zhvillua ky shpirt orgjinal elastik , duke pervetesuar mjeshterine e larte te njohjes se psikollogjise se njerzve .

Fusheja e perqafoi shpejt zanatin e komlikuar te politikanit dhe mbeshteti edhe financiarisht avokatin Robespjer , kur ky u nis , per ne Versaje , per te marre pjese ne hartimin e kushtetutes se re te Frances . E flaku veladonin , nderpreu mesimet , per djemte e semanarit dhe ju perkushtua fjalimeve politike ne Nante dhe me gjere . Per pak kohe u zgjodh president i klubit polik “Miqte e kushtetutes” .

Sapo u shpall lajmi se do te beheshin zgjedhjet , per ne Konvekte , vendosi kandidaturen , me 1792 , u zgjodh ne konvekte .

Ishte 32 vjec . Eshte mosha , qe e konsideron veten te aftesuar , per te ngjitur shkallet e pushtetit . Nuk ishte burre i bukur . Fytyra e ngushte , kockedale . eshte e shemtuar dhe antipatike . syte te ftohte , si te peshkut . Belbezat e hirta si te maces gjithcka ne kete fytyre , duket sikur vuan nga mungesa e mishit te gjalle .

Nuk ka sensualitet , ne levizjet e tij . Duket sikur nuk kane mjaftuar bojrat , per t’i dhene ngjyren e duhur fytyres se tij . Gjithmone te jep pershtypjen e njeriut te lodhur , te semure , te pa fuqishem . Me kete pershkrim te fytyres dhe pamjes te jashteme , autori , na pergatit te besojme se veprat kriminale dhe spiunlleqet e Fushese , kane baze gjenetike . Nuk mund te presesh asgje pozitive nga jeta e tij , ne sherbim te nje karakteri te semure dhe manjek te pushtetit . Ne kete gjakftoftesi , te pa lekundur qendron forca e mirfillte e Fushese . Pasioni i tij i pare eshte intriga .

Gjakftoftesia e tij eshte me jetegjate se pasionet . Ai njef vetem partine e shumices . Ish fizikanti llogarit gjithmone paralelogramin e forcave . Heshtja ngjall vetem simpati dhe kjo i duhet . Fitoria i perket te fundit , qe e rremben si trofe . Arti i te mbeturit ne hije , eshte metode e perhereshme . Synimi i tij te mbash ne dore te gjitha fijet e pushtetit dhe asnjehere mos te quhesh pergjegjes .

Ai kerkon vetem pushtet . Nuk i duhen dekoratat dhe veshjet , e dukshme , qe te jep pushteti . Zeri i tij i holle eshte i mire , per te peshperitur ne vesh .Si mjeshter I intriges , eshte ambicioz , jo krenar.Tipar i qarte dhe I vazhdushem , mbetet paturpesia e tij .

Kur Fusheja u emerua prokonsull , ishte koha e radikaleve . Edhe Fusheja u tregua radikal I thelle . Duke u sjelle si radikal , madje dhe si komunist , u be i pasur . Ai e dinte se ne Konvente , kursi i frazave patriotike , po binte me shpejtesine e kursit te cvleftesimi te monedhes , prandaj ishte koha , per te folur me gjuhen e metalit. Republikes i duhen para te thata . Shkaterrimi i faltoreve , qe dispononin pasuri te medha ne are argjend , u drejtua me gjakftofesi nga Fusheja .

Republikes ju siguruan fonde te konsiderushme monetare dhe materjale . Kryengritja ne Lion , kerkonte nje njeri energjik , te pa lekundshem . Fusheja u dergua nga Konventa ne Orleanin e pa bindur . Kryrngritja e Lionit , konsiderohet historia me e pergjakur e revolucionit , ne 1793 .

Si c’do revolucion dhe ai francez ishte perballje e pergjakeshme , qe vijoi me vite , me oshilacione dhe me shume gjak . Ne ket qytet industrial , perballia ishte nga me te ashprat , jo vetem ne revolucionin francez , por me gjere . Turmat e revoltura , grumbulloheshin rreth nje oratori dhe krjet pa pritur , ndodhte gjakderdhia.

Nje revolucionar i thekur ishte Shileja , prift , per te cilin revolucioni ishte nje krishterim i dyte . Kur ra Bastija , ai mori nje gur dhe udhetoi me te nga Parisi ne Lion , 6 dite ne kembe . Me kete gur ngriti nje altar ne Lion . Brenda turbullirave te dhunshme , e kapen Sheljene dhe e denuan me vdekje . Konveta dergoi lajm , te shpetohej Sheleja , por Keshili i qytetit i hodhi poshte keto urdhera . Lioni dhe Parisi , perfaqesonin , dy rryme te ndryshme , qe kishin perkrahes te shumte .

Ne Lion thuhej , me mire te besh 7 luftra dhe te pergatitesh , per nje te tete se sa te nenshkruash paqe kapitulluse . Vendimi i Konvektes ishte qe Lioni te kthehej ne germadhe , me mbishkrimin : “Lioni nuk ekziston me ! “ . Rrafshimi i qytetit u anashakalua , duke goditur pak godina me qysqi , ne sy te publikut te irrituar .

Zor se gjendej , nje prokonsull , me xhelat , me gjakpires te heshtur se Fusheja . Ky njeri i ftofte , pa ndjenja . Ky kumarxhi i mendjes , me teper dhelper se tiger e di se nuk ka nevoje, per duhme dhe ngacmime nervore . Ashtu si dhe Lenini , revolucioni nuk ngopet me viktima . Fusheja e ka kundershtuar dhunen , por atij i mbeti nofka “mirtalier i Lionit “ .

Fusheja mundohej te ruante perkatesine repoblikane . Perfaqesusit e popullit , qendronin , te pa tundur , ne misioni , qe gjoja u pat dhen epopulli . U gjeten dhe u lidhen 200 vete dhe goditen me gjyle topi dhe , te cveshur i hodhen ne lumin e Rones . Vijoi hakmarrje , pas hakmarrjeje .

Kumbuan fjalet e prokonsujve : “ do te vazhdojme te vrasim armiqte tane dhe do t’i cfarrosim me menyren me te tmerrshme dhe me te shejte . “ Lutjet per falje ishin te perjashtuara .

Pak dite , pasi erdhi ne Lion , Fushe i shkruante Konvektes : Shkaterrimi I Lionit ka ecur shume ngadal . Fajtore jane para ardhesit tone . Tani e tutje minat do te shkaterrojne godinat e Belkurit . Keto godina paten filluar te ndertoheshin , qysh me Luigjin e XIV. Qyteti fatkeq eshte mbushur me ulerima dhe renkime . Lugina e Brodose eshte e tejngopur me gjakun e te ekzekutuarve .

Nje rrenim i tille njerezor dhe urban , nuk ishte pare ne histori .

Me nuhatjen e holle , Fusheja mesoi se era , ne Konvekte ndryshoi drejtim . Kerkohej te thirrej ne Konvekte , per te dhene llogari , ne tejkalimin e dhumes ne Lion . Per ta permbysur situaten , urdheroi te nderpriten pushketimet . Te vijonte vetem giotina .

Ai , qe u beri gjyqe te tjerve , duhej te pergjigjej vete parpara gjyqit , per krime , ndaj kishave dhe civileve . Akuzohej , per vrasjen e 2 mije francezeve . Sipas Fushese : Te vdekuit dine te heshtin me mire se kushdo tjeter .

Fushese ju prish gjumi . E parafytyronte veten te dermuar nga ligjeratat e Robespjerit , kunder tij . Per here te pare ul koken . I shkon Robespjerit ne shtepi . Shtepia e Robespjerit e thjeshte , ne nje rruge te zakonshmme te Parisit . Perplasen dy mendje te sofistikuara Robespjer – Fushe , por aspak te ngjshme . Fushese i ishte vene damka e giotines si drureve , kur priten ne pyll.

Ndihet i frikesuar. “ Koka i rri mbi supe, sikur e ka marre borxh .“ ( F70).

Ne keto dite ankthi , Fushese i vdiq femija . Pas vdekjes se vajzes , ai nuk ka me frike , nga vdekja e vet . Ne mbledhjen e Konvetes , mungon i akuzuari Fushe . Robespieri i shmanget , kesaj mungese , duke thene” Une i neneshtrohem vetem zerit te detyres time “ .Kjo eshte nje nga te fsheftat , qe Robespjeri e mori ne varr.

Ne mbledhjen e dyte te Konvektes , si hije u cfaq Fusheja. Gjithcka vendoset ndryshe , ne ora 6 te mbremjes Robespjerin e marrin xhandaret . Ne girontine u shua mendja e ndritur e revolucionit , oratorit te famshem jakobin .

Kete moment e pershkruan keshtu autori :

“ Tani po afron ora e trashegimtareve dhe e hipokriteve , e gjeneraleve dhe e pareve me thase , ora e shtreses se re . Tani, sic mendohej erdhi dhe ora e Zh. Fushese “ ( F 80 )

Eshte per here te pare , qe Fusheja nuk rreshtohet me shumicen . Kjo ndodh , per zgjuaresine e tij dhe per nuhatjen e holle politike . Reaksioni eshte i pa ngopur me viktima sa dhe revolucioni . Fusheja kurre nuk e ve ne rrezik koken e vet .

Per situaten e krijuar , Vetem goditja , qe e perplas tej ,, i jep njeriut forcen , per te ecur perpara . Ai eshte i prirur tja shesi republiken Luigjit te XVIII, per nje titull duke , ose nje thes me para . Me keto zhvillime , pas Robespjerit , Fusheja u emerua minister I brenshem . Nje lajm , qe tronditi Parisin .

Ministri I brendshem , ju pervesh punes , per te suvejuar kuadrot , poshte , por dhe lart , Krijoi dosje te hollesishme , per veprimtarite e sejcilit . Te tera dosjet dhe karakteristikat ishin prone e Ministrit. Ishte kulmi I karieres te mesusit te fizikes .

Ministrine e brendeshme e beri maqeniri te dosjeve , qe mbahej ne kembe nga spiunet dhe xhandaret .

Pak dite perpara se te kthehej Napoloni triunfalisht, nga Egjipti ne Paris, lajmin e dha Fusheja , sepse kishte te rekuruar ish gruan e Napolonit , qe e kishte dashnore . Napoloni , mbasi vendosi pushtetin e dyte , mbi Francen , krijoi opinon te keq , per Fushene , simbas informatave , qe i jepnin vellezrit e tij , qe ishin ne krye te bashkive .

Me Napolonin , si me c’do epror , Fusheja sillej perunjesisht . Gjeneralit i duhej nje minister i brenshem i kesaj prerje si Fusheja , megjithse i vinin informata , se Ministri po cperdoron pushtetin , qe Napoloni ja pat dhene me teperi .

Kur Napoloni zbuloi se ministri i brendshem pat krijuar lidhje te shkurter me anglezet , e pushoi dhe urdheroi Ministrin e ri , te merrte ne dorezim gjithe dokumentancionin sekret , qe kishte hartuar Fusheja . Ky i fundit manovroi ne menyre krej trinzare dhe i terehoqi dosjet sekrete , ku imlikoheshin te tera figurat politike te kohes , perfshire dhe Napolonin . Disa dosje te tjera I plotesoi ndryshe .

Ne listen e kunderrevolucionarve , Fusheja u interrnua ne nje fshat te Lincit , ku nuk e njifnin dhe nuk njifte njeri . Jeta e tij u mbyll brenda baneses , ku jetoi me gruan dhe motren plake , i braktisur nga njerzit dhe jeta . Nuk ishte vecse nje plak i krrusur dhe pa as nje shenje vitaliteti . Meterniku nderhyri , per ta transferuar , per te vdekur ne nje vend me shume diell , ne Trieste . Vdiqi ne 1820 dhe u fol se do te botoheshin kujtimet e tij , pas vdekjes , por ne kasaforta nuk u gjeten dosjet , qe kishte pervetesuar nga zyrat e Ministrisete brendshme te Napolonit .

“Edhe nga varri ky enigmatik , nuk e tregoi te verteten “ ( F 238)

Illo Foto NY, Prill 2021

90 views1 comment

1 Comment


sotir.mimi
sotir.mimi
Apr 29, 2021

Sotir Athanasi

Lexoj këtë Ese të studiuesit Illo Foto mbi librin e të madhit Stefan Cvajg titulluar thjeshtë "Zh.Fushe" pa asnjë cilësor përbri. Dhe lexuesi kupton që s'e ka parë të domosdoshëm autori për t'i vënë 'kamaleca' kësaj figure tejet të veçantë ku tipizohen vetitë e një tipi të etur për pushtet. Kjo mostër servile që përkulet përpara të fuqishmëve me zërin e hollë, disi çjerrës, por me timbrin e pëshpërimës, ngjajshëm me një spiun të rafinuar, ashtu si të befason me shpalosjen e tij, të mbush me neveri mbi bëmet e tij të paskrupullta. Pena e Cvajgut ka gdhëndur kështu me detaje rrugën, shkallët e ngjitjes së një jezuiti dhe trasformimin e një përbindëshi në "Epokën e Revolucionit francez".…


Like

Shkrimet e fundit

fjalaelireloadinggif.gif
bottom of page