Timo Mërkuri: Mbi një poezi të poetit Agim Mato, Mjeshtër i Madh.

Jan 19
5 min read

Timo Merkuri

Më gëzoi së tepërmi shkrimi i Robert Martikos ( I dt 26 qershor 2025) për poezinë e poetit Agim Mato "Në limanin e ditëve tona" pse jo vetëm që Mato ishte miku ynë i përbashkët, jo vetëm pse poezia e analizuar është elitare dhe tepër ndjesore, pavarësisht se është ndër krijimet e herëshme të poetit, por edhe pse mbi poezinë shtrihet një tis i mjegullt "harrese" nëpër organet e shtypit. Edhe pse poeti nuk është më mes nesh, fjala e tij zbret ende nga dallgët, e lagur nga kripa e kujtesës dhe nga dhimbja e një populli që ka pritur gjatë në limanin e ditëve. Ajo është një valë që bart peshën e përjetësisë dhe e kujtesës, duke përplasur në brigjet e shpirtit tonë ndjesitë më të fshehta të historisë. Në një poezi si “Në limanin e ditëve tona”, Agim Mato nuk shkruan thjesht me penë, por me frymën e një njeriu që ka dëgjuar e përjetuar klithmat e historisë në gjoksin e nënave të thinjura nga pritja. E Martiko e kuptoi këtë. E ndjeu këtë.

Ky vlerësim i vonë, por jo i vonuar në shpirt, është një gjunjëzim i heshtur përpara një poeti që ndërtoi me vargje një liman për të rënët, një port ku kujtesa mbërrin me këngë dhe zëra që nuk shuhen. Martiko e sheh qartë: poezia e Matos është një akt ndërtues, jo për të ngritur monumente mermeri, por për të mbjellë frymë në tokën e përvuajtur të kujtesës kolektive.

Në leximin e tij, Martiko zbërthen një strukturë që është njëkohësisht dramatike dhe mitike. Deti bëhet qenie me zemër. “Joni rrudhte ballin” dhe në këtë rrudhë është historia e një vendi, dhimbja e një epopeje pa lavdi, ku dallgët nuk sjellin vetëm shkumë, por objekte, kujtime, dhe zëra që nuk duan të mbyten.

A nuk është, në vetvete, kjo poezi një këngë ndërtuese, siç shkruan edhe Martiko?

"Këngët që ngrinin / ishin sikur të ndërtonin barka"

Barkat e këngëve nuk lundrojnë vetëm mbi ujë, por mbi kohën, duke lidhur të gjallët me të rënët, duke shndërruar dhimbjen në urë të pakapërcyeshme për harresën.

Po, barka për të çarë jo vetëm detin, por edhe heshtjen. Dhe këngët e tyre vijnë në limanin tonë, të ditëve tona me një qëllim: të na rikujtojnë se historia nuk është diçka që mbetet pas, por diçka që mbërrin gjithmonë te ne, përmes artit, përmes poezisë.

Martiko, me vëmendjen e tij filozofike dhe finesën e një shkrimtari që njeh përmasat e fjalës, i jep kësaj poezie një krahasim të rrallë: ai e vendos përkrah veprave të Tennysonit dhe Paul Celanit, dy poetë që, si Mato, kanë ngritur vargjet si akte përkujtimore, si urë midis të vdekurve dhe të gjallëve. Dhe është vërtet kështu: poezia e Agim Matos nuk vajton, por thërret. Nuk ndërton stacione të dhimbjes, por limane takimi ku pret të vijë shpresa.

Në përmbyllje të vlerësimit të tij, Martiko na e dorëzon këtë përfundim si një gur themeli:“Poezia e Matos ndërton një liman shpirtëror ku zbresin hijet e së kaluarës, jo për të na frikësuar, por për të na ndriçuar.” Dhe ky ndriçim, sot, është më i çmuar se kurrë, sepse vjen nga një poet që ka ndalur frymëmarrjen, por jo këngën.

Në poezinë “Në limanin e ditëve tona”, Agim Mato e vendos njeriun përballë një historie që nuk ka mbaruar kurrë së ndodhuri. Që në vargun hapës “Në det bëhej luftë”, poeti nuk përcakton kohë, as emra, as koordinata. Lufta është një gjendje e përhershme, një pulsim i errët i historisë njerëzore, që gjen strehë në det – këtë hapësirë arketipale ku gjithçka niset dhe gjithçka kthehet.

Dallgët, që “suleshin drejt bregut”, nuk janë thjesht lëvizje natyrore; ato janë bartëse të historisë së përgjakur, që përplaset pareshtur në brigjet e së tashmes.

Kur poeti shkruan se dallgët sjellin “copëra katartesh, pëlhura të gjakosura”, ai nuk përshkruan vetëm mbetje fizike të luftës, por fragmente kujtese, dëshmi të trupave të shkatërruar dhe jetëve të ndërprera. “Mëngjeset dhe mbrëmjet e purpurta” janë koha jonë e përditshme e njollosur nga gjaku i së shkuarës; dita dhe nata nuk janë më të pafajshme.

Funddeti, i quajtur “një muze shekujsh”, është një nga figurat më filozofike të poezisë. Është kujtesa e thellë, ajo që nuk ekspozohet, por ruhet. Dallgët i “dhurojnë objekte të reja” këtij muzeu, duke na thënë se historia vazhdon të prodhojë viktima, se arkivi i dhimbjes njerëzore nuk është mbyllur ende.

Por kulmi emocional dhe njerëzor i poezisë vjen te figura e nënave: “Dallgët e shkumëzuara të shpirtrave të tyre nënave u shkallmonin brinjët.” Këtu dhimbja del nga hapësira historike dhe hyn në trupin e njeriut. Nuk është më abstrakte. Kjo pritje bëhet simbol i qëndresës së njeriut përballë kohës, ku dhimbja individuale dhe ajo kolektive bashkohen në një ritëm të heshtur të jetës. Pritja e nënave, e përmbledhur në vargun e thjeshtë dhe therës “Prisnin, prisnin me vite / nënat, / që nga pritja u thinjën”, është koha më e egër e luftës: koha që nuk kthehet, koha që gërryen jetën nga brenda.

Përballë kësaj errësire, poezia nuk dorëzohet. Ajo ngre këngën si akt shpëtimi: “Këngët që ngrinin / ishin sikur të ndërtonin barka.” Kënga bëhet jo vetëm kalim, por urë që lidh kohën, shpirtin dhe kujtesën, duke na dhënë mundësinë të përjetojmë përballjen me dhimbjen dhe shpresën në të njëjtën frymë. Kënga bëhet mjet kalimi, arkë shpëtimi, urë mes botëve. Ajo nuk është vajtim pasiv, por veprim ndërtues. Këngët “u vinin djemve pranë”, duke e thyer ndarjen absolute mes të gjallëve dhe të rënëve. Në këtë pikë, poezia e Matos merr përmasa metafizike: fjala artistike sfidon vdekjen.

Kur “çajnë këngët dhe të shtyra nga koha / në limanin e ditëve tona hynë”, poeti na përfshin drejtpërdrejt. Limani nuk është vetëm një hapësirë fizike, por një gjendje shpirtërore ku kujtesa dhe fjalët ndërthuren për të ndriçuar të shkuarën dhe për të ushqyer shpresën e së tashmes. Limani nuk është më vetëm i tyre; është i yni. Është vendtakimi i kujtesës me ndërgjegjen, i së shkuarës me përgjegjësinë e së tashmes.

“Zbresin nga anijet detarët e vjetër, zbresin nga këngët dhe drejt nesh vijnë.” Këta detarë nuk janë fantazma për të na trembur. Janë zëra që kërkojnë dëgjim, janë fytyra që kërkojnë kujtesë. Ata vijnë drejt nesh që ne të mos e humbasim lidhjen me atë që kemi qenë, që të mos lejojmë harresën të bëhet forma më e re e vdekjes.

Kjo poezi mund të shihet edhe në prizmin e rrymës moderniste, e cila përpiqej të tejkalonte kufizimet e socrealizmit dhe të shprehë përjetimet subjektive dhe kompleksitetin e historisë. Në këtë sfidë artistike, poezia e Matos bëhet akt rebel, një përpjekje për të ruajtur autonominë e shpirtit përmes fjalës, dhe për të mbajtur gjallë një dialog të heshtur mes së shkuarës dhe të tashmes. Në Shqipërinë e viteve 1970, kur shteti monist impononte parimet e realizmit socialist, guximi i Matos për të trajtuar këto tema me një liri formale dhe estetikë moderne ishte një rrezik i madh, duke iu shtuar sfidave të tij biografike dhe izolimit shpirtëror. Në këtë kuptim, poezia e Matos nuk është thjesht një akt artistik, por edhe një akt moral dhe qytetar, një qëndresë përmes artit ndaj harresës dhe dhunës historike. Fjala poetike shndërrohet në urë mes së shkuarës dhe së tashmes, një mjet për t’u përballur me dhimbjen dhe përgjegjësinë njerëzore. Faleminderit pwr kujteswn dhe prurjen Robert Martiko.

Sarandë, 26 qershor 2025- janar 2026

NË LIMANIN E DITËVE TONA

Në det bëhej luftë.

Joni rrudhte ballin

dhe dallgët suleshin drejt bregut

duke sjellë jehonën e luftës,

copëra katartesh, pëlhura të gjakosura,

duke u përplasur në shkëmbinjtë e kripur

mëngjeset dhe mbrëmjet e purpurta.

Fundit të detit, si një muze shekujsh,

i dhuronin, dallgët, objekte të reja.

Ngrinin kokën dhe prapë suleshin drejt