Shkencëtari, shkrimtari, shqipërusi – Betim Muço


Illo Foto

Shkencetari , shkrimtari , shqiperusi – Betim Muco

Eshte pranuar edhe nga petagogjia , qe nxenesit me inteligjence te vecante anojne , ose nga matematika ose nga letersia . Nxenes te shkelqyshem ne te dy vektoret , nje lloj , jane te rralle , ose shume te rralle . Nje prej tyre ishte Betim Muco , i lindur ne Tirane , ne vitin 1947 . Shkrimet e tij letrare u duken , qe ne vitet e para te gjimnazit . dukej se ishte nje firme me te arthme letrare . Shkroi ne poezi e ne proze . Per prozen ruajti nje profil disi me ndryshe . Duke u dhene shume pas shkencave ekzakte , vijoi studimet per inxhinjeri . U diplomua si sizmollog i nivelit te larte dhe mori te tera gradat e doktorimit ne kete shkence . Specializimin perfundimtar e kreu ne Universiten e Tokjos. Nen drejtimin e tij dhe te kolegut te tij , Sulestarova u krijua dhe funksionoi me sukses Instituti sizmollogjik shqiptar , qe bashkeveproi me rrjetin fqinj , duke vijuar te funksionoje , si pjese integrale e rrjetit sizmollogjik boteror .

Kontributin shkencor te Betim Mucos e vecoj , nga homologet shkencetraet e tjere te Shqiperise . Ne ate kohe , u ngriten shume Institute , qe fillonin me institutiuin e tokes dhe perfundonin me ate te helmeve, por theksoj se ne sejcilin instiutut , pati nje berthame shkencore , jo te vogel . Te tere te specializuar jashte shtetit . Bènè emer dhe u rehatuan ne krye te instituteve , qe punonin me tema dhe programe afatgjata . Sismollogjia eshte ndryshe , madje krejt ndryshe. Ngjasmeria e saj krahasohet me shkencat , qe studjojne fenomenet dhe nderveprimet nderplanetare, qe drejton NASA .

Termete nuk njohin kohe , feste , dite , nate dhe torrnado . Ato regjistrojne me precizion piken e globit , thellesine e origjines , perhapja, intesiteti. Perpikmeria algjebrike mbulon c’do veprim dhe te dhene sizmike . Skematikisht , kjo eshte sizmollogjia , qe themeloi Betim Muco.

Pa nenvleresuar asnje shkence, sizmollogjia mbetet shkenca me e komplikuar dhe me e veshtire , ne te gjitha kohrat . Keshtu do te mbetet .

Betim Muço

Kam pasur rrastin te vizitoj stacionin sizmollogjik , qe vepron ne qytetin “Barjam Currr” . Eshte ndertese e standart boteror , ku jane instaluar aparturat e regjistrimit automatik , te lekundjeve sizmike . Pjese e nderteses eshte dhe banesa e familjes se teknikut /s, qe ndjek regjistrimet pa limit kohor . Vete objekti , si ndertese , eshte e nivelit boteror . Eshte nje investim shume efikas . Besoj do te kete dhe ndonje stacion tjeter , vec ketij , qe kam mundur te njnihem une .

Krahas punes shkencore , Betim Muco zhvilloi talentin letrar . Ne te tera fushat , shqiptari Betim Muco , u shqua per pergatitje te larte , qe i dedikohen jo vetem talentit dhe inteligjences , por dhe punes intensive dhe vemendjes qe tregoi , per te dhene kontribut maksimal , si ne shkence dhe ne letersi .

Dimensioni shkencor , nuk e ka penguar , madje e ka ndihmuar , qe Betimi te jete prozator , poet dhe shqiperus . Inteligjencen , prirjet dhe zemren , Betimi ja fali Memedheut , pa sanje rezerve.

Ne vitin 2001 , u vendos ne USA , ndjekes i nje vize te personaliteve shkencore , qe aplikon Amerika edhe sot , per njerez te shquar ne shkence . Ne Amerike kontriboi ne linjen shkencore , qe ishte i njohur , por vijoi te zhvillonte prirjen letrare , ne shtypin shqiptar . Shkroi pjese letrare , vepra shkencore dhe perkthime . Kur ishte ne kulmin e maturimit letrar dhe shkencor , ne moshen 68 vjecare , vdekja i nderpreu punen e gjithanshme , qe zhvilloi ky shkencetar dhe shkrimtar , qe do te mbete i pa harruar ne memorien e Kombit shqiptar .

Nje nder veprat , qe na ka lene te perkthyer Betimi , eshte romani japonez , “Tempulli i arte “ , i autorit Yukio Mishima .Eshte botuar , nga “Robus “ – Tirane , ne vitin 2000 . Ky roman , prej 256 faqesh , ka levruar epizode nga jeta dhe tradita japoneze , duke ndjekur linjen e shkrimtarve klasike perendimore . Kritiket e kane krahasuar me stilin e Dostojevskit .

Kombi japonez eshte i vecante , jo vetem , per Europen , por dhe per Azine . Ka ndjekur dhe vijon te praktikoje regjimin perandori , qe nuk e kane as Kina dhe as India , me ate numur te madh popullate . Kjo Perandori , ne luften e dyte u lidh me Boshtin fashist , nen komanden e Hitlerit.

Ne fund te luftes , Japonia perandorake , mobilizoi pilotet kamikaze , qe ne emer te Perandorit , sakrifikoheshin me gjith avion , duke djegur anijet luftarake amerikane te dislokuara ne Paqesor . Keto sulme ishin shume shqetesuse , per vet karakterin e tyre kamikaz , ngjallin panik dhe kur i kujton , jo kur I perjeton . E vetmja mase qe e eliminoi kete tragjedi ishte opsioni atomik , i urdheruar nga Presidenti amerikan . Perandori Hirohito u dorezua. Ky eshte fundi i luftes se dyte .

Te gjitha sa spjeguam , per luften e dyte , dhe per perandorine vertetojne specifikat morfollogjike te kombit japonez , ne krahasim , jo vetem me kombet boterore , por dhe brenda kontinentit aziatik . Mbas luftes , ju pervesh seriozisht punes dhe shkences , duke u bere nje shtet me potence te larte ekonomike . Pozitiv eshte fakti , qe shteti Japonez , pas luftes dyte , ka mbajtur qendrim proamerikan .

Autori i romanit , “Tempulli i arte “ , eshte nje shkrimtar i famshem . Ne vitin 2000 ka merituar vleresimin shkrimtari me I mire japonez . Me gjithse eshte vetvrare , ne moshen 48 vjecare , ka botuar 30 romane , 50 drama etj .

Shqiperimi I ketij romani , nga Betim Muco , kontribuan ne romanistiken shqiptare , duke na bere te njohur jeten dhe traditen e jeteses te popullit japonez , qe mbahet nga kombet me specifike te botes . Na ben te njohur , nje shkrimtar te shquar , sic eshte Yukio Mishima , romancier me prirje klasike perendimore

Nepermjet ketij shqiperimi , Betimi , na ka sjelle nje proze te rrjedheshme dhe te afte , per te komunikuar me te gjitha shtresat e lexusve te te gjitha kohrave . Ky autor flet ne shume gjuhe te botes .

Jeta civile ne Japoni , eshte e nderthurur me fene budiste . Kudo ka tempuj , qe luajen rol , jo thjesht si institucione fetare , por me veprimtari , qe lidhen me komunitetin . Ka tempuj , qe u sherbejne vetem nje familje te madhe dhe me emer . Ekziston nje lloj shkrirje te jetes , me fene budiste . Ky fenomen , nuk duket , jo vetem ne besime te tjera fetare , por dhe ne kombe , qe praktikojne budizmin . Romani eshte ndertuar mbi nje ngjarje te vertete . Nje prift , dogji Tempullin e arte , ne Kioto.

Autori na jep skema , ku prifti budist , me rekomandim te Kryepriftit te tempullit , merr te drejten e studimit , per universitet. Kete fenomen autori e shtjellon , qysh ne sythat e pare te romanit. Dashuria ndikohet dhe ndihmohet nga feja budiste . Feja budiste merr karakter krejt tokesor , duke e shtrire ndikimin , deri te ndodhuite e administrates publike, por dhe ne lidhjet dashurore te cifteve .

Prifti budist , vuante nga nje desiekuiliber mendor dhe ishte i shemtuar dhe gagac . Mbas njgjaries filloi te urrente c’do gje , madje dhe tempullin ku rrinte vete . Analizat psiko filozifike te autorit , e bejne romanin te lexohet me kuriozitet te shtuar . Ja si na i paraqet shqiperusi , kete subjekt :

”Me zhbirimet e holla e mjaft te sofistikuara te personazheve te vet , Mishima , me shume se kudo ngjason me Dostojevskin “

( Faqe 5 ).

Shqiperusi yne na ka sjelle nje roman te tipit klasik , me ngjarje te zhvilluara ne nje cep tjeter te kontintit .

Autori I romanit , me sarkazem te holle , na jep qellimin e kote te luftes . Ja si na I paraqet nje prej epizoteve : “ Studentet e Akademise Navale , e kishin per zakon , qe t’i perdorin fshahurazi shpatat , per te mbrehur majat e lapsave “ ( Romani faqe 12 ) .

Ushtarake te lodhur nga profesioni I veshtire , e urrenin kete lufte , qe ua impnoi Perandoria , pa i pyetur as per te tashmen , as per te arthmen e jetes se tyre .

Ndihmesi, qe eshte edhe bir I nje prifti me emer , pretendon te behet prift ne Tempullin e arte, nje tempull i shquar , ne ish perandorane . Ne se kete objektiv nuk e arrin paqesisht duhet te diqte kete tempull magjik dhe shpresdhenes , simbas Budes . Veshtiresi te jashtezakoneshme shenohen , ne c’do dite te jetes se ketij ndihmes prifti , qe ne realitet perfaqeson shtresen me te gjere te popullsise se kohes .

“Tempulli i arte “ eshte metafore . Jeta reale e njeriut , per te kapur Tempullin e arte , eshte sfilitese , ashtu sic eshte jeta e shumices se popullit te thjeshte , qe jetonte ne tempujt civile . Rreth kesaj metafore , vertitet shtjellimi i romanit . Autori Mishima , na cfaqet nje gjigant i mendimit filozofik dhe artistik , duke na i dhene jeten ne Japonine e vitit 1948 , ne pellembe te dores . Duhet theksuar se Mishima , nuk flet ne pergjithesi dhe me terma apstrakte . Ai e ka lolkalizuar teatrin e ngjarjeve , ne nje vit te kalendarit.

Ngritja ne rolin e priftit , shkolla , universiteti , jane tempuj te arte , nga ku duhet te kacavirresh , me forca fizike , mendore , me lote dhe gjymtime , per t’i kapur . Ja si shprehet , per ndjenjen sensuale , ne faqen 156 , te librit :

“ Shpresoj te jeme i kuptushem , per ate , qe them . Tempulli I arte u cfaq dhe nje here perpara meje Apo dua te them se ai gji femre , qe transformuar ne Tempull te arte “ .

Autori e dergon protogonistin , ne shume shtigje te jetes . Ai, ne moshen me te mire te rinise, ju largua “rruges se Zotit “ . Nuk ndiqte leksionet universitare , shpenzonte para dhe hyri ne borxhe .Me qe nuk e arriti oblektivin jetesor , per te kapur , “Tempullin e arte “, vendosi ta diqte ate . Te djegesh nj etempull te zakonshem eshte herezi , qe te kushton jeten me torture , po te djegesh “Tempullin e arte”?

Fiksimi i djegjes se “ Tempullit te Arte” ishte i pa ndryshushem dhe per kete veprim , per dite bente pergatitjet e nevojshme , per rrugen , qe do te ndiqte dhe per mjetet , qe do te perdorte , per ndezjen , per perparimin e zjarrit. Rruge te veshtira , te pa provuara dhe ku duhet te udhetoje i vetem ne konspiracion te plote .

Ne kete rruge , jasht normales , protogonistin , autori na i pershkruan edhe ne bordell . Madje ishte hera e pare , qe hynte ne kete raport njerezor . Ne adoleshensence e tij , pati nje dashuri , qe tashme ishte e deshtuar .

Partneria e bordellit , qelloi nje vajze me e madhe ne moshe dhe vec kenaqesise te pa pershkruar , nga ndihmes prifti , ajo kishte mendime me te avancuara , per te arthmen e saj . Edhe per te dyten here , kjo partnere i dha mjaft keshilla , per jeten , midis te tjerave e keshilloi te riparonte mardheniet me kryepriftin , i cili kishte celesin e jetes te ndihmesit te tij dhe te besimtareve , qe frekuentonin tempullin . Keto ishin keshilla te nje vajze publike .

Ne bisede me nje shokun e vet , ndihmesi i Kryepriftit , zbulon se cila eshte metafora e “Tempullit te Arte “. Kjo eshte me e pakta, qe gjykohet . Jeta me veshtiresite e saj te pa pritura eshte realiteti me i prekshem i c’do njeriu , ne bote . Ja diallogu :

“ Kryeprifti eshte i pa fuqishem . Une kete e kam kuptuar gjithashtu.

  • - Mos do te thuash edhe nga Tempulli i Arte?

  • - Po, vertet! Edhe prej Tempullit te Arte .

  • - Mos eshte dhe ai i pafuqishem?

Jo, sigurisht , Tempulli i Arte nuk eshte i pa fuqiahem . Ai eshtre rrenja e pafuqishmerise se gjithkujt tjeter .”(F181).

Me kete diallog te thjeshte , qe eshte nga fundi i librit , autori na zbulon krejt permbajtjen metaforike te ketij romani , te ngjashem me veprat e Dostojevskit.

Ne kete esse , pervec perkujtimit te shkencetarit shkrimtar dhe shqiperus , kam pasur edhe nje synim deri diku periferik . Te ndermarresh nje perkthim , nuk mjafton te dishe te dy gjuhet letrare , ne menyre perfekte . Ky eshte kusht themelor , por jo i vetem . Ka dhe nje kusht tjeter , po kaq te rendesishem , te jetosh emocionet e autorit , qe i je perkushtuar.

Perkthysi ndodhet nen kontrollin e lexusve , por dhe te autorit . Ku verifikohet , kjo gjendje e mocionale? Shembullin , po e marrim nga “Tempulli i arte “ . Nje personazh i romanit , kthehesh pas nje kohe te gjate , ne stacionin e trenit, ku ndalonte , per te hyre , ne shtepine ku kishte lindur .

“Zhurma e kepuceve , qe shkonin mbi te , tringellima kemengulese dhe monotone e ziles se stacionit , tingulli i cjerre i nje nallaneje te drunjte , gjithcka me dukej si nuanca apo shenja te asaj gjeje ne te cilen e kisha futur veten “ ( F 186 )

Sejcili lexus shqiptar , kete gjendje emocionale do te kishte ndier , sikurse dhe personazhi japonez . As me shume , as me pak . Kjo ndodh se perkthysi eshte futur nen lekuren e autorit japonaz dhe na ka ka ballafaquar me episotin emocional, qe permendem , me lart .

Natyrisht kjo gjendje ne Japonisht ka frazat e veta te parqitjes , por lexusi ndihet nje lloj i informuar si nga autori japonez dhe nga perkthysi shqiptar , i cili nuk perkthen mekanikisht , por emocionalisht ; vazhdimisht i karikuar me ndjenat e vendlindjes , qe ne njerzit jane te perbashketa , ne c’do meridjan te Globit .

Protogonisti i romanit , mbas shume peripecishe , arriti te realizoi manine e djegjes se tempullit . Mori nje sere masash , per ta arritur brenda tempullit , ndezi , shkrepset dhe endihmoi zjarrin , me disa dengje me kashte , qe i pas siguruar pepara aksionit .

Shtellunngat e tymit ishin te medha , vecanerishrt , kur zjarri arriti ne dhomat katit te pare e te dyte . Zjarri duhesh te ndihmohej gjithsesi . Tempulli nuk u dogj , me gjith pergatitjet , qe kishte realizuar piromani . Ky i fundit , kishte siguruar dhe helmin , qe te helmonte veten , pas perfundimi tte djegjes .

Duke vrojtuar ate zjarr , qe nuk perfundoi ashtu sic mendonte Ai , u shpreh : Doja te rroja.

Kjo eshte fjalia e fundit e ketij romani , qe eshte sa problematik , sa dhe me vlera artistike , ne c’do kohe .

Ne te gjitha interpretimet , shprehjet figurative dhe rrjedhshmerine e prozes , te mos harrojmne shqiperusin e vepres , qe analizuam . Na i ka sjelle kete roman japonez , si me qene krejt shqiptar, kur dihet ndryshushmeria midis morfollogjise gjuhesore , traditave dhe psikollogjise se dy kombeve , ne meridiane skajore me njeri tjetrin . Ky eshte arti i shqiperimit.

Shqiperusit e spikatur , nuk i kane munguar gjuhes shqipe dhe ne kete plejade shqiperusish, Betim Muco , ze nje vend te merituar .

Ne se japonezet kane “Tempulin e Arte “ .origjinal , ne , Shqiptaret kemi “tempullin e arte “ kopje , nje me origjinalin , qe na i ka sjelle , shqiperusi yne i shquar , Betim Muco .

Illo Foto, studjus - Mars 2021

47 views1 comment