TURQIA E SHTYPI, SERBIA PËRFITOI


GJOKË DABAJ

KRYENGRITJA E DERVISH CARËS.

TURQIA E SHTYPI, SËRBIA PËRFITOI

Lbri “Kryengritja e Dervish Carës” e autorit sllavo-maqedon Aleksandar Matkovski, ka lëndë me shumë vlera për historinë e Shqipërisë. Ka gjithashtu edhe shumë gjëra për të korrigjuar.

Por unë do të ndalem këtu kryesisht te Nishi, Leskovci, Vranja, Piroti, Velesi, hapësira që, në atë kohë ishin pjesë të Shqipërisë, ndoshta me mbi 60% popullsi shqiptare.

Kryengritja ka zgjatur nga viti 1841 deri më 1847, me faza të ndryshme të zhvillimit, deri në shuarje. Popullsia joshqiptare nuk ka marrë pjesë aktive në atë kryengritje. Në libër konsiderohet si shkak i mospjesëmarrjes së popullsisë së krishterë, shqiptare ose joshqiptare, orientimi islamist i udhëheqësvet të saj. Por problemi mbetet për t’u rianalizuar në një dritë shkencore më të kthjellët.

Ndërkaq, le t’i shqyrtojmë shkurtimisht fragmentet që lidhen me Nishin, Leskovcin, Vranjën, Pirotin, Velesin e tjerë vende, që dikur ishin me shumicë popullsie shqiptare e sot nuk janë të tillë.

Pra, le të gjykojmë: Pse i ndodhi kombit tonë një i tillë ngushtim, të cilin as sot e kësaj dite nuk po dimë ta ndalim?!

…Konsulli anglez lajmëron që, ”më 3 maj 1841ka pasur trazira në rrethinat e Nishit, Shkupit dhe Vranjës.” (f. 68)

“Në vitin 1841, Leskovci dhe rrethina e tij u inkuadruan në kryengritjen e njohur të Nishit. Atje, nën udhëheqjen e prijësit popullor, priftit Gjorgje Jankoviq dhe Kondo Mumxhia, ngritën krye 15 fshatra.” (f. 102)

“Kjo kryengritje, e cila në rrethinën e Leskovcit mbahet mend si Kryengritja e Bojaxhinjvet, u shua nga bashibozukët shqiptarë… U dogjën 88 fshatra. Në Leskovc ishin përgatitur 60 hunj, për të ngulur në ta kryengritësit. Ismail Pasha nuk mundi t’i pengojë krimet e bashibozukëvet” (f. 103) (Bashibozukët janë ushtarë të trupavet ndihmëse të parregullta të Perandorisë Osmane. Gj. D.)

“Në maj 1841myslimanët dhe të krishterët e bashkuar e sulmuan shtëpinë e muhasilit në Leskovc. Por muhasili arriti që, përmes intrigash, t’i përçajë myslimanët dhe të krishterët.” (f. 69-70)

“(Në vitin 1843), popullsia shqiptare nga Prizreni, Tetova, Shkupi, Kumanova, Katllanova, Vranja dhe Prishtina, është përfshirë në kryengritje.” (f. 75)

“Tetova u shndërrua në qendër të kryengritjes… Dervish Cara dërgoi korrierët e tij tek pashallarët e Dibrës, Prizrenit, Prishtinës dhe Vranjës.” (f.84)

“Njëri prej udhëheqësvet të kryengritjes së Dervish Carës, Soliman Toli, në tetor 1843, nëpër tubimet e fshatravet përreth Vranjës, Prizrenit dhe Prishtinës, fliste me zjarr të theksuar kundër të gjithë tatimeve.” (f. 51)

(Të vihet re që Vranja qëndron në të njëjtin rresht me Prizrenin dhe Prishtinën. Provo sot t’u flasësh shqip fshatarëvet përreth Vranjës! Gj. D.)

Më 25 gusht 1843, një konsull francez, midis tjerash, e njoftonte qeverinë e vet: “Çeta të armatosura kryengritësish vendës endeshin rrugëve duke i bërë të pakalueshme, duke djegur disa manastire dhe kisha të Vranjës, Shkupit e Dibrës.” (f. 57)

(Krejt letra e këtij francezi shprehet në përkrahje të qeverisë osmane dhe duket sikur mezi gjen rastin të thotë që kryengritësit “endeshin rrugëvet” dhe madje paskan djegur edhe disa manastire e kisha. Gj. D.)

“Kah gjysma e janrit 1844, në rrethinën e Vranjës kish rreth 3000-4000 kryengritës, të armatosur dhe të udhëhequr nga Dervish Cara, Selim Markoja dhe Soliman Tola.” (f. 97)

“Selim Markoja, i cili, me urdhër të Dervish Carës, e komandoi ekspeditën për çlirimin e Vranjës, u vra. Në vend të tij, Sulejman (se Soliman) Toli, që sërish nuk mundi ta çlirojë Vranjën, dha urdhër të shkatërroheshin të mbjellat dhe të shkuleshin vreshtat e të gjithë atyre pronarëve që e përkrahnin Husein-pashën.” (f. 97)

“Kryengritësit shqiptarë nga Dobrovoji, Leskovci, Vranja, Kumanova, Gjilani, Shkupi, Tetova dhe Gostivari, në krye me prijësit Sulejman Toli, Selman Rogoçica, Festoli nga Tërnavci dhe Ymer Presheva… i sulmuan mercenarët e Husein-pashës.” (f. 98)

“Pas çlirimit të Shkupit, kryengritësit e rrethit të Kumanovës, Kriva Pallankës e Vranjës, në shkurt 1844, morën Kriva Pallankën. (Duhet theksuar që) përreth Vranjës, Kumanovës dhe Kriva Pallankës ka pasur kryengritës qysh në janar 1844… Disa çeta kryengritësish arritën përpara Shtipit, Radovishtit dhe Velesit.” (f. 90)

“Më 12 prill 1844 kryengritësit e çlirojnë Vranjën… Vazhdon kryengritja në rrethinën e Leskovcit.” (f. 59)

“Familja e Husein Pashës zotëronte tokat më pjellore të rrafshinës së dy anëvet të Moravës së Jugut, -nga Vranja deri në Bujanovc. Fshatrat si: Lapërdinci, Rataja, Gramagja, Lepenca, Rakoveci, Turija, Romanovci i Poshtëm, Jovaci, Kukavica, Vertogoshi i Epërm, ishin çifliqe të tij… Shqiptarët dhe sërbët e këtyre anëve, veçanërisht popullata shqiptare e rrethit të Vranjës dhe Preshevës, rrebeloheshin shpesh kundër këtij pashai, pavarësisht të dhënës se edhe ai ishte me përkatësi shqiptare.” (f. 95-96)

(Pra, në thelb, kërkohej një reformë agrare. Kërkohej reformë agrare, por jo që Vranjën ta marrë Sërbia! Sërbët kanë ardhur për të banuar në gadishullin e Ilirisë në shekullin VII të erës sonë, ndërsa ilirët, midis tyre edhe dardanët, i kishin pasur mbi 300 qytete, kur sllavët zbritën në këtë gadishull. Shih për këtë literaturën përkatëse. Gj. D.)

“Kryengritësit e pashallëkut të Vranjës shfrytëzuan… mungesën e popullaritetit të Husein Pashës.” (f. 96)

“Kryengritja e Vranjës, e vitit 1844, u quajt Asharat, sipas emrit të një lagjeje ku kish nisur revolta kundër Husein-pashës.” (f. 99)

“Në Leskovc nuk u zbatua Reforma e Tanzimatit, për shkak të kryengritjes së 1441-shit, si dhe Kryengritjes së Dervish Carës më 1844.” (f. 103-104)

“Pashai i Nishit mori lajm nga pashai i Leskovcit se kundër arnautëvet, nga njëra anë janë dërguar 5000 forca me 20 topa, në anën tjetër, Dali Beu dhe Shahin Beu i sulmuan me 3000 forca. Arnautët, të cilët kishin 20000 pushkë, nën udhëheqjen e Dervish Carës, u pozicionuan në Fushën e Shkupit.” (f. 104)

“Gjatë kryengritjes së Dervish Carës, Ismail Pasha i Leskovcit ishte në anën e kundërshtarëvet të sulltanit. Ai e ndihmoi Dervish Carën me të gjitha forcat e tija.” (f. 104)

“Kur forcat kryengritëse u thyen në Betejën e Katllanovës, një kolonë kryengritësish u nis drejt Kaçanikut, duke shpresuar që t’i ndalë forcat e sulltanit në Grykën e Kaçanikut, kurse kolona tjetër lëvizi drejt Vranjës, për të rezistuar në Grykën e Vranjës.” (f. 104-105)