Timo Mërkuri: HALIL SHABANI – NJERIU QË E KA ECUR HISTORISË ME KËMBË

Nga Timo Mërkuri

Mes nesh ka njerëz që historinë e lexojnë në libra, por ja që Halil Shabani ka zgjedhur ta lexojë edhe mbi gurë. Prej dekadash ai ecën nëpër rrënoja, manastire, kështjella e shtigje të harruara, duke kërkuar jo vetëm atë që ka mbetur nga e shkuara, por edhe atë që rrezikon të humbasë prej saj. Librat e tij nuk janë shkruar nëpër biblioteka. Në to ndihen pluhuri i rrugës, era e gurit të lashtë, heshtja e manastireve dhe durimi i njeriut që nuk lodhet së pyeturi historinë. Ai nuk shkruan për të treguar sa di, por që ajo që dimë të mos humbasë. Sepse kujtesa është pasuria më e brishtë e një qyteti; po nuk u shkrua, një ditë shuhet bashkë me njerëzit që e mbajnë mend. Pikërisht këtë kujtesë Halil Shabani ka zgjedhur ta ruajë në librat e tij.

1.Që nga botimet e para në shtypin e viteve shtatëdhjetë e deri sot, Halil Shabani nuk e ka ndërprerë asnjëherë punën kërkimore. Bibliografia e tij numëron 21 libra, të shtrirë në fusha të ndryshme: histori, arkeologji, monografi, romane historike, guida turistike dhe poezi. Kjo shumësi zhanresh tregon se kemi të bëjmë jo thjesht me një studiues, por me një njeri që e sheh kulturën si një trup të vetëm, ku historia, letërsia dhe kujtesa ushqejnë njëra-tjetrën.

Në veprat e tij pasqyrohet një cilësi gjithnjë e më e rrallë: përgjegjësia ndaj vendit. Ai nuk shkruan për të treguar sa di, por për të mos lënë të humbasë ajo që dimë. Kërkimet e tij kanë nxjerrë në dritë vendbanime, monumente dhe dëshmi të reja arkeologjike në trevat e Konispolit, Livadhjasë, Gravës, Cerkovicës, Delvinës dhe Sarandës, duke pasuruar njohuritë tona për historinë e Jugut.

Po aq i rëndësishëm është edhe kontributi i tij në publicistikë dhe dokumentaristikë. Qindra artikuj dhe tetë dokumentarë televizivë dëshmojnë një veprimtari të pandërprerë në shërbim të trashëgimisë kulturore. Nuk është rastësi që kjo punë është vlerësuar edhe institucionalisht, ndër të tjera me dy urdhra “Naim Frashëri”.

Në librin e tij të ri ai nuk flet me tonin autoritar të njeriut që pretendon se e di i vetëm të vërtetën. Ai dialogon me burimet, me historianët, arkeologët dhe studiuesit që kanë shkruar për Sarandën. Përmend me respekt autoritete të njohura të shkencës shqiptare, por edhe njerëz të thjeshtë e të pasionuar pas historisë së qytetit, si Edmond Llaçi apo Sofokli Liti. Kjo ndershmëri intelektuale e bën librin më të besueshëm dhe autorin më njerëzor.

Në një kohë kur shumë gjëra ndërtohen shpejt dhe harrohen po aq shpejt, puna e Halil Shabanit ngjan me ato shkallaret e gurta të Sarandës. Edhe pse shumë prej tyre sot nuk ekzistojnë më, ato vazhdojnë të jetojnë në kujtesën dhe mallin tonë. Edhe librat e tij kanë të njëjtin fat: janë ndërtuar për të mbetur.

2. RISITË E LIBRIT “SARANDA DESTINACION TURISTIK”

Libri i ri i Halil Shabanit, “Saranda Destinacion Turistik”, bën pjesë në ato libra që të ndihmojnë të kuptosh shpirtin e një qyteti. Ai nuk është guidë turistike, por një udhëtim nëpër kohë, një rrëfim i gjatë që nis nga gjurmët e para të jetës në gjirin e Sarandës dhe mbërrin deri në ditët tona.

Botimi i kësaj vepre në dy gjuhë, shqip dhe anglisht, përbën një ngjarje të rëndësishme kulturore jo vetëm për Sarandën, por edhe për gjithë hapësirën tonë jugore, për faktin se kemi të bëjmë me një libër të mbështetur mbi kërkimin shkencor, mbi të dhëna arkeologjike, historike dhe dokumentare, larg skemës së guidave të zakonshme turistike që ofrojnë informacion të pjesshëm dhe kalimtar.

Në 25 kapitujt e tij, autori ka përmbledhur një histori të gjatë shekujsh. Ai na njeh me fillimet e jetës në këtë trevë që nga epoka e bronzit, me qytetin e lashtë të Onhezmit, me zhvillimin e tij si port i rëndësishëm i Epirit, me lidhjet tregtare që shtriheshin nga Korinthi e Korfuzi deri në brigjet e Italisë. Në faqet e këtij libri, historia nuk paraqitet si një grumbull datash e ngjarjesh, por si një organizëm i gjallë që merr frymë nëpër shekuj.

Një nga vlerat e veçanta të veprës është karakteri i saj gjithëpërfshirës. Për herë të parë lexuesi gjen të vendosura në një vijë të vetme kohore zhvillimet e Sarandës, nga Onhezmi i lashtë te qyteti modern. Këtu gjejnë vend monumentet, jeta fetare, pushtimet, rindërtimet, periudhat e lulëzimit dhe të rrënimit, por edhe vetë njerëzit që e kanë mbajtur gjallë këtë qytet nëpër kohë. Nëse do të duhej ta përkufizonim me një fjali, do të thoshim se ky është libri i prurjeve të reja në dijet tona për Sarandën.

a.Risia më e madhe e këtij libri nuk është se na tregon më shumë për Sarandën, por se na mëson si ta shohim Sarandën ndryshe.

Për shumë vite kemi pasur guida turistike që na kanë njohur me plazhet, monumentet ose me ndonjë copëz historie. Halil Shabani shkon përtej kësaj. Ai nuk shkruan një guidë për turistin kalimtar; ai shkruan një histori të përmbledhur të qytetit, një libër me bërthamë të mirëfilltë shkencore, por të shkruar me gjuhë të kuptueshme dhe të ngrohtë. Vetë autori e ka shprehur thjesht arsyen pse e shkroi këtë libër: Sarandës i mungonte një informacion i plotë dhe i thelluar për historinë e saj. Pikërisht këtë boshllëk përpiqet të mbushë kjo vepër. Ajo nuk sjell vetëm të dhëna të reja, por krijon për herë të parë një tablo të plotë të jetës së qytetit, nga fillimet e vendbanimit të parë e deri te Saranda e sotme. Në këtë kuptim, libri nuk është vetëm një udhërrëfyes për vizitorin; ai është një kujtesë e sistemuar për vetë qytetin.

b.Një nga risitë më domethënëse është se historia e Sarandës nuk nis me Onhezmin, siç jemi mësuar shpesh ta lexojmë, por zbret edhe më thellë në kohë, deri në epokën e bronzit. Pesë sëpatat prej bronzi të zbuluara në këtë trevë, dy prej tyre në vetë qytetin e Sarandës, dëshmojnë se jeta këtu ka nisur rreth tre mijë vjet më parë. Ky fakt e zgjeron ndjeshëm horizontin e lashtësisë së qytetit.

Libri ndjek më pas zhvillimin e Onhezmit si port i rëndësishëm i Epirit, i lidhur me Korinthin, Korfuzin dhe brigjet e Italisë. Në faqet e tij historia nuk rrëfehet me data të thata, por si historia e një qyteti që ka jetuar, është djegur, është rindërtuar dhe ka ditur të mbijetojë.

Me shumë interes paraqitet edhe tabloja e jetës së hershme të Sarandës: nga banesat e para të peshkatarëve dhe blegtorëve, të mbuluara me kashtë e më vonë me copa llamarine, deri te ndërtimi i varkave të para që nisën tregtinë me Korfuzin. Autori sjell një pamje të gjallë të qytetit që rritet ngadalë pranë gjirit të vet.

c.Një tjetër risi është trajtimi i organizimit të jetës qytetare: zhvillimi i zejtarive, hyrja në qarkullim e monedhës, depërtimi i kulturës romake, ndërtimi i sterrave të ujit në një gji ku mungonin burimet natyrore, si dhe përhapja e krishterimit.

Veçanërisht domethënës është informacioni për Bazilikën e Madhe, e paraqitur si një monument kompleks dhe unik, ku të krishterët dhe hebrenjtë kanë bashkëjetuar në të njëjtën ngrehinë në mënyrë paqësore. Është një dëshmi e hershme e tolerancës që i jep Sarandës një dimension të veçantë kulturor.

ç.Libri sjell edhe zbulime e evidentime të bëra nga vetë autori në terren, si dy rrugët e lashta me kalldrëm që lidhnin Sarandën me brendësinë e krahinës dhe me kalanë e Lëkursit. Këto nuk janë thjesht gjurmë guri; janë dëshmi të një qyteti që ka qenë gjithmonë në lëvizje dhe në komunikim me botën përreth.

d. Po aq e rëndësishme është edhe kujtesa kritike që libri ngre për humbjen e një pjese të trashëgimisë së qytetit. Dikur Saranda numëronte tetë mozaikë, ndërsa sot kanë mbetur vetëm dy. Autori nuk e thotë këtë për të vajtuar të shkuarën, por për të na kujtuar se trashëgimia ruhet vetëm kur njihet.

e.Një nga të dhënat më intriguese lidhet me faktin se, sipas burimeve të historianëve të lashtë, në qendër të kështjellës së Onhezmit ka ekzistuar tempulli i Afërditës, perëndeshës së bukurisë dhe dashurisë. Ky element e lidh Sarandën me botën e qytetërimit antik mesdhetar dhe hap mundësi të reja për ta parë historinë jo vetëm si kujtesë, por edhe si potencial kulturor e turistik. Qytetet e mëdha turistike të Mesdheut nuk jetojnë vetëm me bukurinë e natyrës. Ato jetojnë edhe me historitë që dinë t'u japin gurëve të tyre. Edhe Saranda e ka këtë privilegj. Mjafton ta njohë më mirë këtë pasuri dhe ta bëjë pjesë të identitetit të saj kulturor. Në këtë drejtim, libri i Halil Shabanit nuk mjaftohet të evidentojë një fakt historik; ai na fton ta shohim trashëgiminë si një mundësi zhvillimi dhe si një urë që lidh të kaluarën me të ardhmen e qytetit.

f. Edhe mënyra si autori flet për qytetin modern është domethënëse. Ai kujton me vlerësim projektin urbanistik të viteve 1930, të hartuar nga inxhinieri austriak Kajzer dhe i zbatuar nga një shoqëri italiane: rrugët, banesat njëkatëshe e dykatëshe, shkallaret prej guri, harmoninë mes relievit dhe ndërtimit. Dhe me dhimbje vëren se një pjesë e kësaj fizionomie u dëmtua sidomos pas vitit 1997.

g. Një tjetër vlerë që e veçon këtë botim është mënyra se si ndërthuren fjala, dokumenti dhe imazhi. Çdo argument shoqërohet me fotografi cilësore, të zgjedhura jo për efekt estetik, por si dëshmi që mbështesin dhe plotësojnë rrëfimin historik. Kështu, lexuesi nuk mbetet vetëm te informacioni i shkruar; ai e sheh historinë, e ndjek atë përmes monumenteve, objekteve dhe gjurmëve që kanë mbërritur deri në ditët tona. Një rol të veçantë në këtë botim luajnë 145 fotografitë që e shoqërojnë. Ato janë pjesë e argumentit shkencor. Shpesh fotografia vazhdon atë që fjala ka nisur të tregojë, duke e bërë lexuesin jo vetëm ta lexojë historinë, por edhe ta shohë atë. Kështu dokumenti, imazhi dhe rrëfimi ecin së bashku dhe e bëjnë librin edhe më bindës.

gj. Por ndoshta vlera më e bukur e Halil Shabanit është mënyra si ai i qaset dijes. Në librin e tij të ri ai nuk flet me tonin autoritar të njeriut që pretendon se e di i vetëm të vërtetën. Ai dialogon me burimet, me historianët, arkeologët dhe studiuesit që kanë shkruar për Sarandën. Përmend me respekt autoritete të njohura të shkencës shqiptare, por edhe njerëz të thjeshtë e të pasionuar pas historisë së qytetit, si Edmond Llaçi apo Sofokli Liti. Kjo ndershmëri intelektuale e bën librin më të besueshëm dhe autorin më njerëzor.

Po aq i rëndësishëm është edhe interpretimi shkencor që u jepet këtyre dëshmive. Autori nuk mjaftohet me përshkrimin e tyre, por i vendos në dialog me autorët e lashtësisë dhe me studiuesit bashkëkohorë, duke cituar vepra konkrete historike dhe arkeologjike. Kjo mënyrë pune i jep librit seriozitet akademik dhe besueshmëri. Referencat nuk janë një zbukurim formal; ato janë pasaporta shkencore e çdo fakti të paraqitur, duke i dhënë lexuesit sigurinë se përballë ka një vepër të ndërtuar mbi burime dhe jo hamendësime.

Në të vërtetë, lexuesi i parë i këtij libri nuk është turisti. Është vetë sarandioti. Është nxënësi që rritet në këtë qytet, studenti që kërkon të njohë rrënjët e vendit të vet, mësuesi, studiuesi, por edhe çdo shqiptar që Sarandën e njeh vetëm nga fotografia e detit. Ky libër ia rikthen qytetin vetë banorëve të tij, sepse identiteti fillon aty ku fillon njohja.

 "Saranda Destinacion Turistik" nuk është vetëm një libër për Sarandën. Është një libër që ia kthen Sarandës kujtesën e saj. Dhe një qytet që njeh kujtesën e vet, di më mirë edhe si të ndërtojë të ardhmen. Kjo është arsyeja pse kjo vepër meriton të lexohet jo vetëm nga ata që vijnë në Sarandë, por para së gjithash nga ata që jetojnë në të. Prandaj ky libër duhet të jetë pjesë e bibliotekave private të çdo qytetari të Sarandës.

Promovimi i këtij libri nga Klubi I Krijuesve Jonianë shënon një sukses të ri të kësaj shoqatë sepse zgjeron serinë e promovimeve edhe me vepra me elemente shkencor.

Sarandë, qershor 2026