Tragjikja dhe e SHëmtuara në Poezinë e Disa Poetëve në Emigracion (Greqi)


ARQILE V GJATA

Tragjikja dhe e SHëmtuara në Poezinë e Disa Poetëve në Emigracion (Greqi)


Përmbledhje

“Poetët mërgimtarë” shprehin me keqardhje të vërtetën e jetës dhe mundimeve në vend të huaj.

Vitet e emigracionit i kanë bërë ata të shkruajnë cfarë ata kanë përjetuar aty ku tashmë jetojnë dhe punojnë për të siguruar jetesën. Por jo vetëm kaq...

Procesi krijues i këtyre poetëve ka të bëj me frymëzimin poetik që ata përceptojnë nga jeta e përditëshme. Kështu që edhe lëndën poetike e marrin nga realiteti i tyre jetësor.

Poetët nxisin imagjinatën krijuese për të shfaqur dhe treguar karakterin e tyre vetjak. Në poezitë e tyre shpërthejnë trazime të brendshëme, një vlim poetik nga ku përftohen buqeta nuancash ndjesore tragjike, apo edhe të shëmtuara që burojnë nga kontraditat shoqërore dhe politike, që lindin në proceset e zhvillimeve shoqërore, si një luftë qëllimesh dhe kontraditash, nga ku natyrshëm përballemi me tragjiken dhe të shëmtuarën... në art.

Fjalë kyçe: poezi, tragjikja, e shëmtuara, kontradita, estetika, arti.

Siç dhe dihet, procesi krijues ka të bëj me frymëzimin poetik të çdo poeti. Dhe në këtë studim lexohet gjuha e ardhur nga përvoja e gjuhës së gjallë të poetëve të mbartur nga jeta në atdheun e tyre, e mbartur dhe e përshtatur me jetën në emigracion.

Po kështu, dallohet qartë përkatësia individuale për të pasqyruar në poezitë e tyre tragjikendhe të shëmtuarën si kategori estetike të cilat realizohen përmes ngjyrave semantike, me kuptimin e konteksteve dhe koloritin vetjak me të cilët këta poet veshin, trajtojnë, pasqyrojnë motivet e tragjikes dhe të shëmtuarës në poezitë e tyre.

Tek këta poetë, marrja në konsideratë e trajtesave gjuhësore, leksikut, figuracionit (krahasimit, antitezës apo metaforës përgjithësisht), apo temë e–ideve të konsideruara si jetike.

Tragjikja ngrihet shumë lartë estetikisht, pasi ka jo vetëm vlera të thekshme poetike, por sepse ato janë shtysa, nxisin botën e tyre,por vecanërisht kanë të bëjnë me vuajtje të mëdha, me kontrastet që jeta në emigrim u servir në mënyrë të pamëshirshme, madje në përballje edhe me vetë vdekjen, si momenti më tragjik i tyre.

Shpirti im[1]

Shpirti im s’ka më ngjyrë!

Në muret e tij hodhi hije ngrica,/ loti hirmosi,i dha ngjyrën e hiritë./ngjanë me një hije të veshur me të zeza.

S’ka më fuqi/të mbys psherëtimat,

të ringjall ëndrrat.

Nga vjeshta/mbeti varur kështjellave të dhimbjes,

ngatëruar me shpirtra të vdekurish.

Do të bëhem vrasës[2]

Udhëtim emigranti ecja ime,ku/si ngarkesë supit mbetën të ikurit,/që nuk vdiqën dot.

Në mes të karvanit zura vend dhe unë,

i përndjekuri i të vdekurve,

përfaqësuesi gjysmak i të gjallëve.

Më lodhën këto rrugë,/

shtruar me asfaltin e ankthit,/

të të qenit pa krahë./Më lodhën...

Do bëhem vrasës një ditë,

tradhëtar i kësaj varreze me të gjallë.”

Këto poezi natyrshëm sjellin tipare të cilat dua ti veçoj. Ato gjejnë rezonancë në botën shpirtërore të autorëve. Janë ato tipare që karakterizohen nga dhimbjet, psherëtimat, sa që arrin kulmin e shpërthmeve kur autori therret:

“Do bëhem vrasës një ditë,/tradhëtar i kësaj varreze me të gjallë.”

Do të citoja këtu një nga poezitë e mija “Dhe dimri vdes”, ku ndryshe nga nga cka thashë më sipër ka një tragjike të bukur. Ajo vdes nëpër peisazhe dhe një këngë dashurije këndohet!

“...Keni parë se si dhe dimri vdes...?

Vdes nëpër peisazhe bore/ku jeta për rreth/pak e nga pak,

pa asnjë gurmë ftohtësije,

përpjet maleve nëpër hije ngricash

/që qajnë kur del hëna/e një këngë dashurije

fillon me zë të ulët.”[3]

Karakteri i tragjikes në poezi është një variabël...

Ai vjen me shpirtin poetik të cdo poeti kur i këndon apo i vajton ai.

Por do të ndalesha në domosdoshmërinë për të pasqyruar në këtë studim, krahas tragjikes edhe të shëmtuarën në poezinë e poetëve të emigracionit, si kategori estetike.

Koha dhe vet estetika ka provuar se fenomene të shëmtuara të pasqyruara në poezitë e shumë poetëve kanë qenë dhe janë burim vlerash dhe “kënaqësie”. Jo se shëmtia është pjesa e gabuar e këtyre poetve, por se duke trajtuar realitetin e shëmtuar, poezia vjen reale, e ndjerë dhe përgjithëson.

Ajo bëhet shpirt i dhimbjeve njerëzore dhe si e tillë vlerësohet si e natyrshme. Ka kuptimësinë dhe kërkon të evidentohet si e pashmangshme.

Dhe e shëmtuara është e bukur[4]

Dhimbja ime jeton tek e shëmtuara...

Ka kaq shumë,

sa ato bëhen lule,

shëtisin nëpër rrugëtime.

Lulëzojnë të shëmtuarat,

ato janë e sotmja,

ngjajnë si ne,

nuk zbehen nga dashuria!

Në ëndërr[5]

Fushën e grurit tim hanin dy të vdekura

të veshura me bardhësin e qiellit,

të kthyera në forma varrezash, zëri i ngjikallës

poshtë ulësisë të tyre therrej nga kërcitja

e dhëmbëve.

Ngjyrën e jeshiltë mora, , të pikëlloja urinë,

kaloja shtegun nga kacavjerrej hëna

e zorrëve të vendosja brenda vetes

dy kostumet e bardha të vdekjes,

“Mendim dhe përsëri mendim, pa të dhe shprehjet e shkëlqyera nuk vlejnë për asgjë!”-thotë Tomas Man.”[6]

Në kohën e vet Aristoteli pranonte se veprat artistike që i drejtohen të shëmtuarës na kënaqin estetikisht, kur e pasqyrojnë atë me vërtetësi, na kënaqin me forcën e pasqyrimit të realitetit. Dhe tek poetët tanë në emigracion bie në sy një dukuri e tillë, mbushesh me kënaqësinë e realitetit, ka objektivizëm por të trajtuar me forcën e shpirtit dhe të mendjes.

“Kohë për t’u shkëputur kemi sërish[7]

“.....Jemi vrarë të gjithë nga pak.

Oh me ç’shëmti jemi vrarë?

Pa lavdinë e luftës e flamujve

po zbresim të gjithë në varr.

...ka akoma vdekje të tjera

Kohë për të shpëtuar kemi sërish.”

Sipas poezisë së S.Martikos,“Kohë për tu shkëputur kemi”, një imagjinatë tej të padukshmes, rreth tragjikes, paralajmëron ...ka akoma vdekje të tjera.

Kockat [8]

S’u mjaftoi mishi,

As shpirti;

Më në fund deshën dhe kockat...

Si fantazëm që isha,

Bëra një reklamë:

“Këtu shiten kocka poeti”...

Menjëherë,

Vërshoi një lumë njerzish:

Bastard, imoral, matrapazë, tregëtarë.

Fatmirësisht,

Pak më parë se të mblidheshin,

Kockat e mia qenë bërë pëllumba

E kishin fluturuar...

Poezia “Kockat” e poetit Myslim Maska është modeli i një poezie ku përsosmëria e shprehjes së shëmtuarës në poetik është kategori estetike. Vargjet kanë trajta shumë trishtuese, metafora vjen e sintetizuar dhe karakteri ritmik ka tonalitete të tilla befasuese. Zanore të theksuara, nga ku ndihet thellësia e trishtimit poetik, përsëritje si jehonë, herë thirrje të mekura gjithë trishtim, herë therrëse të mbushura me zemërim e herë të forta bucitëse që krkojnë shpagim.

Kur “vdekja” ogurzezë vjen edhe në poezi, aty gjejmë karakterin elegjiakean me aq mjeshtëri dhe imagjinatë poetike sa që poetika duket se përshkohe nga një fill i zi dhe tërë poezia qan e mban zi...aty tragjikja zhvillohet si një luftë qëllimesh, (në këtë rast hipotetike).

Vdekja[9]