Romani kryengrites...


Illo Foto, studiues

Romani kryengrites “Nje dite e Ivan Denisoviçit”

nga: A. Sollzhenicin


Ish perandoria ruse e Stalinit ishte modeli , ku kishin vdekur te gjitha lirite dhe te drejtat e njeriut te lire . Ishte shtet , ku shtetasit nuk kishin prone dhe burgoseshin se fjaloseshin me njeri tjetrin . Ne se shprehje nje pakenaqesi ndaj regjimit te hekurt stalinist , perfundoje ne burgjet hermetike dhe ne gulashet e Siberise , prej te cileve rrastesisht delje i gjalle, qofte dhe vetem , prej te ftohtit polar .Gjithsesi i ftohti polar ishte e keqja me e vogel , karshi hetusise dhe puna nenedhe.

Burgjet ishin plot e perplot . Jeta ne burgje kalonte ne prese te briskut . Te burgosurit , qe quheshin te burgosur politike , trajtoheshin , ne nje jete , qe falnderonin kohen ne se gdhiheshin te gjalle . Ushqeheshin me normen minimale te kalorive te nevojshme , per organizmin e gjalle dhe kryenin pune ne minere , qe i kalonte energjite e nje njeriu me energji fizike mbi normalen dhe i mirembajtur fizikisht .

Kjo menyre trajtimi e te burgosurve rralle , kishte ndodhur ne boten e qyteteruar . Stalini e kishte kthyer mbrapsht historine e burgjeve parakohore. Kundershtaret , qofte dhe te dyshuar , burgoseshin dhe denoheshin me gjyqe formale . Keto viktima , edhe kur rrastesisht delin te gjalle nga burgu i tortures , nuk u binte nder mend te kerkonin , ndonje nga te drejtat minimale , qe i takonin njeriut te lire , ne kohet e reja . Jeta e lire , per nje ish te burgosur , mbetej burg i perjetshem . “Te liruarit “ nga burgjet , natyrisht , ata qe shpetonin gjalle , mbanin damken e armikut “te klases “ , deri ne vdekjen e vertete . Nje i burgosur politik i burgjeve te Stalinit, quhej potencialisht i vdekur .

Shkrimtarit sovjetik , Aleksander Sholzeniskin , kjo gjendje e lirive te njeriut , ne shtetin e tij sovjetik , i krijoi dhimje shpirterore , qysh kur ishte student , ne universitetine Rostovit . I shkroi leter nje mikun e vet, ku permendej Stalini , per ta ndare miqesisht kete brenge . Kjo ishte arsyeja e burgosjes , per 8 vjet . Vijoi jeta e tij e rende pasburgut . Kishte ndryshim nga ajo brenda burgut, por jo rrenjesisht , se ne kurriz , kishte stampen i deklasuar. Ne revisten “Paqa “ botohet romani i shkurter “ Nje dite e Ivan Denisovicit”. Romani pershkruan hollesisht jeten e te burgosurve politike , ne regjimin e Stalinit , por dhe me gjere , ne te gjiha shtetet satelite te ish Bashkimit Sovjetik .

Ky eshte romani i pare , qe pershkruan hapur tragjedine njerezore , qe luhet , jo vetem ne burgjet , por ne te gjithe jeten brenda atij kampi , , qe kryesonte ish Bashkimi obskurantist sovjetik . Botimi i ketij romani , ishte nje rrufe ne qiellin e zymte te atij sistemi , qe e quante veten socialist , por , qe realisht ishte e kunderta e atij mbiemri te pa merituar . Ne se Rusia cariste nga historinet ishte quajtur “ Burgu i popujve ruse “ , pasardhesija e atij shteti u quajt “ burgu i popujve te nje te gjashtes se botes “, sepse gulashet ruse , kishin te njejten fytyre si burgjet politike , ne Rumani , Poloni , Shqiperi dhe t egjitha shtete e tjera satelite , ku lirite ishin barazuar me zero . Ne vitin 1970 , Sollzhencinit , ju dha cmimi “Nobel “, por shteti sovjetik , nuk ja mundesuan laurntit kthimin ne Atdhe . Ky liber permban tragjedine , qe u perjetua , ne te gjithe sistemin ish Sovjetik . Te tille fizionomi kishin burgjet ne ish shtetet satelite , natyrisht dhe ne vendin tone .

Ky roman , qe paralajmeroi ndryshimin e botes , nuk u botua tek ne , po idete e tij munden te qarkullonin ilegalisht , ne qarqet letrare progresive te kohes dhe ne burgjet ish shtetit enverist . Visar Zhiti shkruan , per kete event : “Nuk na lejohej te lexonim vepra te tilla , por na lexonin , pas pune , faqe te tera nga librat mediokre te Enverit , Por ja erdhi koha , vijon Zhiti , qe te lexojme mikun tone Sholzenicin , duke i uruar mirseardhjen, me perkthim “.

Nuk eshte Shollzhecin , qe ka pershkruar jeten ne burgje . Kete jete e kane pershkruar me hollesi , Dumas , Hugo dhe te tjere te ketij kalibri , letersine e burgut nuk e ka shpikur njeri . Ajo letersi ka ekzistuar , qe kur kane ekzistuar burgjet , madje dhe perpara se te shpikeshin burgje e sotme me fytyre demokratike . Shkrimtaret klasike e kane pershkruar jeten e burgut, sepse nuk mund ta shmangnin nje jete , qe realisht ekzistonte . Klasiket , perpara se te jene klasike , jane realiste . Ata kane pershkruar ate , qe kane pare dhe kane perjetuar , pa menduar se dikujt do t’u pelqei letersia e tyre . Pergjithesisht jane indiferente ndaj lexusit . Eshte kjo arsyeja , qe lexusit i duan pafundesisht shkrimtaret , qe nuk e mbajne koken pas , per te humultuar boten e vemendeshme te lexusve . Nuk jane manjake , pas vleresimeve , por u intereson te pershkruajne realisht jeten , qe zhvillohet , midis shtresave te ndryshme te lexusve.

Jeta e burgut , qe pershkroi Solzhescin eshte tjeter gje . Ky nobelist i rralle , duke pershkruar jeten e burgut i tha botes , se jeta e popujve sovjetike eshte nje burg , si kjo e Ivan Denisovicit , me ndryshime te pa rendesishme . Shkrimtari Zhiti dhe koleget e tij na shkruan letersine e burgut , nepermjet te ciles , u bindem se burgu ish sovjetik gjallonte ne nje te gjashten e botes , qe perjetoi stalinizmin monist .

Vepren e fameshme te Aleksander Sollzhenskin , e kemi te shqiperuar nga Lili Bare , botuar ne vitin 1992 .

Ku e gjeti Stalini Gulacin sovjetik ? Ne fantazine e tij te semure dhe anti njerezore .

Ai formoi bindjen se pushteti i tij nuk mbahej me metoda te zakoneshme . Ishte pushtet i jashtzakonshem : Pa prone , pa interes materjal , pa konkurence te ndershme . Keto ishin fenomene te pa njohura . Pushtet para ardhese perseritnin njeri tjetrin . Lenini , nepermjet fantazise se ekzaltuar , shpiki pushtetin sovjetik , te cilit ju perkushtua dhjaku Stalin . Po qe se Stalini , nuk do t’i ishte perkushtuar teorise leniniste do te kishte perfunduar nje prift me kryqin e argjente ne qafe , duke tymosur temjane mbi varret dhe mbi besimtaret . Nuk ndoqi kete linje , por u be gjeneralisem , pa asnje shkolle dhe pa asnje lloj arsimi as te pergjithshem as adekuat . C’ mund te priste Rusia nga nje politikan i tille , pervec profilit te tij kriminal

Me teper se i persekutuari , Zhiti , te tere ne , shqiptaret kemi nevoje te lexojme kete veper , qe shkrepi ne erresiren staliniane dhe aktualisht , disa breza , nuk e kane perjetuar ate tragjedi njerezore , qe perjetoi nje e gjashta e botes , per 50 vjet rresht . Ne kete kuptim letersia e burgut , qe kane pershkruar shkrimtaret tone , mbetet mjeti edukativ , per te tera kohrat , qe jetojme dhe ato , qe do te vine .

Kur u njoha me romanin , qe diskutojme , me linden dy pyetje : Pse Stalini dhe pasusit e tij krijuan nje sistem burgjesh aq te tmershem , kur Europa , Amerika dhe gjithe bota kapitaliste luftonin , per mireqenien qe lypte koha , per te jetuar jeten , qe na jepet vetem nje here. ? dhe pyetja e dyte , qe lidhet me te paren : Pse kaq me vonese , duallen ne skenen politike Hrushovi dhe Gorbacevi ?

I pari shkrimtar disident , qe e pershkroi nga brenda regjimin stalinist ishte Sollzheskin . Eshte shkrimtari , qe beri historine e re , postmoniste. Ne kete pozicion , nuk mund te ishte nje politikan , qe ne c’do rrast ka interesa te vetat dhe mbi to nderton nje strategji te tere . Shkrimtari per interesa dhe strategji ka vetem letersine . Ne shumicen e kthesave historike shkrimtaret kane paraprire . Stalini , per prejardhjen , formimin dhe interesin , nuk mund te jetonte , vecse ne nje regjim te ngjashem me carizmin , por pa prone private. Shtetasit , nen kete sundim , do te punonin si skllever . Vete cari – Stalin do te rronte dhe do te mbreteronte . Keshtu e parfytyroi shtetin dhe keshtu e ndertoi , me pike dhe me presje . Njerzit nuk bzanin , se po te bzanin , qofte dhe me ze te ulet , i priste burgu , qe i perkthyer ne gjuhen e realitetit , do te thoshte vdekje e sigurte .

Jeten e burgut autori e ka pershkruar me detaje , krejt te besushme , sepse e ka jetuar vete . Te burgosurit nuk kishin asnje minute kohe te lire , vec oreve te gjumit , kur nuk kishin hetusi .

Ja si na i pershkruan autori i romanit jeten e te burgosurit, per m