VETËDIJA MITIKE E QENËSISË DHE E QËNDRESËS


VETËDIJA MITIKE E QENËSISË DHE E QËNDRESËS


Nga Anton Nikë Berisha


Rreth tregimit “KULLA” të Anton Pashkut

Asnjë antologji e tregimit shqiptar, hartuar mbi bazën e kritereve letrare poetike, nuk do të mund ta linte anash tregimin “Kulla” të Anton Pashkut. Themi kështu duke pasur parasysh faktin se ky tregim nuk është vetëm ndër më artistikët brenda krijimtarisë tregimtare të autorit e të prozës tregimtare shqiptare në përgjithësi, por është edhe ndër më komplekset si qasje e si shtjellim, si strukturë tekstore dhe si sistem i ndërliqshëm kuptimor, e si rrjedhojë e gjithë kësaj, edhe krijim me një kontekst poetologjik jashtëzakonisht të pasur, për shumëçka i papërsëritshëm.

Çka e bën të këtillë këtë tregim? Shqiptim artistik i mitit të kullës

Në qenësinë e vet tregimi “Kulla” ngrihet mbi mitin për kullën, që nënkupton mitin për qenësinë, për ekzistencën dhe për qëndresën e njeriut tonë në rrjedhë të shekujve. Mbi bazën e përvojës historike, e cila materializohet e metaforizohet në mënyrë të veçantë në këtë prozë, shqiptohet dhe interpretohet një botë komplekse, realitet, që në esencë është vetëdije mitike e krijuar në një diakroni të pafund të ekzistencës. Në tregim nuk jepet as platforma, as modeli i gjallimit, nuk jepen as përgjigje për problemet e ndryshme e as për shkaqet e krijimit të mitit të kullës, por shqiptohet qenësia e këtij vetëdijesimi; në të nuk gjakohet e vërteta e thjeshtë historike – në kohë e hapësirë të veçantë – pra nuk transponohet realiteti i zhveshur, por perceptohet e shprehet thellësisht rrafshi metafizik i kësaj ekzistence si dhe padrejtësia metafizike, që u manifestua në rrjedha të kohës.

Me fjalë të tjera, në këtë prozë nuk bëhet qartësimi i rrjedhave dhe i fakteve të njohura historikisht, i personave e i ngjarjeve konkrete, por mbi bazën e përvojës historike, që lidhet sidomos me dramën, tragjiken, me qëndresën e me sakrificat, krijohet realiteti i veçantë, i cili, nxitur nga fakti historik, bëhet qenësi, bëhet fakt i ri, fenomen i realitetit dhe i botës shpirtërore.

Në të vërtetë, kjo qenësi artistike e krijuar merr funksion të dyfishtë: shpreh qenësinë e së kaluarës e të tashmes, i bën ato artistikisht të përjetshme, por bëhet edhe vetë pjesë e pandashme e veprimit, e konkretësisë ekzistenciale; njëherit krijon bazën e perspektivës së të ardhshmes. Duke shprehur dhe duke bërë njësimin e kohëve – përmes rrëfimit – tregimi “Kulla”, gjithnjë si projeksion artistik i vetëdijes, merr përmasën e theksuar mitike. Në esencë shqiptimi i objektit artistik, mënyra e qasjes dhe e interpretimit të qëndresës së njeriut tonë në rrjedhë të shekujve, nuk pohohen, nuk shprehen në mënyrë eksplicite, gjë që është e lidhur ngushtë me mënyrën e shtjellimit të strukturës së tekstit e të gjuhës së përdorur poetike.

Përkundrazi, “Kulla” është krijim që ngrihet mbi një bazë që cilësohet me një sistem jashtëzakonisht të veçantë të të shprehurit thellësor. Po qe se këtë e themi me termat e gramatikës gjenerative të Çomskit, atëherë gjithë ajo që trajtohet në këtë prozë, konkretësia e metaforizuar, ngjet në rrafshin thellësor, ku përqendrohet dhe realizohet thelbësisht gjithë proza e këtij autori (ajo tregimtare dhe romaneske), por dhe dramat e tij. (Pikërisht kjo thellësi e perceptimit, e transponimit dhe e trajtimit të çështjeve të ndryshme i ka shtyrë disa studiues të theksojnë “hermetizmin”, “moskomunikativitetin” e kësaj proze, të pohojnë se tregimet e tij janë “fantastike”, që shprehin botën obsesive të autorit, pra janë pa objekt konkret trajtimi, pa bazë reale!)


A. Pashku mitin për kullën, që në esencë shpreh mitin për qëndresën dhe ekzistencën, nuk e shpreh dhe nuk e shqipton me gjuhën dhe me stilin që e cilëson mitin si lloj letrar e si formë e transponimit të fenomeneve të botës metafizike. Tregimit të vet Pashku nuk i jep përmasën sakrale, me të cilën cilësohet miti, por sakralitetin e zëvendëson me shumëkuptimësinë, me krijimin e strukturës tekstore nga e cila del mesazhi artistik dhe krijohet një kontekst poetologjik i pasur, që është i lidhur ngushtë me gjuhën poetike. Pikërisht gjuha poetike në këtë tregim, si dhe në prozën e tij në përgjithësi, merr karakter mitik në kuptimin e forcës shprehëse artistike dhe amshueshmërisë së funksionimit dhe të ekzistencës së saj.

Rrënimi – zhvendosja e konvencave

Tregimi “Kulla” nuk ka një objekt artistik të thjeshtë – tradicional, ku do të mund të ndiqeshin rrjedhat e gradacionit të fabulës (ndodhisë): fillimi, etapat e zhvillimit, mbarimi. Ai nuk është i ndërtuar mbi një ide qendrore, as nuk përdor vetëm një formë të rrëfimit, të monologut, të dialogut etj.; objekti i tij është një shumësi objektesh artistike, një spektër, një mozaik tërësor, ku pjesët nuk janë krijuar mbi bazën e radhitjes hierarkike, por janë krijuar e funksionalizuar mbi bazën e krijimit e të forcimit të tërësisë shprehëse e kuptimore, të tërësisë së ndikimit estetik, duke u lidhur e duke u plotësuar me njëra tjetrën nga rrafshe e forma të shumta e të ndryshme, qofshin kur ato ndodhen në raport të ndërsjellë kushtëzues e determinues, qoftë kundërvënës e kundërshtues.

Mënyra e perceptimit, e shtjellimit dhe e shqiptimit të objektit artistik në tregimin “Kulla” në esencë shprehet si rrënim i konvencave të prozës së realizmit, pra në këtë krijim rrënohen – zhvendosen konvencat e fabulimit dhe narracionit tradicional. Në vend të parimit hierarkik e të kronologjisë, me çka cilësohet proza tradicionale, në tregimin “Kulla” vendosen lidhje shumëplanëshe paradigmatike; krijohet një sistem kompleks paradigmatik, që nuk veçohet për përshkrimin, vlerësimin, shpjegimin, pohimin, por për thellësinë dhe begatinë e shprehjes, për krijimin e realitetit sa më të ndërliqshëm e të pavarur artistik.

Ndërtuar mbi parime të këtilla është krejt e natyrshme që për të depërtuar në strukturën tekstore e në sistemin kuptimor, që del nga struktura gjuhësore e tregimit, kërkohet më shumë përkushtim e dije, pra perceptimi dhe receptimi i “Kullës” është i vështirë. S’do mend se kjo vështirësi nuk nënkupton abstraksionin e objektit të trajtuar në këtë prozë, por përkundrazi, ndërliqshmërinë, shumështresinë dhe pasurinë e strukturës gjuhësore tekstore. Pra rrënimi i konvencave të prozës tradicionale nuk është vlera kryesore e këtij tregimi, por para se gjithash mënyra origjinale e vrojtimit, e shtjellimit të tekstit poetik, e ndërtimit të tërësisë shprehëse e kuptimore nëpërmjet të pjesëve, të cilat shprehin forcën e tyre qenësore në krijimin e tërësisë si kohezion i përbërësve kryesorë të krijimit letrar-artistik dhe si forcë e ndikimit estetik te marrësi.

Uniteti i rrafsheve kundërvënëse – kontrastike

Proza