SHKOLLA MAGJIKE E FOLKLORIT PËR POEZINË


Petrit Ruka "Mjeshtër i Madh"

SHKOLLA MAGJIKE E FOLKLORIT PËR POEZINË

(Mos u nis për udhë, po nuk kalove nga kjo shkollë...)

Trajtesë

Shënim i autorit: (me pak humor për kohë karantine): Për lebërit lexim i detyrueshëm! URDHËR! Për të tjerët, zgjedhje e lirë.

Shkolla e parë estetike e çdo poeti drejt letërsisë është pa asnjë dyshim folklori. Një shkollë që fëmija e fillon pa u pagëzuar ende me alfabetin, leximin e librave letrarë apo llojeve të tjera të artit. Një shkollë e hatashme në të gjitha pikëpamjet; për fantazinë e tij, befasitë, gjetjet brilante, ritmin, muzikalitetin, magjinë e renditjes së fjalëve. Magjepsja e tij e parë nuk ka se nga të vijë tjetërkund, veçse nga përrallat, legjendat, baladat e sidomos këngët e dëgjuara në dasmat, festat e ndryshme familjare. Kjo është e para bibliotekë e tij, ardhur ashtu pa rend, pa mësues, pa shpjegime. Duke krijuar në kokën e tij një "rrëmujë" të mrekullueshme e të bekuar përfytyrimesh që do ta ndjekin deri në varr. Vite më vonë, kur iu kushtova me mish e shpirt trajtimit të disa baladave dhe legjendave të famshme shqiptare, kuptova se tërë "shkolla" ime e krijimit për to vinte nga fëmijëria, nga ato vite. Pjesa tjetër e leximit, të mijëra librave tërë jetës, kishin pak ose aspak ndikim mbi mua. Pothuajse e gjithë lënda e krijimit, ngjizjeve, estetikës së tyre buronte prej andej, nga folklori, këngët e popullit.

Ndaj po sjell një kumtesë modeste që m'u desh të mbaja njëherë në vendlindje, e cila m'u kërkua të jetë pjesë e një simpoziumi që u bë në Tepelenë me rastin e një përvjetori festues mbi figurën e Ali Pashë Tepelenës të cilës i kam bërë disa plotësime. Besoj se në këtë trajtesë kam mundur të them disa gjëra për ndikimin e këngës popullore mbi poezinë, duke e u nisur thjesht nga përvoja ime.

Të dashur miq, shokë të rinisë, kolegë, bashkëpatriotë të mi! Qysh në fillim të herës, kërkoj ndjesë, që më duhet të bëj një sqarim. Mos prisni që kjo të jetë ndonjë kumtesë shkencore, studim i mirëfilltë a vështrim kritik. Është thjesht një trajtesë mbi vlerën ndikuese të folklorit, le të themi më mirë disa shënime modeste mbi bukurinë e folklorit (në këtë rast ai i trevave të Labërisë) dhe mbi atë çka mund të mësojë poezia prej tij. Po e filloj me një këngë lufte nga më të vonat, në Luftën e Dytë Botërore. E me që jemi tek lufta le të ngjitemi pak në Kurvelesh aty ku ajo ka "fronin."

“Kurvelesh, o zemra ime, Kurvelesh, Të dërgon Duçja lëvdime, Kurvelesh…”

Ndërsa ti po shqyen sytë se si është e mundur kjo hata, si ka ndodhur ky turp aty ku nuk ka pasur kurrë tradhti a nënshtrim, përgjigja vjen si një rrufe artistike. I beftë dhe drithërues, vjen vargu gjëmëmadh që të shastis…

“Të dërgon Duçja lëvdime, Me top e me bombardime….”

Ne marrim frymë lirisht. Doemos, këto janë lëvdimet që mund të dërgojë Duçja e me këto është lëvduar jetë e mot Kurveleshi ynë. Duçja po e lëvdon duke derdhur mbi të zjarr e hekur vdekjeprurës. Gjetja është gjeniale. Kalimi nga një situatë e pazgjidhur kuptimore drejt e në një qartësi verbuese bëhet pa asnjë varg ndërmjetës. Të tillë "dekorata" pranon Kurveleshi i Bilbilenjve, asgjë tjetër. Me to është mësuar prej njëmijë e ca vjetësh që në kohën e Petro Zhulatit, që e kish zënë inati me Bizantin. Dhe tjetër lëvdatë nuk do veç heroizmit të tij. Një mrekulli në pesë-gjashtë vargje. Tabloja është rrëqethëse, njerëzia është nëpër shpella, po nuk jepet. Qiejve kalojnë gjylet dhe foshnjat kanë mbetur jetime. Por nënat nuk jepen edhe kur qumështi i gjirit thahet nga rropama e luftës. Mjeti më i thjeshtë i letërsisë, elipsi, ai i gjithë-gjenduri, pa të cilin letërsia do ish prozë e rëndomtë bisedore, arrin apogjeun e vet. E tillë është kjo racë e pamposhtur malsorësh, nuk jepet edhe kur bandat shoviniste greke erdhën me urë në dorë si në vitin e zi, 1913 -14 .

“Seç na erdhi greku me urë në dorë, Gratë e Kurveleshit shkojnë për në Vlorë, Me djepe në krah, me foshnja në dorë, Qaj, moj Shqipëri, ulëri e gjorë…”

Këtu vargu i parë është i çuditshëm. Nuk fillon me mjerimin e masakrave ashtu sikundër mund të pritej në një këngë lufte. Por me habinë e madhe deri në hata. Ka ndodhur një gjëmë: fqinji, me të cilin ka kaluar një vëllazëri prej qindra shekujsh ka bërë një gjë të pamendueshme. Është çmendur dhe është vërsulur me urën e zjarrit në dorë kundër vëllait të tij, sapo ai ka formuar një shtet. Gjithë tensioni emocional është mbledhur tek fjalëza e vogël “seç” Është mpiksur këtu një habi deri në tmerr. Tek një fjalë njërrokëshe që zor se e gjen dhe ne fjalorin e gjuhës shqipe, tek pjesëza "seç" që në këtë rast nuk di as ku ta rreshtosh nëpër kategoritë gramatikore, se nuk është as lidhëza "se", as përemri pyetës "ç", po një hibrid i çuditshëm, një kombinim mahnitës nga ato që di t'i shpikë vetëm populli dhe jo shkrimtarët. Madje mua më duket se pa këtë fjalëz tërë poezia do të humbiste vetë prushin e saj, zemrën, efektin tronditës e do të zbehej fare. Por se mos harroj dhe ju se vini re! Nuk ka dhe nuk do te gjeni asnjë sharje për fqinjin e tij shekullor, asnjë mllef, urrejtje, thjesht përshkruan një marrëzi, nga ato që shpesh bëjnë të gjitha qeveritë e poshtra në kohë të pista historike. Sepse Poeti-Popull e di mirë që ky nuk është populli grek, po ca banditë shpirtshitur që një nga qeveritë shoviniste të kohës i vuri para për të kryer një nga masakrat më çnjerëzore (si ajo e Hormovës) që u kishin parë sytë këtyre anëve. Kjo është fuqia marramendëse e këngëve labe, e poetëve të rrallë që lindin këto male. Po me që jemi këtu, tek ky vit i zi, le të vijojmë dhe pak më tej. Oh, më tej pamja është gati biblike dhe e gdhendur si gjithmonë me pak fjalë. Mijëra gra dhe fëmijë zvarriten poshtë nëpër ullishtat e Vlorës, por burrat janë aty, tek përroi i Salarisë, ku beteja vazhdon me muaj të tërë, dhëmb për dhëmb. Nuk ka gjumë për Shqipërizezën viti 1913. Dhe kënga, si asnjë historian, gazetë apo akademi, sjell në tre rreshta tërë atmosferën e luftës që bëhet aty. Një grusht burrash, të futur në një shpellë diku matanë përroit të Salarisë, lopsiotë të pamposhtur, presin agimin që të dalin të luftojnë. Sepse gjylet për ditë të tëra nuk i lënë të flenë, të marrin një sy gjumë për ditë të tëra. Dhe ja se si përshkruhet në mënyrë gjeniale një situatë lufte si kjo:

“Hall i madh që na ka zënë, Nuk na lënë gjylet të flemë, Do këndojmë apo çdo bëjmë?!”

Haj medet! Ç’janë këta burra të marrë që nuk ua bën syri tërr?! Nuk dinë ku i kanë fëmijët, nuk dinë në se do gdhihen gjallë deri nesër e atyre aq u bën. Meqë është errësirë, meqë as flenë e as nuk luftojnë dot, atëherë mund të këndojnë këngë labe, një ilaç çudibërës për zemrën. Të tjerët mbase nuk e kuptojnë, por ata e dinë që në bark të nënës sesi mbahet zemra gjallë me këngë labe… Nuk kemi asgjë sqaruese për trimërinë, karakterin, cilësitë e tyre nga janë, nga vijnë, sa të vdekur apo plagë kanë. Po pse mungojnë në këngë vallë? Në fakt nuk mungojnë. Ato janë midis rreshtave. Po kënga labe është qibare, e shkurtër e ngjeshur si gjylet që u bien mbi kokë. Ajo nuk pranon pranë saj "bëzhdila" d.m.th sqarime të kota se sa janë, nga janë e më the të thash. Në këtë rast merret me shpirtin e tyre, se njeriu shpirt e zemër është, nuk merret me hollësira banale. Çfarë njerëzish janë këta që luftën dhe vdekjen e kanë kaq të zakonshme e të papërfillshme?! A kanë emra dhe çfarë sekreti zotërojnë?! Atëherë në ndihmë të së parës vjen një këngë tjetër, por edhe ajo me shpjegime të kursyera deri në magjepsje. Në pamundësi për të dhënë statistika, zgjedh vetëm njërin nga heronjtë dhe i bën shpejt e shpejt aty në këmbë një skicë homerike.

“Mersin Meçe, rahmet xhani, Hodhi zinxhirët tek varri… O djem këtu u mbani, Se nuk ka vend Junani…“

Si është e mundur të vizatohet vetëm me 15-16 fjalë një portret kaq i saktë dhe kaq madhështor? Ja që kjo mund të ndodh në këngën popullore. Një burrë nga Dhëmblani (edhe emri i fshatit këtu "dhemb") i Tepelenës bën të pabërën, na thotë kënga. Lidhet me zinxhirë pas varrit të vet! Domethënë bën një pakt me varrin e tij. Dhe tani, më thuani ju, ç’mund t’i bëjnë gjylet këtij, Mersin Meçes?! Me se mund ta trembësh këtë burrë?! Le që edhe sikur të mundej, nuk e ka mundësinë të lëviz më mbrapsht. Ai është vetë-lidhur me zinxhirë pas varrit të tij, e ka marrë varrin e tij në kurriz. Fuqia e kësaj tabloje vetëm me katër vargje është një magji që nuk komentohet. Besoj se nuk e teproj aspak, nëse ju them që ajo ia kalon për nga dendësia artistike dhe emocionale si gjetje edhe skenës së lidhjes me zinxhirë të Prometeut te vepra e Eskilit, “Prometeu i Lidhur.” Ndonjë mund të më thotë, mos e tepro tani, prit njëherë! Dakord, por edhe ti ki durim ta sqarojmë e mbase na del kështu siç thamë. Në se heroi i parë i botës, Prometeu, pasi u vodhi zjarrin dhe germat perëndive në Olimp dhe ua dha njerëzve, Zeusi e dënoi duke e lidhur me zinxhirë tek shkëmbinjtë e Skithisë. Pra dikush e lidhi, nuk u lidh vetë. Këtu, në vargjet që citova, heroi i këngës është ku e ku më i paepur. Nuk e lidh askush. Merr një zinxhir, shkul varrin e tij (të gjithë e kemi diku nujë varr!) dhe e lidh në kurriz, në emër të lirisë. A nuk është mijëra herë më tragjike të lidhesh vetë pas varrit tënd me zinxhirë se sa të të lidhin për një dënim tek shkëmbinjtë e Skithisë? Padyshim që po, edhe pse legjenda e famshme antike pati fatin e vjetërimit fantastik nëpër mijëra vite dhe gjuhë të mëdha. Kënga e Mersinit u rrotullua nëpër shtatë-tetë fshatra dhe aty mbeti e u harrua. Madje nuk di në se do gjendej ndonjë libër folklori sot nëse nuk do të botohej e ribotohej në çdo odë të dasmave labe.

Shtatë vjet më vonë, një shoku tjetër të Mersinit, nga një fshat ngjitur, i vjen thirrja e luftës në mënyrë urdhërore:

“O Selam do veç në Vlorë…. Do vete në paça forë,...”

E para nuk ka asnjë sqarim se kush e urdhëron këtë burrë, nga vjen lajmi, nga cila komandë? Sado e çuditshme të duket kjo pyetje, përgjigja është edhe më lemeritëse. Nga asnjë komandë. Urdhëri vjen nga vetë ai dhe po kështu përgjigja. Veçse përgjigja e tij të lë fare pa gojë... "Do vete në paça forë" (forcë, fuqi) Çfarë modestie prekëse dhe fare pa bujë zgjedh poeti popullor në përgjigjen e Selam Musait. Sa burrërish: “do vete në paça forë.” Edhe pse fora e tij tani ish bërë proverbiale, kur shtatë vjet më parë, luftonte brigjeve të Labovës në këmbë e me thikë në dorë kur i mbaroheshin plumbat. Dhe si për t’ia ngritur akoma më lart kultin e lavdisë Heroit të Njëzetës, poeti popullor, në këtë rast tepelenas, gjen një rrugë të tërthortë që të çan më dysh trurin për nga bukuria: nuk e vlerëson vetë Selam Musai-n, por gjen një gjykatës suprem, më të madhin e jetës mbi tokë, Diellin. A ka më të madh se dielli? Nuk ka! E po atij vendos t'ia bëj pyetjen.

“O dielli proto* ku bie? “ (proto, - i pari, në fillim)

Domethënë, na i thuaj ti, o sovran, se ku bien rrezet e tua të para në mëngjes. Dhe dielli e ka përgjigjen në majë të gjuhës:

“Në malet të Salarie… Selam Musai kur vije…” e të tjera.

Se përse dielli, më parë sesa në Himalajë a Këndrevicë, bie këtu, në këto “malet e Salarie,” kjo nuk ka nevojë për shpjegim dhe poeti popullor nuk merret me sqarime të kota, nga ato që bëjnë të patalentuarit. I kursen fjalët, se ato i çmon më shumë se floriri. Dielli është diell dhe e di vetë se çfarë burrash nderon, madje edhe para maleve. Mençuri drithëruese. Gjetje e përmasave shekspiriane. Lakonizmi i skajshëm. Kapërcime të befta që të tronditin. Magjia e artit të madh...

*** “Ra një ves e mbuloi dhenë, ra Tafili në Tepelenë…”

Çfarë prisni që të ketë mes vargut të parë dhe të dytë? Sqarime se përse është këtu fjala?! Nga kaloi, si e hodhi Vjosën kur nuk kish ura, me sa shokë ra kësaj ane, sa shpirtra kish me vete? Ah, jo, mos prisni gjëra të tilla! Këto janë vogëlima në një luftë e akoma më vogëlima për këngët e mëdha. Janë pesë më hiç..