PRISHËSIT E KËNGËS



Nga Timo Mërkuri


Hyrje


Nje ditë shtatori të vitit 2007 ,ndërsa shikoja TVSH tek po jipte një program të Asamblit Shtetëror të Këngëve e Valleve s’di pse vëmëndjen time e tërhoqi në veçanti kënga ‘’Shqipe katër vilajete’’. Kjo ndoshta edhe nga fakti që për këtë këngë kisha shkruar diçka në librin tim ‘’Madhëria e saj-kënga iso-polifonike’’, madje me një grup shokësh edhe patëm debatuar për këtë këngë, autorin e mundshëm dhe variantet e saj jo të pakta.


Problemi i parë

1- Problemi i motërzimeve të këngëve popullore është tëpër i njohur dhe i pranueshëm, por varianti që po këndonte grupi i Asamblit Shtetëror, i kënduar vite më parë edhe nga grupi i fshatit Dukat, gjithsesi ishte i pa pranueshëm. Nuk e kam fjalën për faktin se qe një variant i përpunuar i kësaj kënge aq të njohur. Edhe e përpunuar melodia qe magjike dhe të mbushte me krenarinë e të qënit shqiptar, madje këtë krenari ta shtonte edhe interpretimi mjeshtëror ii artistëve.

Problemi qëndronte pikërisht te teksti i këngës, që s’di se kush e ka ndryshuar i pari, gjasme për ta bërë me hierëndë a për ti dhënë më tepër kolor, për të cilën ajo, kënga s’ka dhe aqë shumë nevojë. Le ta shohim konkretisht këtë interpretim:

- Fillonte kënga me vargjet; Shqipëri tre vilajete.

Qysh këtu fillonte edhe gabimi. Realisht në ndarjen administrative të perandorisë psmane Shqipëria përbëhej nga katër vilajete të cilat qenë; 1-Vilajeti i Janinës, 2-Vilajeti i Manastirit, 3-Vilajeti i Shkodrës dhe 4-Vilajeti i Kosovës. Atëherë kush e ka hequr një vilajet dhe cilin vilajet ka hequr, dhe sidomos me ç’të drejtë apo motivim e ka hequr. Aq më tepër që populli vetë, në këtë këngë përmënd katër vilajete kur këndon ; -Shqipe katër vilajete. Ta marim këtë si një rastësi apo si një mosnjohje të historisë

Vargjet e tjera; Në mes të krajlëve mbete

Gjithkush të kërkon për vete

I thonë sulltanit jepe…. nuk kanë ndonjë ndryshim, por ja që ‘’novacionet’’ dhe ‘’novatorët’’ paskan ditën e tyre edhe tek kjo këngë, sepse menjëherë pas vargut ; ’’I thonë sulltanit jepe’’, vargu që vjen realisht është; “E jap, por duan më vete”.

Edhe këtë varg grupi i Asamblit Shtetëror e këndon ndryshe duke e shndruar në: “Se jap. E dua për vete”, madje duke futur më pas vargun kompromentues; “E dua për dit të keqe’’.

Le të arsyetojmë pak. Në vitin 1912 kur luftohej për mëvetësinë e Shqipërisë në fushën dipllomatike, pas qindra vitesh luftrash të përgjakëshme, askush nuk e pyeste më Turqinë, të cilës i kishin rënë brekët në fund të këmbëve dhe nuk po gjënte dot ushkur ti lidhte, së paku që mos ti binin fare e jo më të mbante lidhur pas vetes Shqipërine e Shqipëtarët. Këtë e dinte dhe e ndjente edhe poeti popullor, ndaj në gojën e sulltanit vë përgjigjen ; “E jap, por duan më vete”. Shiko si e trajton poeti popullor problemin; Sulltanit i thonë ta japë Shqipërinë, pra të rijë urtë e mos të bëjë zhurmë se do ‘’hajë dru’’ po bëri naze dhe sulltani përgjigjet urtë e bute ; “E jap. S’ju pengoj unë ore, aman më lëni në punën e pronën time”. Sa i urtë qënka bërë ky sulltan. Sikur s’është nga ata që betoheshin të lidhnin kalin te porta e Shën Pjetrit në Vatikan, bile sikur s’ka të bëjë fare me ata. Kjo përgjigje tingëllon edhe si një justifikim për mos angazhimin e madh të Turqisë në zbatimin e marveshjeve të shteteve evropiane për njohjen e mëvetësisë së shteteve që shkëputeshin prej saj, por edhe si një paralajmërim që u bën Turqia shteteve të Evropës dhe sidomos fqinjëve për karakterin e shqipëtarëve, të cilët duan domosdo mëvetësinë dhe jo ndonjë bashkim me ndonjë shtet fqinj, që ëndëronte fshirjen e Shqipërisë nga harta e Ballkanit. Dhe këtë Turqia e dinte shumë mirë, se e kishte provuar në ‘’kurizin’’ e saj.

Duke njohur agoninë që po kalonte ‘’i sëmuri i Bosforit’’, poeti popullor s’mund të vinte në gojën e sulltanit dhe as e ka vënë vargun arogant; “Nuk e jap. E kam për vete” dhe aq më tepër ta vazhdonte me vargun kompromentues; “Më duhen për natë të keqe”. Se sa i ka dashur sulltani Shqiptarët, dëshmojnë masakrat e betejave dhe pas betejave. Se sa e kanë dashur Shqiptarët sulltanin dëshmojnë ’Treqint kryengritje/në katërqint vjet”. Është tjetër punë pse shumë Shqiptarë, falë zotësisë së tyre, nga fëmijë të rëmbyer për jeniçerë u bënë pashallarë që drejtonin e komandonin. Dihet se sa gjak u derdh në këtë rrugë dhe mbi këtë gjak nuk mund të ngriheshin këngë lavdërimi për sulltanin , gjasme si një baba i mirë, që s’i lë djemtë e tij të vegjël t’ja marin bota etj etj..

Këtë varg s’e ka ngritur poeti popullor dhe këto vargje stonojnë në tërësinë krenare të këngës. Sado bukur ta interpretojnë artistët e Asamblit Shtetëror ajo stonon në veshin e popullit, sepse tingëllon si një thirje e haruar ‘’Dum babën’’. E po vetëm për babën, sulltanin e sulltanatin s’na ka marë malli, ndaj mos na e kujtoni.


Trajtesa e dytë


2- Ky tip novacioni vijon edhe më tej nëpër këngët tona. Të gjithë e kemi dëgjuar këngën e bukur ‘’Te rrapi në Mashkullorë’’ që me aqë shpirt këndohet nga këngëtarja e mirënjohur Irini Qirjako. Jo vetëm e kemi dëgjuar, por edhe e kemi kënduar nëpër dasma e festime të ndryshme. Ndoshta e kemi ngritur pak më tepër zërin te vargjet’’Të vran’ o bimbash të vranë/Çeçua me Hito labnë’’ dhe s’na ka shkuar nëpër mënd se sa pa vend janë këto vargje te kjo këngë. Jo se nuk u vra bimbashi në Gjirokastër, por se bimbashin nuk e vrau Çerçizi vetë më dorën e tij. Atëherë pse duhet të përmëndet Çerçiz Topulli si atentator i bimbashit, kur ai nuk është i tillë. Vërtet që Çerçizi ishte komandant i çetës, ai e projektoi dhe e zbatoi planin e atentatit ndaj bimbashit, ai i instruktoi dhe udhëzoi atentatorët, ai mbështeti tërheqjen e tyre pas atentatit, ai drejtoi luftën e mëpastajme me garnizonin turk që u vu në ndjekje të tyre etj etj. Trimëritë e tij janë të shumta dhe e vlejnë t’u këndohet këngë, por ama vetëm bimbashin nuk e vrau ai. Jo se nuk donte apo u shmang, por se antarët e çetës e hodhën në short se kujt do ti takonte lavdia e vrasjes së bimbashit. Që do vritej nuk diskutohej më, por edhe të gjithë s’mund të venin ta vrisnin, ashtu turmë e zemëruar. Një ose dy do qëllonin mbi bimbashin, të tjerët do ti mbështesnin atentatorët. Dhe kështu ndodhi vërtet.

Shorti për të kryer atentatin u ra Bajram Ligut ose siç njihej me emrin e fshatit Bajram Prongjia dhe Hito Lekdushit ose siç njihet nga kënga Hito Labi. Të dy qëlluan mbi bimbashin dhe mbi shoqëruesit e tij. Të dy rrezikuan dhe fituan. Hito Lekdushi paskësh qënë më me fat sepse kënga e përmënd kur thotë... me Hito labnë, por si është haruar Bajram Ligu dhe ç’kërkon Çerçizi te vrasja e bimbashit, ende nuk është marë vesh. Nuk besoj se Bajrami do kishte ndonjë ‘’cen në biografi’’, gjithashtu nuk besoj se Çerçizit do ti pëlqente kjo shmangie e shokut të armëve nga lavdia e merituar duke e hedhur atë në haresë, dhe aq m