VËSHTRIME MBI DISA DUKURI  ESTETIKE NË LIBRIN POETIK “JESHILE” TË POETIT LUAN XHULI


Luan Xhuli

Hyrje.

Në poezinë e poetit Luan Xhuli ndihet mësëmiri  kompleksi i një logjike argumentuese, si një mendim estetik ngritur në forma racionale, me një qasje të veçantë ndaj frazeologjisë...

Poeti L. Xhuli ka vendin e vet të nderit në poezinë Shqipe... Përmes hulumtimit, mendoj të arrij në përmasat e tij vlerësuese. Bota shpirtërore e poetit është një komunikim i brendshëm si subjekt, pasi ai i jep përmasa kujtesës letrare me përvojën e tij individuale. Pamja, ndërtimi i temave dhe karakteri i mesazheve të tyre poetike, sjellin risi dhe një mjedis të ri krijimtarie....

         E përjetova leximin e vëllimit poetik “Jeshile”, pasi  ajo (poezia), më tha gjëra të vyera, si; mendime, ngjyrime fantastike dhe të tjera vlera estetike, ku do të veçoja dinamizmin e bleruar me plot mendime dhe filozofi.

Ky dinamizëm  është burim për të matur  subjektivitetin  individual të autorit.  Në këtë vëllim poetik,  gjeta edhe tragjiken si element estetik, gjë e cila mbart jetësim të veçantë në poezinë e Xhulit.

Të lexosh poezinë e L. Xhulit nuk është e lehtë, ajo  kërkon  “punë”! Të vozitësh në krijimtarinë e këtij poeti, duhet të gërmosh thellë në thurjet e vargut poetik, dhe po kaq e vështirë është  të futesh  në thelbin e mendimit të tij krijues, sidomos në kujtesën letrare dhe në shprehitë abstrakte të tyre...  

Jam në një mendje me autorin, më pëlqen ambicia e tij për t’u marrë me gjëra të “vogla”, por që përbëjnë atë, që quhet imagjinatë poetike, si një zë që fiksohet në frazëmëndjen e lexuesit... të cilat për nga dëndësia e vlerave të çmueshme janë frazeologji, mendime të shkruara me  elegance dhe të mirëorganizuara, sikundër vargjet që po citoj më poshtë:

“Ndryshkun e lotit të dikurshëm,/e ruaj si shenjë të mos plakjes sime.”[1] “Vrapova si  mushkonjë,/ nga njëra dritë në tjetrën.”[2]

“Do jem këtu/deri sa gjaku dhe shpirti/të njësohen/në ëmbëlsi dhe ngjyrë”[3]

Siç do t’i trajtoj dhe në vazhdim, në këto vështrime rreth poezisë së vëllimit poetik “Jeshile” të poetit të njohur Luan Xhuli,  gjeta krijuesin e vërtetë të poezisë bashkëkohore!

DISA VEÇORI DALLUESE NË POEZINË E VËLLIMIT POETIK “JESHILE”

SI BAZË PËR TË HULUMTUAR VLERAT KRIJUESE TË AUTORIT

Luan XHULI

*Ngjyrimet si veti individuale të poetit, që i japin fuqi fjalës së bukur dhe dinamizëm krijimtarisë së tij poetike.

*Tragjikja si kategori estetike dhe roli i metaforës  që mbart vitalitetin krijues.

*Kujtesa letrare dhe  formati i saj poetik. (autori  lëvron poezi të cilat përshkohen nga një filozofi  krijuese moderne).

* Vizioni epistelogjik letrar në poezinë e Xhulit.

*Në këtë vëllim poetik, poeti ka kristalizuar  tërësisht  individualitetin e tij krijues.

1-Ngjyrimet si  veti indivividuale të poezisë dhe efekti dinamik i tyre!

Ngjyrimet si vlera estetike duhen prekur në mënyrë intime, ato duhen parë si vënd-takime shumë të bukura të autorit. Ato janë aq shumë në këtë vëllim poetik, sa që, unë nuk kam fuqi t’ia pikturoj tërsisht si një kopësht magjiplotë. Ngjyrimet poetike janë element njohës dhe përbëjnë vlerë përë tërë hapsirën krijuese të vëllimit poetik “Jeshil”, në mënyrë që poezia të tingëlloj  dhe të ndryshoj pozitivisht raportet mes lexuesit dhe poetit...si përshëmbull:

“Një buqetë me metafora,/po vendos mbi shpirtin tënd/dhe sot./Pa të rënduar.”[4]

Si njësi estetike, ngjyrimet marrin vlera, kur ato ndërtohen si frazeologji, apo si metafora. Në librin poetik “Jeshile” të L. Xhulit, ngjyrimet janë një realitet përcaktues, shumë të besueshëm. Ato përfshijnë një hapsirë të gjërë si në denduri, ashtu dhe në llojshmëri, duke ruajtur pigmentin e tyre të pa përsëritshëm.

“Shportëza e shpirtit/nuk nxinte më ngjyra.../Akoma mbledh ngjyra/në kopshtin e vogël/:/ftoj çudinë time/të ngjyros ëndrrën.”[5]

Vetë gjuha e poezisë, shprehet dhe shndërrohet si gjuhë e imazheve, e përjetimeve të saj, gjë që drejton lexuesin të shikojë, të ndjejë dinamikën dhe efektin estetik të ngjyrimeve aq të shumta.

“Flokët e mbetur,/ëndërrojnë atë  dorë të lodhur”[6]

“Në se do më kërkoj dikush/le të bëj zë tek porta e çastit”[7]

Poeti i ngjyrimeve estetike  flet me metaforë, kur ai shkruan vargje për kujtesën letrare, mendimet e tij kanë peshë  në hapat e  ecjes së jetës krijuese.

“Akoma mbledh ngjyra/ në kopshtin e vogël /ftoj çudinë time/të ngjyros ëndrrat.”,  . “Sytheve/ u blej sandale për t’u gjelbëruar ecjen”[8]

Në këtë vëllim poetik, kemi të bëjmë me një komunikim  artistik, që është në gjendje të ndërtojë ura midis kohëve të ndryshme,  mundëson pika takimi me të kaluarën  dhe me të tashmen.

“Ndryshkun e lotit të dikurshëm/e ruaj si shenjë të mos plakem.”[9]

Poeti e shikon të kaluarën ndryshe, duke e gjallëruar kontekstin e poezisë, dhe lexuesi, përjeton dinamikën e poezisë në mënyrë të pandërprerë.

“Zogjtë/kishin shtruar vezët e martesës”[10]

“Prindrit/dhe të vdekur/ s’pushuan së qari”

“Në të njëjtin tren kisha njohur Oskar Uajld-in, Dritëroin, Pazolinin, Leonin, Trebeshinën.../dhe shumë të tjerë, që as emrin/s’ma treguan gjatë bisedës me shpirtin”[11]

Autori sjell forma shembullore të stilit të tij krijues.

“Me zërin tim lëviz si insekt”[12]

Poeti  tashmë e ka  krijuar bazamentin e stilit të tij vetjak, në krijimtarinë poetike.

2-Tragjikja si kategori estetike dhe roli i metaforës  që mbart vitalitetin krijues

Çdo poet që e njeh botën e tij shpirtërore, nuk ka gjë më të rëndë e më të vështirë, sesa braktisja e kënaqësisë së provuar  përgjatë jetës krijuese.

Në poetikën e L. Xhulit, TRAGJIKJA,  nuk është ajo klasikja e fateve të kobshme, por është  kategori estetike me tipare të konceptuara  ndryshe. Tragjikja në poezinë e vëllimit poeik “Jeshile”, është dhimbja ajo që ngjizet në artin poetik. Ajo është refleksion etik, apo një pëtfytyrim i gjallë, i ndërtuar si frazeologji, ose si metaforë e fuqishme...

“Do të bëhem  vrasës një ditë/tradhëtar i kësaj varreze me të gjallë”[13]

“Mes faqeve të librit prehet një mushkonjë,/me nekrologji pabesie./Mbajta zi për krimin,/duke shfletuar faqet e heshtjes.”[14]

Ky tragjizëm poetik, ka një kolorit që vë përballë një “realiteti” tragjik, jo si vrasje me gjak dhe vdekje si fenomen i kobshëm...por  si tragjedi e një “krimi” hipotetik në aspektin sa filozofik, aq edhe poetik!

“flijohem pa kushte/në skalion të mbrojtjes.”

Tragjizmi në poezinë e poetit, shfaqet jo vetëm në  përmbajtje...

“E vrava,/duke i thënë se duhet të kish njohur kundërshtarin...”[15]

...por, dhe tek figuracioni që mbart vitalitet:

“Ah, prindër të mi

edhe të vdekur

s’pushuat së qari.”

Tragjikja është prurje e veçantë në poezinë e Xhulit.  Atë e gjejmë  si element të shtrirë dhe në kohë...

Poezia “Gjakpirës”, përbën veçanti dhe trajtesë  si tragjizëm, që nuk i përqaset klasikes. Ka këndvështrime shumë interesante, në formë dhe   përmbajtje ideore shumëplanshe... Mjafton kjo poezi (“Gjarpëri”), që lexuesi të ndjejë dhe të meditojë me këtë lloj tragjizmi, si kategori estetike, të skalitur, të mbarështruar me shumë fikozofi dhe frazeologji.

“Kam pirë gjakun tim,/ një jetë të tërë,/pa akuzuar asnjëherë gjakpirësin.../Prej dhimbjes,/prerjes me thikën e ndryshkur,/ u bëra pre me emërues frike... Ai gjak/nuk qarkulloi në rrugët e zakonta,/as në zemër,/të përshëndeste dhomëzat e mikpritjes....

Vazhdoj të pi atë alkool shpirti/ duke vjedhur dhe pasuruar gjakpirësin e pafajshëm.”[16]

Të gjitha këto frazeologji të ndërtuara me kaq harmoni, i japin vëllimit poetik “Jeshile” një fushënjohje të gjërë për të vlerësuar autorin si poet!

3-Në formatin e tij poetik autori  lëvron poezi të cilat përshkohen nga filozofia krijuese moderne

Aristoteli thotë:  “poezia është më filozofike se historia”. Kjo thënje e artë e filozofit, na tregon se një vëllim poetik, pa filozofi nga fusha të ndryshme të jetës, nuk mund të quhet libër poetik i mirëfilltë!

Libri poetik “Jeshile” (për të cilin po shkruaj), përbën një shembull të vyer se, si dhe sa autori di të lidhë filozofonë me poezinë. Për aq sa kam lexuar me imtësi, nga ky vëllim poetik, them me bindje se ky autor, prodhon gjetje figurative  me plot trokitje filozofike:

“Mos u trëmbni o vite kundërshtarë./S’mund të jetoj,/ pa urrejtjen dhe habinë tuaj!”[17]

Krijimtaria  poetike  e Xhulit është  një përbërje imazhezh meditative, imagjinuese, që i japin vargut muzikalitet.   

“Kontrollova sirtarët e kujtesës/i flas çastit”[18]

“Shporta e shpirtit/nuk nxinte më ngjyra.”[19]

“Shtëpia ime e vjetër,/me asgjë të saj nuk ngjan./Ka harruar të qaj.”[20]

“Më dukej se edhe mendimet/kishin më shumë peshë/ në hapat e heshtjes.”[21]

Vargu i tij  krijon në mënyrë të dukshme shumë situata të mrekullueshme poetike rreth gjërave, midis reales dhe fantazisë, të gatuara mjeshtërisht ...

“Udhëtim shenjash pikësimi jeta ime/me pika dhe presje si përrenj të thatë/...Vazhdoj udhëtimin me morfologji udhësh,/shuaj pikësimet,/pa merakosur asnjëherë fjalën.”[22]

Nga leximi i poezive të vëllimit “Jeshile” vijmë në përfundimin se:

-Poezia për autorin L. Xhuli, është  gjinia më superiore që ai lëvron, jo vetëm në shqip, por edhe në greqisht.

Autori ka një shtysë të thellë ndaj idesë dhe frymëzimit. Ky binom, përbën veçse arritje, për të cilën, duhet punë e thelluar, ta studiosh me detaje, që të dalin në pah përfundime të sakta.

“Muri/jeton me të gjitha shqisat e mia./Frymëmerr,/fotografon ecjen,/dëgjon,/hesht,/si para një ikone mëkati.”

Vargjet e mësipërme kanë aq shumë mendime, aq shumë, sa që lexuesi  mrekullohet dhe  i ngelen në kujtesë të tilla vargje.

Në poezinë e Xhulit gjen dhe absurdin, por ky absurd është  një realitet jetësor, rritet deri në lehje. “E varrosa,/duke lehur unë,/në vend të qarjes.”

Xhuli  të mrekullon, jo si shije që harohet, por si një “çmendinë” krijuese, ku

“Mëngjesi grindet si një mashkull” dhe se

“U  shtuan të çmendurit.

Çmenditë rrethuar me drurë halorë,/Janë në grevë papunësie...”

Poezia “Të fliste mërzia...” tipike e kohës, e moralit dhe jetës.

   “Më the,/ se gruaja të kishte ikur me një tjetër,/ se në krevatin e zbrazët bashkëshortor,/jastëku akoma mbante aromën e saj... Më the,/ se ndjeje një pus brenda shpirtit/sado që nxirrje ujë me kovën e dëshpërimit./Niveli rritej gjeri tek gryka e vetes...”[23]

Poezinë e autorit nuk është thjeshtë një rrëfenjëzë, ato janë vargje, mendime  poetike  dhe filozofi. Shumë poezi të këtij vëllimi si:

“Në garë me veten”, “Para se të vdiste”, “Bregu i ikjes”, “Dyshoj”, “Kam harruar të numëroj”, “Gënjeshtër dashurie”, “U shtua kalendari” dhe shumë të tjera si “Ahmatova”, kanë  barazpeshën e mendimit filozofik,  të gdhendura me mjeshtëri nga poeti Luan Xhuli.

4-Vizioni epistemologjik letrar

Doja të cekja një dukuri, që ndoshta dhe nuk është trajtuar në krijimtarinë e shumë krijuesëve që lëvrojnë poezi.

Kjo dukuri quhet:

-Vizioni epistemologjik letrar, ose më qartë, largimi nga ideologjitë dhe ndikimet politike të ndryshme.

Vizioni epistologjik letrar ka të bëj me të padukshmen, të natyrshmen, të cilat janë në harmoni me idetë dhe perceptimet e autorit, se, sa dhe si ai, i është larguar vizionit ideologjik dhe atij politik. Shumë autorë rrëshqasin  duke u bërë zëdhënës të ideologjisë, të politikës apo dogmave fetare. Nëpër botime të ndryshme gjejmë poezi që në thelb, kanë shprehur botëkuptimin e tyre ideologjik, fetar, ose politik..

“Vizioni epistemologjik letrar, bazohet në fuqinë e nevojës për zbulim, kuptim dhe intepretim të së vërtetës, të fakteve, të strukturave, të marrëdhenieve, të rrjedhave dhe vlerave letrare.”[24]

Këto parësi, këto vlera, këto struktura, këtë vizion epistemologjik e gjejmë shpesh si fenomen në vëllimin poetik të poetit Luan Xhuli, si psh në poezitë:

“U shtua Kalendari”, (f, 90). “Përpara detit”, (f. 86). “Në qoftë se do më kërkojë njeri”, (f. 77), “Ligj i pa shkruar”, (f. 55), e sidomos poezia “Do të bëhem vrasës”, (f. 54)  

Ky vizion epistemologjik lertrar,  bazohet në parimet estetike të së vërtetës universale shkencore,  ku autori e zbulon dhe e shfaq atë si formë dhe dukuri letrare.

Këtë vizion e gjejmë dhe në këto vargje, marrë nga poezitë e autorit të librit “Jeshile”:

“...Një ditë,/në këtë karvan bubuzhelash./Udhëtim emigranti ecja ime, ku/si ngarkesë supit mbetën të ikurit,/që nuk vdiqën dot.Në mes të karvanit zura vend dhe unë/i përndjekuri i të vdekurve,/përfaqësues gjysmak i të gjallëve./Më lodhën këto rrugë,/shtruar me asfaltin e  ankthit,/të të qenit pa krahë./Më lodhën.../Do të bëhem vrasës një ditë,/tradhëtar i kësaj varreze me të gjallë.”

...Janë vargje simbole të ideve letrare të poetit, nga ku dhe lexuesi ndjen dhe përjeton botën e tij shpirtërore pa rënë në ideologjizma skematike, të ndikuara nga ideologji të ndryshme, apo ndikime politike në kohë dhe në hapsira të ndryshme!

5-Poeti L. Xhuli e ka kristalizuar  tërësisht  individualitetin e tij krijues!

Në të gjithë ngrehinën e tij poetike, sidomos  tek libri me poezi “Jeshile”, gjuha  e shkruar prej tij, është dëshmi e plotë e pasqyrimit të vetëdijes individuale. Ai e ka krijuar, e ka shenjuar Un-in dhe karakterin e tij të dallueshëm nga poetët e tjerë!

Mëngjesi, autorin e gjen të vetmuar, mëngjesi i jep përqafime të njoma, puthjet... Profili i tij është i plotë dhe me një numër banke për poezinë e tij... Poeti ka vetëformuar statujën e tij krijuese me përmasë të atillë, aq sa shporta poetike nuk mbanë më. Ai i gëzohet frymës së tij krijuese, ka kohë që fle në kre vat ajri...

Pra, ky është poeti  i sotëm, po aq modern sa vetë poezia. Ai nuk është i vetmuar, por në të vërtetë, është “UNI I VËRTETË DHE UNI QË I NXJER GJUHËN VETVETES!”

Poeti ynë  i kontrollon shumë mirë sirtaret e kujtesësë së tij poetike...

Luan Xhuli  di dhe e lexon mrekullisht biografinë e shkurtër të F. G. Lorka.

“Unë, që jam dashuria,/Unë, që jam vdekja...”!  “Jeshile”[25]

Disa Përfundime;

-Luan Xhuli, është një krijues që reflekton plotësisht modelin e tij si poet...

-Pas leximit të kujdesshëm dhe analizës që munda të shkruaj rreth poezisë,

tashmë mund të them se, kemi një tablo të  biografisë së tij krijuese në poezi!

-Përmes analizës rreth  objektit të poezisë së autorit, munda të  pasqyroj një njohje të disa dukurive dhe elementeve estetike, dhe e gjitha kjo, e përngjitur në vrojtimet  e vëllimit poetik “Jeshile”

-Vështruar nga një qëndrim  personal objektiv, arrij në përfundime, (pa përjashtur dhe mendimet ndryshe të lexuesve) se: Gjithçka kam shkruar mjaftojnë si dëshmi për të thënë: Në formatin e tij poetik autori  lëvron poezi të cilat përshkohen nga një filozofi krijuese moderne”.

- Në këtë vëllim poetik poeti L. Xhuli  ka kristalizuar  tërësisht  individualitetin e tij krijues.

-Natyrisht, si lexues, por dhe si dashamirës i poezisë së Xhulit, kam bindjen se autori ka shkruar me dukshmëri, saktësi dhe lehtësi (pak a shumë sipas leksioneve të KALIVINOS) vëllimin e tij poetik “Jeshile”[26]

Literaturë e konsultuar

*Luan Xhuli, “Jeshile”, Shtëpia Botuese,MILOSAO,Poezi, 2015

*-Studia humanitare, 7-8, Instituti Alb-Shkenca, f. 53

*Valter Memisha, STUDIME PËR FJALËN SHQIPE, botart, Tiranë 2011

*Gjovalin Shkurtaj, SI TË SHKRUAJMË SHQIP, Botime TOENA, Tiranë 2008

Punuar nga A. Gjata,  Nëntor 2017

[1] Luan Xhuli, “Jeshile”, f. 12. [2] Po aty, f. 15. [3] Po aty, f. 50. [4] Luan Xhuli, “Jeshile”, f. 79. [5] Po aty, f. 44. [6] Po aty, f. 17. [7] Po aty, f. 77. [8] Po aty, f. 13. [9] Luan Xhuli, “Jeshile”, f. 12. [10] Po aty, f. 28. [11] Po aty, f. 90. [12] Po aty, f. 21. [13] Po aty, f. 54. [14] Po aty, f. 111. [15] Luan Xhuli, “Jeshile”, f. 111. [16] Po aty, f. 49-50. [17] Po aty, f. 41. [18] Po aty, f. 40. [19] Po aty, f. 42. [20] Po aty, f. 38. [21] Po aty, f. 105. [22] Luan Xhuli, “Jeshile”, f. 46. [23] Po aty, f. 109. [24] -Studia humanitare, 7-8, Instituti Alb-Shkenca, f. 53. [25] Luan Xhuli, “Jeshile”, f. 119. [26] Gjovalin Shkurtaj, SI TË SHKRUAJMË SHQIP, Botime TOENA, Tiranë 2008, f. 101.

37 views

Shkrimet e fundit