TEATRI I JETËS VAZHDON SHFAQJEN E VET - DHE JU JENI MES YJEVE TË AKTRIMIT

Updated: Jun 1




(Një shenjë përkushtimi dhe respekti për figurën e Thanas Borodanit)


Prof Dr Fatmir Terziu "Mjeshtër I Madh"


Hyrje


Sikurse dihet „Teatri“, ose „teatër“ është një formë bashkëpunuese e artit interpretues që përdor interpretues të gjallë, zakonisht aktorë ose aktore, për të paraqitur përvojën e një ngjarjeje të vërtetë, ose të imagjinuar përpara një publiku të drejtpërdrejtë në një vend të caktuar, shpesh një skenë. ... Teatri modern[1] përfshin shfaqje të interpretimeve dhe teatër muzikor. Por në një këndvështrim më të gjerë të diskursit emetues të tij, nga fjalorët më të avancuar enciklopedikë ky emër lidhet me një ndërtesë, dhomë ose strukturë të jashtme me rreshta vendesh, ku secili rresht zakonisht më i lartë se ai përpara, nga e cili njerëzit mund të shikojnë një shfaqje ose aktivitet tjetër. Termi vjen nga një fjalë greke[2] që do të thotë "veprim-aktrim", e cila rrjedh nga folja δράω, dráō, „për të bërë“ ose „për të vepruar“. Ligjërimi i dramës në teatër, i kryer nga aktorët në një skenë para një publiku, presupozon mënyra bashkëpunimi të prodhimit dhe një formë kolektive të pritjes. Si i tillë, tetri është vendi që kërkon ide, talentë dhe aftësi individuale, por që më së shumti që në zanafillën e tij kërkon bashkërendimin në grup, punën artsjellëse në bashkëpunim me njëri-tjetrin dhe me një duzinë tjetër profesionistësh që e „nusërojnë“ atë që nga ideja. Sakaq, historia e teatrit tregon zhvillimin e tij gjatë 2500 viteve të fundit. Ndërsa elementët interpretues janë të pranishëm në çdo shoqëri, është e zakonshme të pranojmë një dallim midis teatrit si një formë arti dhe argëtimit dhe elementeve teatrale ose interpretuese në aktivitete të tjera. Historia e teatrit ka të bëjë kryesisht me origjinën dhe zhvillimin pasues të teatrit si një veprimtari autonome. Që nga Athina klasike në shekullin e 6 para Krishtit, traditat e gjalla të teatrit kanë lulëzuar në kulturat në të gjithë botën. Edhe në Shqipëri, vendin fqinj me Greqinë, natyrshëm kros-kulturalizmi dhe format e tjera të komunikimit e kanë sjellë atë në formën më të njohur e më derivate, e cila është sqaruar më parë duke dhënë modelin e njohur nga kërkimet. Mund të pohojmë se historia e teatrit shqiptar zë fill që nga antikiteti greko-romak dhe ilir, në shekullin V p.e.re dhe arrin kulmin në shekullin III p.e.re me teatro të tilla si: ai i Bylisit (Hekali i sotëm, teatri i Nikeas(Klosi i sotëm), teatri i Finiqit, teatri i Butrintit, teatri i Sofratikës (pranë Gjirokastrës). Por krahas formave të tjera të mëpastajme teatri shqiptar e njeh Rilindjen e tij në fund të shekullit XIX-të, kur edhe nisi të shkruhej dramaturgjia shqipe e më pas të ngrihen shoqëritë artistike teatrore. Më 1874, mësuesi Koto Hoxhi[3] organizoi shfaqjen e pare teatrale “Dasma e Lunxhërisë” me trupën e nxënësve të shkollës normale “Ta Zografia” të Qesaratit. Sikurse në Shqipëri edhe në Elbasan ai ka ecurinë e tij të lindjes dhe zhvillimit të cilat do të shtjellohen në këtë ese ku thelbi kryesor është dalja në pah e një grimce të punës së përkushtuar dhe profesionale të aktorit, autorit dhe ideatorit të mjaft skenave teatrore Thanas Borodani, si një promemorje në pesëvjetorin e tij të ndarjes nga jeta në Elbasan. Kjo pikërisht nga fakti se figura e tij është parë në mesin e mjaft figurave të tjera, që në vitet e ekzistencës dhe zhvillimit të lojës teatrore në Shqipëri dhe Elbasan, e më gjerë në akte të tjera artistike krijuan potencialin artsjellës dhe artndikues në vetë këtë lëmi për brezat. Për këtë dhe mjaft arsye të tjera do të mundohemi të ndjekim udhën e tij në një linjë joracionale, pasi dhe vetë struktura e kësaj eseje do të jetë e fokusuar në gjetjen e fakteve jashtë kuadratit origjinal të komunikimit me të afërm, që ishte i pamundur për arsye subjektive, dhe me të afërt të lojës së tij skenike, pasi angazhimet kanë qenë individuale. Sidoqoftë kjo ese synon një zgjim të memorjes në këtë pikë jo vetëm për autorin, por për vetë teatrin që kërkon frymëmarje tjetër.


Pikënisja dhe fjala si kryeradhë


Që nga ditët e para, hapja dhe mbyllja e perdeve, shenjëzat optike, shfaqjet e hijeve dhe ‘magjia e lambadarëve’, kishin krijuar iluzionin e lëvizjes së ndjeshme në një kënd të magjishëm të artit, ku vija e parë përthyhej në tërë ndjesinë e rrugës që i hapej Teatrit. Ende ishte herët për një emër të tillë sikurse mbeti të quhej më vonë „Skampa[4], pasi njoftimet e para, shpalljet e lojërave teatrore do të kishin emër tjetër, ndoshta të ngjashëm me vetë lojërat teatrore, pikërisht në zemër të Elbasanit. Në Elbasanin e vitit 1962, ky koncept arti teatror i ngutur nga zgjerimi i trupave profesioniste në të gjithë Shqipërinë, hapej në një trokitje të guximshme artistike të Lec Shllakut[5], ndërsa herët diku më larg „këmbëngulësi i vizionit“ Mark Roget