Varianti që nuk na përfaqëson denjësisht[1]..sprovë mbi baladën “Kënga e Dhoqinës”..


Varianti që nuk na përfaqëson denjësisht[1] ..sprovë mbi baladën “Kënga e Dhoqinës”.. Nga Timo Mërkuri Varianti “Kënga e Dhoqinës” i yllësisë baladeske “Besa e Kostandinit”, është një nga variantet më elegante dhe plot muzikalitet, e cila këndohej në gjitha trevat e Shqipërisë Jugore, madje në bregdet, jo vetëm që këndohej në valle gjer në vitet ’60, por gjyshet tona jua këndonin nipërve e mbesave në shtëpi edhe në kohët e mëpasme, madje e këndje në disa variante brenda fshatit apo nëpër fshatrat fqinjë. Po kështu, në krahinën e Labërisë, ky variant gjendet në disa motërzime, të cilat janë të përafërta me variantin e bregdetit dhe të Arbëreshëve të Italisë, pa përmëndur ato të arvanitasitasve në Greqi. Është një nga variantet më magjepëse të kësaj balade, si të “qëndisur “ me dorë, sa që edhe me një lexim të shpejtë të mbeten në mendje vargjet tronditëse të mallëkimit të nënës, ngritja e Kostandinit nga varri dhe udhëtimi i vëllait të vdekur me motrën mbi të njëjtin kal. Madje qysh në fëmini na fiksoheshin në kujtesë vëlla e motër mbi kalin e zi, me shalë të zezë dhe frerin e argjendtë, me flokët e përbaltura dhe të lagështa të Kostandinit, që era ja shpupuris Dhoqinës në fytyrë, të cilën gëzimi i vizitës së papritur të vallait të vogël dhe nisja e menjëherëshme për vizitën e shumë dëshiruar te nëna plakë, nuk e la të thellohej shumë te kuptimi i këngës së zogjve. Kështu edhe ne, magjia që shpërndan ky variant balade nuk na la të shohim se mbi të ka rënë diçka më shumë se pluhuri i shekujve. Faktorët pozitivë artistikë si dhe përhapja e madhe në trevat e banuara me popullatë shqipfolëse ndoshta kanë qënë arsyet që komisioni shtetëror shqiptar e paraqiti për të përfaqsuar folkloristikën e vendit tonë dhe variantin shqiptar të baladës së “besës” pranë komisionit të botimit të “Antologjia e poezisë ballaknike” (EMOS) Athinë, 2006, botim në të cilin të gjitha vendet ballkanike që e kanë në folkloristikën e tyre baladën e Kostandinit, pavarësisht nga emri i saj, e kanë të përfshirë te botimi i EMOS në gjuhën e vendit dhe e kanë të përkthyer në gjuhët e vendeve të tjera, në botimet e tyre. Kështu në botimin shqip të saj gjënden variantet e e kësaj balade të vendeve ballkanike, ku i gjetëm të përkthyera në shqip dhe i përdorëm për këtë studim. Ky përfaqsim i baladës shqiptare “Besa e Kostandinit” me variantin “Kënga e Dhoqinës” përballë varianteve të popujve ballkanikë, ka mbartur me vete disa problematika me ndikim negative në paraqitjen e vlerave reale artistike dhe historike të baladës shqiptare të “besës” .. Për të folur për këto problematika, ne le të njohim fillimisht tekstin e baladës. Kënga e Dhoqinës[2]

Ditën e Pashkës në drekë Seç u therr një ka në fshat Vajta e mora një okë mish Dhe e hodha në kusi. 5-Me vrap dola në avlli Të mar një kërcu të zi Të më shpifet një stihi Me vrap m’u hodh në kusi Më helmoi djemt e mi 10-Nëntë djem e nëntë nuse Të nënta me djem në duar Nëntë djepe ç’mi përmbyse Nëntë pajë ç’mi zhurite Nëntë dyfeqe ç’mi shite! 15-Kostandin, të arthtë gjëma Martove Dhoqinën larg Larg e larg mërguar Tre male kaptuar! Ditën e Pashkës së madhe 20-Dhoqina na hidhej valle! Kostandini u ngrit nga varri, Rrasa iu bë kalë, Balta i u bë shalë. Vrap e vrap te Dhoqina. 25-“Mire se erdhe, o im vëlla, në ke ardhë për të mirë, të vishem si gjeraqinë, në ke ardhë për të keq, të vishem si kallogre”. 30-“Jo, motër , sikundër je”. E hipi në vithe të kalit. Zoqtë udhës, seç po thoshin: “Cili – viu, viu-viu, Kush ia bën, ia bën vetiu, 35-Keni parë a s’keni parë! Shkon një zogëz bishtbardhë, I vdekuri me të gjallë! Vete gjen te der’ e kishës, “Ikë tani o moj Dhoqinë, 40-Se kam punë në ajodhimë, Se aty e kam shtëpinë”. Vate gjer te dera, Çëk-çëk në portë. “Ç’je ti që kërcet në portë? 45-Mos je bushtër, a murtajë? A mos je zonja murtajë Që më hëngre djemt’ e mi?” “Hap, moj nënë, derën, Jam Dhoqinë e vetëm!” 50-Me cinë erdhe, moj Dhoqinë? -“Un’ ardhshë me Kostandinë”. -Ç’Kostandin, moj t’arthtë gjëma? Kostandin i vdekur, Ç’bën tre vjet pa treturë?” 55-Një në prak e një në derë, 56-Plasnë si qelqe me verë[3]. Hoshtevë Gjirokastër I-Balada qysh në vargun e parë na bën një prezantim interesant, që rrallë gjëndet variantet e tjera të kësaj balade. Realisht ky variant fillon me vargun “Ditën e Pashkës në drekë”, varg i paraqitur me një mënyrë tepër të natyrëshme, sikur dëshiron që të saktësojë pafajësisht kohën e veprimit, momentin e ngjarjes dhe sikur ky çast krejt rastësisht na qënka “Ditën e Pashkës në drekë”. Nuk do paraqiste asnjë shqetësim sikur kjo përmëndje të ishte rastësore, por fakti që kjo baladë nis në një ditë feste kristiane “Ditën e Pashskës në drekë”, pas nëntëmbëdhjetë vargjesh, po në këtë ditë nis pjesa e dytë e baladës ‘’Ditën e Pashkës së Madhe/Dhoqina na hidhej valle” pas nëntë- mbëdhjetë vargjesh të tjera e shpie ngjarjen te një objekt kristian ’Vate gjer te dera e kishës”, për ta mbyllur aksionin e Kostandinit brenda kësaj kishe..”Ikë tani moj Dhoqinë/Se kam punë në ajodhimë/ Se aty e kam shtëpinë” të krijon përshtypjen se ngjarja, jo rastësisht është vendosur “me dorë” te “sheshi i kishës”. Këtë përshtypja na e përforcon fakti se është i vetmi variant shqiptar ngjarja fillon e vijon me një datë feste kristiane e përfundon në një object kulti të krishterë, sepse te varianti “Kostandini dhe Garantina” balada nis me vargjet” Ish një nënë shumë e mire/kish nëntë djem të hijshëm/e të dhjetën një vashë”,”Kënga e Halil Garrisë” fillon me vargjet.”Zot ç’ka than Halil Garrija? /Be mbi zotin trimi bani/“Pse nant vllezën ne q’i jemi/Veç nji motër, tjetër s’kemi..“,“Besa e Kostandinit” nis me vargjet ”Ish një mëmë shumë e mirë E na kishë nëntë djelmë bujarë/Të dhjetën një vashë”, te “Doruntina” me vargjet “Gjashtë e gjashtë dymëdhietë/ Doruntina e tremëdhjetë.” etj. fillime që skanë asnjë lidhje me besim apo kulte fetare.. . II-Fakti i ringjalljes së Kostandinit në baladë “dëshmohet” si në llogjikën e vijimit të subjektit të baladës, ashtu edhe në një numër të madh variantesh e motërzimesh shqiptare (madje dhe në ato ballkanike e europiane), kështu që ky fakt është “provuar” plotësisht. Ndërkohë theksojmë se; kisha kristiane, ndoshta do ta toleronte ringjalljen e Kostandinit, në rast se do vinte si pasojë e “urdhërit” apo “porosisë” së Zotit, siç ndodh në disa variante ballkanike. Te varianti bullgar: “Zoti u brengos kur dëgjoi, /Gjithë sa tha ja plotësoi:/Dheun e bëri gunë të lehtë,/Tabutin-kalë të shpejtë,/Kryqin-pagur të verdhë./65-U ngrit Llazari e shkoi”, te varianti rumun “E ndoqi mallkimi/Dhe kur deshi zoti/E dërmoi token/Kur do të ringjallej/Ai do të bëhej /Si froni m’i vyer/Kali më i shpejtë,/Mbulesa stoli/Mbi shalën e tij,/frerët të tendosur/Vrapi i marrosur /Kali i xhindosur”, te variant serb dhe boshnjak“Por zoti i madhe e mëshiroi/ Dhe ai dërgoi dy ëngjëj të tij./-Shkoni poshtë dy ëngjëj të mi/Deri te varri i bardhë i Jovanit, /I Jovanit, vëllait më të vogël/Me shpirtin tuaj i jipni shpirt/Nga varri kalin ia mbaroni/Nga dheu ia gatuani bukën/Nga qefini ia bëni dhuratat/E përgatisni të shkojë te e motra”. III-Ka një varg që të ve në mendime dhe konkretisht vargun katërmbëdhjetë, ku nëna në vajtim e sipër, pasi përmënd në vajtim, përmasat e gjëmës që e ka gjetur ”Nëntë djem e nëntë nuse/Të nënta me djem në duar/Nëntë djepe ç’mi përmbyse/Nëntë pajë ç’mi zhurite”, cilëson befasisht...”Nëntë dyfeqe m’i shite”.. Ky varg nuk është aq i pafajshëm sa duket, pasi është një varg që cilëson një epokë dhe pikërisht epokën e armëve të zjarrit. Për herë të parë armët e zjarrit dëshmohen në vendin tonë në shekullin e XV dhe pushkatari i parë që përmendet në histori është Gjergj Aleksi, ushtar i Skënderbeut që më 23 prill 1467, gjatë rrethimit të dytë të Krujës vret me një të shtënë pushke Ballaban Pashën. Kështu që përmëndja e dyfeqeve në këtë variant balade, madje qysh në nisje të saj, lë të nënkuptojë se kjo është krijim i epokës së armëve të zjarritm, duke dëshmuar në mënyrë indirekte se balada është një krijim i mesjetës dhe nuk qëndron pretendimi I shqiptarëve për origjinë nga epokat e hershëmrisë të shoqërisë njerëzore IV-Te “Kënga e Dhoqinës” kemi cilësim të zhvillimit të ngjarjeve të baladës në “Ditën e Pashkës në drekë”, “Ditën e Pashkës së madhe”, lëvizje vend ngjarjeje “Vajti gjer te der’ e kishës” dhe mbyllje “Unë do shkoj në ajodhimë/Se aty e kam shtëpinë’’, cilësime që realisht nuk kanë asnjë lidhje llogjike me subjektin e baladës, por janë të shtuara në një kohë tjetër. Te kapitulli “Hyrje në baladë” sqaruam se balada ka një subjekt pagan dhe se ringjallja e Kostandinit nuk është imitim i mëpasmë i ringjalljes së Krishtit apo Llazarit, por ka ndodhur shumë kohë para tyre. Fakti që Kostandini ringjallet pas tre vjetësh nga dita e vdekjes (ç’bën tre vjet pa tretur), dëshmon hershëmrinë e baladës. Fakti që nëna mallëkon të birin e vdekur me një forcë, që rezulton e “barabartë” me forcën e Zotit pasi ajo, ashtu si vetë Zoti ngre të vdekurin nga varri. Madje forca e nënës është “më e madhe” pasi ajo e ringjall të birin tre vjet pas vdekjes, kohë që ai duhej të kishte përfunduar procesin“tretjes”së trupit, ndërkohë që Jezu Krishti ringjallet vetëm ditën e tretë. Të gjithë këto element paganë dëshmojnë për një hershmëri të baladës, jo vetëm parakristiane. Mungesa e egzistencës së shtetit apo e organizmave shtetërore në baladë e shpie epokën që cilëson në hershmërinë paraantike. Mungesa e babait si person apo kujtim drejtues i familjes, cilëson epokën e fundit të matriarkatit. Natyrshëm lind pyetja: si shpjegohet cilësimi i elementëve kristianë në këtë variant? Kjo pyetje e ka një përgjigje logjike. Krishtërimi u njoh nga shqiptarët qysh në shek. e I pas Krishtit, por populli ynë, ndonëse e pranoi krishtërimin, nuk u shndrua në popull fetar. Ai vijoi të ruante rite, doke e zakone pagane, madje deri në kohët moderne. Ndërkohë shekulli XV solli ndryshime të mëdha. Në vitin 1453 ra Kostandinopoja, rënie që u shoqërua me masakra masive nga pushtuesit, përfshirë dhe vrasjen makabre të familjes perandorake. Pushtuesit, veç të tjerash nisën edhe tjetërsimin e objekteve të kultit kristian, si kthimi në xhami i kishës së Shën Sofisë si dhe kishave në vendet që pushtonin, detyrimin e ndryshimit të besimit fetar kristian në myslimanizëm etj.. Personazhet dhe idetë e një sërë baladash dhe këngësh ballkanike nisën të islamizohen. Është pikërisht kjo koha, që priftërinjtë katolik