Tek poezia e Kristo Çipas bota dhe jeta përfshihen në gjuhë


Kristo Çipa

Tek poezia e Kristo Çipas bota dhe jeta përfshihen në gjuhë

Prof Dr Fatmir Terziu


Paraqitje


Poezia e poetit Kristo Çipa[1] karakterizohet nga një lidhje e caktuar, që varion, midis asaj që është dhe asaj që thotë Balli retë i bën shami/Po s’fshin dot rrudhat-mërzi.” (Poezia; “Toka ime dëshpëruar”). Ajo që është mund të identifikohet me rregullimin e fjalëve në të cilat konsiston, materia e saj fono-morfo-sintaksore ose, me pak fjalë, trupi i saj gjuhësor. Ky trup është i shënuar nga karakteristikat të cilat, zakonisht, kontribuojnë për të thënë diçka dhe të tjerët fjalë që, zakonisht, nuk e bëjnë. Për sa kohë që një poezi është e shënuar nga tipare të llojit të tillë, të krijuara nga, ose që të kujtojnë fjalët e zakonshme dhe mënyrat për t’i kombinuar ato, ajo që thotë ajo, do të përcaktohet, si pikë nisjeje, prej atyre që përcaktojnë nocionin filozofik kohë, hapësirë dhe vend. Lidhja midis këtyre tipareve të poezisë të cilat, zakonisht, nuk kontribuojnë për të thënë diçka dhe kuptimi i poezisë nuk mund të jetë i jashtëm, megjithatë na jep atë veçori poetike, tipologjike të poetit, që shkon në hullinë e vetë krijuese. Sepse, në këtë rast kuptojmë qartë dhe saktë, se tiparet e veçanta të poezisë thjesht zbukurojnë një sens që është i shkëputur prej tyre.


“E pacaktuara” e përkufizimit


Sipas Wittgenstein[2], është karakteristikë e poezisë të shprehë mendime të cilat mund të shprehen vetëm në vetë fjalët në të cilat shprehen. E njëjta ide duket se nënkuptohet nga vërejtja e Paul Valéry[3] se poezitë përbëhen nga një “zbatim i përsosur i bërë nga gjuha e një kombi”. Sepse, “zbatim i përsosur”, duket se do të thotë, nga njëra anë, se asgjë në lidhje me atë përdorim të fjalëve nuk mund të konsiderohet si e parëndësishme për ato që thuhen.

Nga ana tjetër, do të thotë se asgjë përtej këtij përdorimi të fjalëve nuk duhet të konsiderohet si e parëndësishme në kuptimin vijues: një poezi konsiston në përdorimin e fjalëve (ose të asaj që të kujton ato), e cila është e vetëpërmbajtur, pasi që qëllimi i këtyre fjalëve objektiv është i shkëputur për aq sa nuk është, as e nevojshme, dhe as e mundur të vlerësohet, ose justifikohet ajo që thotë një poezi duke iu drejtuar diçkaje përtej vetvetes.

Valéry shpalos një konceptim të tillë të poezisë si më poshtë: “Fuqia e vargut ka të bëjë me një harmoni të papërcaktueshme midis asaj që ata thonë dhe asaj që janë. “E pacaktuar” është pjesë e përkufizimit.

Kjo harmoni mund të mos jetë e përcaktueshme. Nëse është “e pacaktuar”, i cili është rasti i harmonisë imituese, kjo nuk është ndonjë rastësi, por një intuitë e poetit të shkoj deri në thellësi të mendimit: “Gjiri yt, o Shqipëri,/Lindi një perandori/Por shumë pak të rrinë në gji/Sikur s’i ke bërë ti.” (ibid). Pamundësia, ose të paktën vështirësia, për të përcaktuar këtë relacion, e kombinuar me pamundësinë për ta mohuar atë, përbën thelbin e vargut. Vargu më i bukur: “O Zot, me fuqinë që ke/Merr nga balta një grusht dhè/Rikrijo botën e re/Me njerëz që rrojnë në Atdhe! etj. (ibid) Është transparent si vetë dita dhe jeta e një jete të shkruar në varg.


Format poetike


Poezitë e poetit Kristo Çipa befasojnë nga format e tyre poetike. Mund të themi qartë, se prania e formave të vendosura mbetet e mjaftueshme për ta bërë një rregullim formësor dhe estetik të fjalëve në një poezi të tillë. Sidoqoftë, një rregullim fjalësh tek këto poezi shënohet nga “mjete poetike” të vendosura, si rimat, ku nocioni i korrespondencës përcaktohet vërtet, në mënyrë që të sigurojë një kriter të poezisë “reale”. Ndaj, ideja e një korrespondence midis formës dhe përmbajtjes poetike na kthen te nocioni i një përmbajtjeje të pavarur, e cila tashmë tregon qartë se nuk është më një rrugë pa krye: “Nënë, o dhembshuri tallaze!/O zjarri, që trembej flaka!/A është e mundur për fare/Të të mbajë brenda balta?!” (Poezia; “Guri i lotit”).


Pamja themelore e formës dhe përmbajtjes tek poezitë e vëllimit “Vesha mjegullën e hollë” (2019) është transparente në dy mënyra. Nga njëra anë, është e tillë, pasi ne e dimë se çfarë duhet të bëjmë me konceptin e përmbajtjes (propozuese) kur përballemi me një poezi dhe nga ana tjetër e gjejmë të lehtë këtë përmbajtje propozuese në këtë rast: “Shtatë - larta kambanare/S’e dije kë djeg shikimi!/Ti me sy ndeze dy zjarre/Njëri nga ata është imi,/Fike! Të mos i dalë tymi!” (Poezia; “Shtatë - larta kambanare”).

Poezitë janë të tilla ku gjithkush mund t’u atribuojë atyre seriozisht edhe një përmbajtje shumë të përgjithshme propozuese. Ajo që na mbetet është një rregullim i caktuar i fjalëve, të cilat zakonisht kontribuojnë në shprehjen e mendimeve, ndërsa, në kontekstin e poezisë në fjalë ato e bëjnë mes nocionit të formës. Nocioni i formës në tablonë njohëse të poezisë është edhe më shumë kuptimplote: “Mos më shko si Shën Mëria!/Duke trembur trëndafilin!/Se kam mëkatet e mia/N’ato buzë e brenda gjirit/Aman, të lutem mos shko,/Eja ktheu m'i trego!” (Poezia; “Rri një herë, brumin ta zëmë!”).

Ndërsa, në lidhje me “përmbajtjen”, zbatueshmëria e tij për poezinë, e cila është mjaft e qartë, në lidhje me “formën”, shkon përtej mesazhit se çfarë mund të thotë: “Thashë një herë malit t’i ngjitem/Nëpër gjurmë të djalërisë,/Atje ku thëllëzat priten/Në shtegun e gjuetisë./Vajta për ku isha nisur,/Tek thëllëzat këngë derdhur,/Po çiftja krismë-gremisur/Pa vajisur kishte ngelur.” (Poezia; “Shtegu i gjuetisë”).