VITET E MOSHËS


Liri Bele


Thanasi, një burrë rreth të 65-ve, gëzonte respektin e gjithë banorëve të qytetit në profilin e arsimtarit si mësues matematike në disa shkolla 7-vjeçare e të mesme, deri në moshën e daljes në pension. Punën nuk e ndali, natyrisht jo me ritmin e mëparshëm, duke organizuar kurse tri herë në javë me nxënës të klasave të ndryshme, pavarësisht ambientit tejet të kufizuar, në katin e sipërm të njërës prej godinave trekatëshe ndërtuar viteve të para të socializmit. Kishte përshtatur tavolinë, disa karrige të vogla në të vetmen hapësirë të gjerë, ballkonin me pamje nga plantacioni i frutores së qytetit. Ruante marrëdhënie miqësore me ish-kolegët dhe takohej me ta sipas mundësive të krijuara. Disa ishin larguar me familjet në kryeqytet, kishte dhe të tjerë larguar jashtë vendit, siç ishte dhe Isufi më i afërti mik i tij. Kur ai kthehej përkohësisht në verë, krijonin mundësi të qëndronin së bashku, siç kishin bërë gjatë gjithë kohës, në shoqërinë e tyre shumëvjeçare.

Një pasdite të vonë fundgushti, i vetmuar, Thanasi qëndronte pranë tavolinës në njërën nga baret në qendër të qytetit. Filxhanin me kafe, të porositur orë më parë, as e kishte prekur. Së largu, dukej qartazi i kredhur në mendime, hidhte shikime të pikëlluara, të ngulura përtej rrugës. Askush nuk i tërhiqte vëmendje, pothuajse nuk ia kthente përshëndetjen as ndonjë personi të njohur që kalonte atypari apo të ngrinte dorën të shoqëruar me përkuljen e lehtë të kokës drejt një kalimtari që rastësisht kalonte në trotuarin përkundrejt që e njihte Thanasin dhe e përshëndeste duke shprehur respekt për të.

U dëgjua zëri i njohur i Isufit, pedagog në lëndën e psikologjisë. Prej vitesh nuk kishin pasur mundësi takimi, sepse ai jetonte familjarisht në Australi. Afërsia e fytyrës shoqërohej me aromën e mirënjohur të një duhanpirësi të pakorrigjueshëm. Gjithë përpjekjet në vite të familjes dhe të shokëve për lënien e duhanit nuk e bindën Isufin. Ai i hodhi krahët në shpatullat e Thanasit, shoqëruar me një përqafim të zgjatur, të përmalluar e miqësor, qartazi i munguar, aq sa vetëm pas disa çastesh mundi të shqiptonte fjalët e para…

- Mirëdita, i dashur koleg! Kam më tepër se dy orë që po të kërkoj gjithandej. Doja të të takoja sa më parë dhe, kur nuk të gjeta në shtëpi, u mërzita. Tepër e shqetësuar, gruaja jote më tregoi se nuk kishe shkuar as për drake. Për më tepër, e shqetësonte gjendja jote e trishtuar ditëve të fundit. Kishe tejkaluar çdo kufi dje, kur, i përqendruar, diçka po lexoje. Gjatë natës, përsa tregoi ajo, nuk të zuri gjumi pothuajse asnjë orë, sot gjithë ditën gjendesh larg shtëpisë… Ajo nuk po mundej të shpjegonte asgjë… Tani, fatmirësisht jam pranë teje dhe dua të bisedojmë si përherë…

Isufi afroi karrigen në më të afërtin pozicion, me duart e veta mbante shtrënguar të dy duart e shokut, në të njëjtën kohë nuk po mund të shkëpusnin nga njëri-tjetri shikimet e vërteta miqësore të munguara gjatë. Disi më vonë filluan dhe fjalët e ngrohta...

- Të jem i sinqertë me ty e me veten time, ndihem fajtor që nuk munda të siguroja vazhdimësinë e lidhjes sonë këtyre viteve dhe u gëzova kur mësova se ndiheshe mirë duke u shoqëruar me të tjerë bashkëmoshatarë, përshtypje pozitive të prezantuara qartë nga vetë ju katër pensionistët. Banorë autoktonë të qytetit tonë ju njohin mirë dhe gjithë energjitë tuaja, djersën e ballit, vitet e punës së ndërgjegjshme ju dhuruan respektin e tyre plotësisht të merituar, prandaj mënyra e organizimit të kohës suaj të përditshme shihet me admirim…

Thanasi nuk po përgjigjej. Ndiente njëfarë pengese, si ta kishin shtrënguar në fyt. Frymëmarrja iu vështirësua dhe në ballin e rrudhur u dukën dy-tri pika djerse. Pas një heshtjeje të zgjatur, me një zë të ulët, iu drejtua shokut tejet të pikëlluar:

- Po, në të vërtetë u prezantuam në qytet për disa vite si “Grupi miqësor i moshës së tretë”. Do të doja të tregoja ty rreth jetës së tyre, rastësia që ndihmoi marrëdhëniet tona mirëkuptuese, ndonëse jo përherë… Sotiri ishte më i madhi në moshë midis nesh, me konstrukt të gjatë e të fuqishëm, sa pamja e tij e jashtme e tregonte shumë vite më të ri se mosha e vërtetë, ish-inxhinier nafte me përgatitje profesionale të vërtetuar edhe me punime shkencore; fizikisht i mbajtur mirë deri dy vjet më parë, kur u diagnostikua me një sëmundje të rrallë, për të cilën detyrohej të merte mjekime të kushtueshme, kryesisht të financuara nga i biri emigrant në Greqi. Jonuzi, farmacist, kishte probleme me artikulacionet e gjunjëve. Qysh nga fëmijëria e largët vuante nga reumatizma, gjë që e favorizoi qëndrimi i tejzgjatur në pozicion vertical, si edhe hapësira e kufizuar në vendin e punës përgjatë paradites e mbasdites. Pasojat drejtpërsëdrejti në kufizimin e lëvizjeve i shtoheshin dita-ditës. Shpesh mbetej mbrapa nesh, sa ndonjëherë na duhej të ndalonim duke e pritur. Mbështetja në bastun e lehtësoi paksa, por dukej në prononcimet e tij se nuk ishte arritur zgjidhja e duhur funksionale. I treti shok, Vangjeli, nuk kishte njohur ditë pushimi as të dielave përgjatë dekadave, duke punuar me korrektësi e cilësi si murator, elektricist, hidraulik e zanate të tjera, aq sa jo rrallë dikush e merrte për ta pasur si Usta për një proces pune delikat brenda banesës personale, apo thjesht kërkonte mendim, këshillë profesionisti. E veçanta për të ishte dëshira për të lexuar libra të autorëve tanë dhe kryevepra të letërsisë botërore. Pothuajse ndiqte me vëmendje botimet e fundit, gjë që e mësuam saktë mbas njohjes sonë. Në raftet e dërrasave të përpunuara me duart e veta, numri i librave e kishte kaluar me disa qindra mijëshen. Sikurse na pohonte, të lexuarit e librave i lehtësonte disi mbilodhjen fizike të përditshme. Sigurisht përparësia i takonte kënaqësisë shpirtërore, duke u shprehur çiltërsisht se koha e lirë e kufizuar meritonte të harxhohej në një tjetër mënyrë. Aktiviteti fizik i përditshëm mundësonte të prezantohej i shëndetshëm dhe nuk e dinim se Vangjeli kishte një sëmundje serioze të zemrës, për të cilën ai nuk shprehte ankesa dhe nuk i shmangej as punës, kur kishin nevojë për ndihmën e tij. Fatkeqësisht, u njoha me të vërtetën e zymtë tepër vonë. Zgjuarsia e veçantë e Vangjelit shoqërohej me karakter të fortë. Ai ishte natyrë e mbyllur në vetvete dhe shqetësimet e veta nuk dëshironte t’ua transmetonte miqve, pasi nuk donte që dhe ata të vuanin. Jeta ishte treguar e ashpër me të. Prindërit e tij shpejt u ndanë nga jeta dhe të katër fëmijët u rritën jetimë. Ai, si më i madhi prej tyre, ishte i detyruar të mbetej i fundit në plotësimin e kërkesave të jetës së përditshme. Bashkëshortja mbartte në vetvete njërën nga format e mungesës së gjakut, anemi të lindur, për të cilën u njohën vonë, por të dy tregonin kujdes. Në njërën nga situatat kritike të humbjes së gjakut, gatishmëria e Vangjelit për të dhuruar sasinë e nevojshme të gjakut, iu refuzua në momentin e kontrollit paraprak të tij. Mjekët e njohën dhe e informuan për një sëmundje zemre të paditur më parë, e cila e kishte të domosdoshme ndjekjen mjekësore protokollare, por ai e anashkalonte. Nuk patën fatin e lumtur të mbanin në krahët e tyre fëmijë, ngrohtësia e të cilëve do të mund t’ua pakësonte sadopak egërsinë e jetës së përditshme. Lina punonte me ndërgjegje dhe përkushtim si edukatore në një kopsht fëmijësh dhe ngushëllohej me vogëlushët, ndërsa Vangjeli duhej të shtrëngonte mes duarve vetëm kaçavidën, çekiçin e të tjera mjete pune që i mbante në një çantë me peshë të rëndë. Më kujtohet mirë, pesë vjet më parë, disa muaj mbas vdekjes së Linës, i katërti shok pensionist iu bashkua treshes sonë dhe shpejt shoqëria u konsolidua në një miqësi të vërtetë. Pavarësisht moshës, ajo fuqizohej çdo ditë e më tepër. Mungesat brenda grupit tonë shoqëror, thënë ndryshe, largimet disajavëshe të Jonuzit verën e vitit të kaluar dhe Vangjelit këtë vit, që fatkeqësisht u pasuan në mënyrë fatale me mbylljen e jetës së tyre, janë zanafilla e tjetërsimit të gjendjes sime shpirtërore. Jonuzi ishte njeri me një zëmërbutësi të skajshme dhe kishte prirje në fushën e pikturës. Ato pak krijime të ruajtura janë të vlerësuara nga profesionistët. Mendoj se piktura ishte një nga arsyet që e bënte të vuante së tepërmi në vete, edhe pse përpiqej të mos e prezantonte paraqitjen e vet jo të këndshme. Thjesht ecte me ndihmën e bastunit, shoqëruar me diferencën e disa metrave në rrugë kur shkonim së bashku, aq sa e kam të vështirë të përcakoj nëse e shqetësonte më tepër dhembja e gjunjëve, apo ecja çalë e tij. Jonuzi mundi të siguronte me vështirësi vizën e udhëtimit për në Angli, ku jetonte prej vitesh i biri emigrant me gruan dhe dy fëmijët e tij. Në muaj qëndroi atje dhe u kthye i lumturuar saje vendosjes së protezave metalike në të dy gjunjët. Na habiti pa masë mënyra e re e ecjes, pothuajse djaloshare, por piku i çudisë arriti kur mësuam shumën e paguar për këtë ndërhyrje, jo e zakonshme në radhët e moshatarëve tanë. Pagesa i tejkalonte mundësitë ekonomike të djalit, i cili, punonte gjatë paradites, disa orë mbasdite, dhe si truprojë në një diskotekë, deri mbas mesnate. Natyrisht, pasi hezitoi një copë here, na tregoi se pagesa kapte shifrën 11. 000 paund. Në këtë çast ishte radha jonë të heshtnim të turbulluar. Besoj se e vetmja pyetje në mendjen e secilit prej nesh ishte:

“Si mundi të zgjidhte Jonuzi në pozicionin e një prindi normal, midis flakjes tej të bastunit, mjetit ndihmës e të zakonshëm për moshën drejt të 70-ve, kundrejt një vlere monetare të pakapshme, e gjykuar thjesht në përputhje me realitetin?”.

Kishte siguruar nëpërmjet vendosjes së protezave një ecje të shpejtuar dhe tani i paraprinte grupit tonë të pensionistëve duke qenë i pari në vendin e takimit të paracaktuar, si një nga treguesit e jetës moderne. Ama, vitet e moshës mbetën po ato. Asnjëri nuk u kthye pas. Isuf, puna jonë mësimdhënëse përgjatë dekadave na mundësoi njohjen e natyrës së një nxënësi, larminë e karakterit midis tyre, natyrisht duke qenë në hapat e parë të jetës. Se sa e mundimshme është të njohësh karakterin e një personi drejt të 70-ve, nuk mund të përshkruhet me fjalë, është tejet e vështirë ta përcaktosh plotësisht. Secila ditë e jetës nuk është përsëritje e të mëparshmes, pjesa e rrugës të cilën çdokush detyrimisht përshkon, nuk është e shtruar, për më tepër mosnjohja e kthesave të papritura, të thella, nganjëherë të rrezikshme, nuk mund të imagjinohen a të parandalohen, por ato pranohen si ligje të jetës…

Në njërën ditë të acartë në muajin janar të këtij viti, Jonuzi doli nga shtëpia herët në mëngjes. Rrugica pranë portës ishte e pa asfaltuar, tejet e dëmtuar, çka në kohë shiu formonte një pellg të vogël me ujë. Në kohë ngrice ajo kthehej në një sipërfaqe të akullt, të ngrirë, me trashësi disa centimetra, gjë e përsëritur gjatë dimrit. Jonuzi e shmangte ecjen në sipëfaqen e akullt (“Është mjeshtëri e skiatorëve”, - shprehej). Na mungonte në takimet e përbashkëta, apo vonohej në pritje të shfaqjes së rrezeve të diellit që do të shkrinin akullin. Pas vendosjes së protezave, me naivitet, Jonuzi nisi ta vlerësonte veten më të ri. Mendësia fëmijërore po i udhëhiqte logjikën, që realisht duhej të ishte në përputhje me vitet e moshës. E shihte veten të aftë të kapërcente çdo vështirësi para tij, të meritonte gjithçka të munguar deri atëherë, sikurse lëvizja në një sipërfaqe të akullt, duke e nënvlerësuar me kokëfortësi rrezikun e mundshëm. Faktin e zëvendësimit të artikulacioneve të gjunjëve po e gjykonte si një dhuratë çudibërëse.

Filloi të ecte me hapa të shpejtuar sapo doli nga porta e oborrit, në njërën nga ditët më të ftohta, kur ngrica mbretëronte kudo. Papritur pësoi humbje të ekuilibrit brenda sekondës dhe pësoi një rrëshqitje të paevitueshme disa pëllëmbë më tej. Natyrisht gjunjët e rinovuar nuk mund të garantonin në tërësi ripërtëritjen e sistemit kockor dhe muskular të gjithë organizmit, ta përballonin momentin e beftë të përplasjes së fuqishme në murin e trashë me bllok. Për pasojë, goditja e fortë në kokë pas dy ditësh përfundoi në mënyrë fatale. I biri u kthye nga Anglia sa më shpejt iu krijua mundësia. Nuk mundem të harroj fjalët prekëse, ravijëzimet e lotëve drejt mjekrës, teksa po e përqafonim, për më tepër ne ishim në dijeni të qëndrimit ndaj të atit dhe e respektonim:

- Të vetmen kërkesë që shprehu kur u takuam, ishte ta ndihmoja për vendosjen e protezave metalike të gjunjëve, gjë që unë ia plotësova. U lumturua në momentin kur bastuni nuk ishte i dobishëm gjatë ecjes. Tani ndihem i lehtësuar për dhuratën time, që ai e meritonte plotësisht, po çfarë rezultati solli kjo? Sinqerisht u ndodha në pozicion të vështirë atyre ditëve dhe me ndërgjegje të plotë përzgjodha plotësimin e dëshirës së babait, ndonëse vlera e zëvendësimit të artikulacioneve të gjunjëve të tij i kapërcente mundësitë e mia ekonomike, gjithë kursimet në vite.

Biseduam gjatë me djalin e Jonuzit. Na tërhoqi vëmendje fakti se vitet e shumta të jetesës së tij në Londër e kishin ndihmuar të prezantonte një sjellje të kulturuar, të admirueshme. Djali nuk e përmendi faktin që, shpejt mbas mbërritjes, Jonuzi, në mënyrë këmbëngulëse, kalonte nga e para vizitë mjekësore në tjetrën, i përqendruar në takime me specialistë kirurgë të artikulacioneve. Mori vendim personal të realizonte sa më parë ndërhyrjen, kostoja e së cilës ishte e tejkaluar në kushtet aktuale. E njihnim këtë detaj, por djali iu shmang bisedës rreth atij problemi . Pikërisht qëndrimi i tij dinjitoz e rriti respektin tone si miq te babait tij ,për të.

Të tre shokët ndiheshim të pikëlluar mbas vdekjes së Jonuzit. Bënim përpjekje t’ia lehtësonim trishtimin njëri-tjetrit, gjë që zgjati vetëm disa muaj, sepse, në fillim të marsit, Sotiri vendosi të kalonte disa ditë në Athinë. Ndihej i lumturuar. Fati u dhuroi të parin nip. Pas shumë vjetësh, i biri krijoi familjen e vet dhe lindja e vogëlushit ishte një ngjarje e shënuar për të gjithë.

Këtë vit e njohëm problemin serioz lidhur me shëndetin e tij. Nuk i shprehte ankesat, nuk tregonte hollësira. Ishte i diagnostikuar me një sëmundje të rrallë, për mjekimin e së cilës, medikamentet e kushtueshme, të përmuajshme e të pazëvendësueshme ia siguronte i biri. Mundësitë ekonomike të një pensionisti në situata të ngjashme, nuk kanë nevojë për koment.

Isuf, çuditërisht si të kishim një pakt midis shokësh, asnjëherë i përmendur me fjalë, dukej sikur kishim bërë një pakt të heshtur për të mos shprehur vend e pa vend shqetësimet personale dhe ankesat e ndryshme të moshës. Ato secili i mbante brenda vetes, për të mos e rënduar psikologjikisht shokun pranë. Ishte kjo gjë një nga bazat mbështetëse për vazhdimësi dhe funksionim normal të miqësisë, për mirëkuptim brenda një grupi me persona të moshuar. Qëllimi ynë i përbashkët ishte t’i dhuronim njëri-tjetrit momente zbavitjeje, qetësie apo thjesht një buzëqeshje të lehtë, natyrisht si përfaqësuese të natyrës njërzore. Ndonjëherë hedh vështrimin rrotull vetes dhe seç kam një përshtypje, mbase të gabuar, se në ditët tona kjo natyrë njerëzore fatkeqësisht po zbehet…

Mungesa dyjavore e Sotirit sinqerisht na u duk disamujore. Mbas kthimit, më tërhiqte vëmendjen gjendja e tij shëndetësore disi e ndryshme nga e mëparshmja. Për më tepër, Sotiri nuk u përgjigjej pyetjeve tona, sado dashamirëse të ishin ato. Pse vallë të mos ndihej mirë kur ne e dinim se arsyeja e udhëtimit e kishte lumturuar? Eh, si qenka jeta! Vjen një moshë, pensioni, dhe njihesh me njerëz që s’i ke parë e takuar apo i ke njohur fare pak në vite të mëparshme. Fillimisht, thjesht një përshëndetje e zakonshme midis bashkëqytetarëve të njohur së largu. Pastaj, kohëzgjatja e qëndrimit dhe takimet e përsëritura mundësuan një farë afërsie, e cila shpejt u pasua nga një miqësi e vërtetë. Fatkeqësisht, tani mbetën vetëm gjurmët e tyre në kujtesën time…

I trishtuar, Thanasi ndali një copë here dhe pastaj vazhdoi sërish:

- Saktësisht në orën 8. 00 të çdo mëngjesi, bashkoheshim në vendin e takimit të paracaktuar, nisnim ecjen njëri pas tjetrit e ngandonjëherë krahë për krahë, por kësaj radhe të kushtëzuar nga ngadalësimi i detyruar i hapave të të ndjerit Jonuz. Pra, në respektim të shokut, bënim më të ngadalshmen mënyrë ecjeje, gjë që, kur dikush na shihte, mund ta rriste sadopak respektin…

Në një lokal të përzgjedhur pinim kafenë e mëngjesit. Ajo bëhej edhe më e shijshme, se shoqërohej përditë me buzëqeshjen dashamire të djaloshit kamerier, kujdesin e tij ndaj nesh, kryesisht kur zgjaste krahun të ndihmonte, pothuajse e ngrinte peshë në ngjitjen e tri shkallëve para portës hyrëse, të ndjerin Jonuz.

Më pas, te kioska pranë blinim gazetën e preferuar dhe Vangjeli shkonte të pyeste edhe për librat e botuar së fundmi. Kohën e kalonim në mënyrë të këndshme dhe pa e ndier, sepse loja shahut, domino dhe më rrallë loja me letra e paracaktonin atë… Përsëri mbasdite vonë, takimi ishte i programuar deri në detaje. Kështu, dita përfundonte e gëzueshme për secilin, në pritje të së nesërmes.

Për mendimin tim, koncepti i fjalëve “shoqëri” dhe “miqësi”, në përmbajtjen e tyre nuk lidhen me vitet e moshës. Nëse njerëzit mund të krijojnë miqësi midis tyre, atëherë sinqeriteti, respektimi i ndërsjelltë, jetëgjatësia dhe forca e saj mbeten të njëjta, pavarësisht se në çfarë periudhe të jetës u është krijuar mundësia e realizimit të saj.

Përgjatë këtyre viteve, rastisi të qëndroja pa u shkëputur asnjë ditë nga Vangjeli. Asnjëri prej nesh nuk u largua nga qyteti dhe ndiheshim të dy shpirtërisht më afër. Por edhe dy të tjerët që u larguan jashtë vendit përkohësisht, mbetën pjesëtarë në grupin e “katër pensionistëve të pandashëm”, - siç e quanim veten shpesh…

Të më falësh, Isuf, për këto hollësi! E pranoj në mënyrë të sinqertë para teje dhe vetes sime se realisht midis nesh nuk mungonin debatet për ndonjë problem të veçantë, nuk ishin të pakta mospërputhjet në gjykimet dhe këndvështrimet tona, qëndrime individuale të egra, përherë në respektim të etikës, pa kaluar cakun e sjelljes korrekte. Për më tepër, kohëzgjatja e tyre i përkiste asaj nate; të nesërmen gjithçka vazhdonte në të njëjtën linjë. Ah! Kjo pjesë e jetës sonë është e papërsëritshme përgjatë viteve të moshës së tretë. Koha mbase do të na japë mundësi të takohemi sërish të katërt, por duke e kërkuar me ngulm njëri-tjetrin në botën tjetër, atë të përjetshmen…

Ishte një moment tejet i vështirë për të dy. Thanasi fliste me një zë pothuajse të padëgjueshëm, ku dallohej një pikëllimi i thellë dhe i pashpjegueshëm, gjë që e turbulloi Isufin dhe pyetje të shumta nisën ta shqetësojnë, por, duke e respektuar shokun, bëri vetëm një:

- Nuk po e kuptoj, pse gjendja shëndetësore e Sotirit u rëndua brënda një kohe të shkurtër ? Nëse mundesh…

- Po. Së bashku me Vangjelin, iu gëzuam pa masë ardhjes së tij mbas mungesës dyjavore. Çuditërisht, shpejt na ra në sy se paraqitja disi më ndryshe, ishte një fakt i pakundërshtueshëm dhe çdo ditë e më tepër ajo theksohej. Na lindi dyshimi, na shqetësonte shkaktari i vërtetë i përkeqësimit të shëndetit. Pyetjeve tona të kujdesshme, ai u largohej. Pse?

Konstrukti Sotirit nuk përputhej me moshën. Ishte më i madhi midis nesh, por asnjëherë nuk kishte treguar shenja lodhjeje, edhe nëse e kishim kaluar kufirin e aktivitetit të përditshëm të grupit përgjatë gjithë kohës, para se të shkonte të takohej me të birin. Çfarë e detyronte të ndiente vështirësi në frymëmarrje, të ecte shumë më ngadalë se më parë, të fliste vetëm kur e pyetnim?

Natyrisht shpejt iu përshtatëm situatës, e vlerësuam atë duke pakësuar kohën e qëndrimit së bashku, tregonim kujdes në temat e bisedës, vend takimi ynë tashmë bëhej fare pranë banesës së tij. Gjendja shëndetsore po rëndohej. E gjykuam të arsyeshme t’i shkonim me Vangjelin përditë në shtëpi. Qëndronim aq kohë sa ishte e dobishme për të prania jonë , në më të shumtën e rasteve biseda bëhej e shkurtër dhe më shumë mbizotëronin çastet e heshtjes.

Rreth tre muaj zgjati kjo gjendje shpirtërore tejet e rënduar për të gjithë ne, sepse, pavarësisht situatës shëndetësore të cilën ne e vlerësonim, në momentin e largimit ai na drejtonte pa shprehur asnjë fjalë kërkesën dhe dëshirën për t’u ritakuar të nesërmen me një gjest nënkuptues: ngrinte parakrahun e djathtë, shoqëruar në moment me lëvizjen e lehtë të gishtave, përkulte kokën dhe buzëqeshte në më të sinqertën mënyrë miqësore. Natyrisht, aprovimi ynë jepej në çast.

Një mbasdite hyri me vrull djali tij, natyrisht i informuar dhe tejet i tronditur. Iu afrua shtratit, e përqafoi fort, sikundër ndodh vetëm në raportin babë-bir, aq i përmalluar. Qartazi shihej njohja e saktë e përparimit të sëmundjes. Ngashërimi nuk e lejonte të shqiptonte asnjë fjalë. Në çastin kur po e mblidhte veten, nisi të fliste ngadalë. Ne e dëgjonim, por pa mundur të kuptojmë asgjë. Të prekur shpirtërisht, po shihnim sa nga njëri tek tjetri. Gjendja e rënduar i vështirësonte Sotirit komunikimin me të birin. U ngrit gjysmë ndenjur. Frymëmarrja iu vështirësua, kolla pengonte të shprehej dhe vetëm lëvizte paksa kokën, në shenjë pohimi apo mohimi. Me një stërmundim shqiptoi:

- Nuk jam i penduar! Veprova me ndërgjegje dhe tani… po largohem pa keqardhje. E gjykova të drejtë veprimin tim…

- Baba! Si munde kësaj here të mos mendosh as për vete, as…? Së pari dëmtove shëndetin tend… Po ç’të mirë u dhurove njerëzve të shtrenjtë, kur ti me ndërgjegje shpejtove vdekjen tënde?! Përse të mos bisedonim së bashku për të zgjedhur më të mirën tonë? Nuk më lehtësove mua, por më dhe më të rëndën goditje… Dihet se e vërteta del një ditë në shesh, por atëherë eshtë e pavlerë… Kësaj radhe ndërgjegjja jote, ndershmëria e tejskajshme ka një kosto të pamatshme për gjithë familjen, njëherazi për shokët pranë teje…

Nuk mund të largoheshim asaj nate. Ishte një situatë e elektrizuar, shihnim marrëdhënien e natyrshme në një familje… Të më besosh, Isuf, dëgjoja, shihja rrotull, por absolutisht nuk po orientohesha për se bëhej fjalë. Ishte e pa arsyeshme të ndërhyja dhe, në se jam ndier në më të vështirën pozitë përgjatë jetës sime, ishin pikërisht ato çaste prekëse. Të njëjtën situatë emocionale prezantonte Vangjeli, ulur pranë meje.

Iliri, me sytë të mbushur me lot që rrëshqinin drejt mjekrës, në heshtje vazhdonte të mbante të atin në kraharorin e vet. Duart shtënguar rreth qafës, me fytyrën përkulur në pjesën e sipërme e kokës me flokë të rralluar, herë pas here e puthte me dhembshuri. Dukej që djali po përjetonte emocione të fuqishme, ndërsa Sotiri në ato momente aprovonte me një shikim të ngrohtë prindëror, por edhe përvuajtshëm veprimet e të birit dhe hidhte ndonjë shikim mbushur me ngazëllim drejt nesh... Heshtja zgjati disa çaste. Befas u dëgjua përsëri zëri i Ilirit:

- Baba! Të vërtetën ma tregoi nëna... Fatkeqësisht, tepër vonë…

Në momentin pasues, pa e ndryshuar pozicionin e vet gjysmë ndenjur, me Sotirin të mbështetur në kraharor, Iliri, me një shikim të pikëlluar dhe tonin mbresëlënës në zërin e tij, na u drejtua:

- Kur im atë, njëkohësisht miku juaj, vendosi të më takonte në Greqi, e kishte për të parën herë, nga ana tjetër mundësitë ekonomike nuk e favorizonin ardhjen time të përkohshme në familje. Pra, mbas mbërritjes së autobusit të linjës, njëri nga shokët e mi e priti në staconin përkatës, e shoqëroi deri te banesa ime, se atë ditë e kisha të pamundur të largohesha. Jam i punësuar në fabrikën e çimentos me orar të zgjatur, deri në orën 18. 00. Babai po më priste në shtëpi. Malli i zjarrtë për t’u takuar, më nxiti të shpejtoja pas pune, aq sa nuk kalova nga dhoma e pastrimit. Nuk u thellova në vlerësimin e sjelljes. Pa treguar as më të paktin kujdes për pamjen time mes pluhurit nga koka deri te këmbët, trokita në derën e shtëpisë. Në moment e hapën. Sigurisht ishte babai, që, në pritje për të më takuar, pothuajse llogariste kohën si të numëronte sekondat...

Çast i papërshkrueshëm kur Sotiri gjeti forcë të qëndronte gjysmë ndenjur, iu largua krahëve të Ilirit dhe filloi të tregonte:

- Sapo të hodha një vështrim nga koka te këmbët, u ndjeva shumë keq në ato çaste, sepse isha i sigurt se ndodhesha brenda shtëpisë sate. Kisha përqafuar vogëlushin, rreth një orë e mbajta në krahët e mi, ndërsa nusja jote, si përherë tregoi ndaj meje, respekt, mikpritje të natyrshme. Po të prisja me padurim, por, kur hapa derën, para meje qëndronte një qenie e çuditshme që, e mbuluar me pluhurin e