POETIKA E PARADOKSIT NË KËNGËT LIRIKE


Prof Dr Nuhi Vinca

POETIKA E PARADOKSIT

NË KËNGËT LIRIKE


“Duhet gjetur fillin që të dyndet tërë lëmshi”

(V. Prop.)


Ka në lirikën popullore shqiptare të dashurisë një grup këngësh që dallohen posaçërisht me një ndërtim figurativ të tillë sa krijojnë një botë poetike, ku nuk mund të hysh lehtë e aq më pak të bredhësh lirisht nëpër të. Këto këngë duken si një lëmsh i ndërlidhur me shkathtësi. Për ta dyndur këtë lëmsh, pra që të hysh në botën enigmatike të këtij tipi, për të kuptuar mesazhet, duhet me mjeshtëri ta gjesh fillin e vërtetë për ta dyndur gjithë lëmshin.1 Duhet të gjesh rrugën dhe mënyrën e qasjes. Këto këngë kanë një logjikë krijuese të çuditshme me imazhe gjithashtu të çuditshme dhe duken sikur i kundërvihen logjikës normale të gjërave, duken paradoksale dhe absurde.

Në tërësinë e tyre poetike këto këngë ngjallin pamje që nuk mund të kuptohen në lexim apo dëgjim të parë. Kështu në një këngë del e mbin një pemë në mes të detit dhe, për të qenë paradoksi më i madh nën hije të kësaj peme mrizojnë nëntë apo tri tufa dhen; detin, po kjo imagjinatë krijuese, e bën të ngrirë; një vashë i komandon të gjitha; loti i saj e ngrin detin sa barkat mbesin shakull e barkaxhisë i bjen lëngimi dhe kërkon ato që s’ekzistojnë sipas logjikës së rëndomtë. Në raste të tjera na del e endet një “breshkuzë”, ajo bredh ugareve, ashtu si nuk është realiteti biologjik i jetës së saj… Edhe në botën ekologjike ngjajnë çudira: folteja bën molla, qarri-arra, shelgu-rrush e kështu një varg bimësh i shohim të kryejnë një varg funksionesh që në dukje të parë janë të pamundshme. Pra fshihet në këtë grup këngësh një paradoks, kontrast e antitezë, për çka do të bëhet fjalë hollësisht. Se tradita e inkorporimit të bimëve e gjallesave në struktura të këtilla poetike është e gjatë, bindesh edhe duke lexuar poezinë popullore, por edhe duke shfletuar veprat e ndryshme shkencore, ku kulti ndaj bimësisë, si simbol i ringjalljes së natyrës, është i lashtë.

Dy veprat e famshme antropologjike “Dega e artë” e Xh. Xh. Frejzerit dhe “Mendimi i egër” e K. L. Strosit, të pasura me njohuri nga gjithë bota për folklorin, etnologjinë dhe aspekte të tjera, të njohura në opinionin shkencor botëror, janë pagëzuar pikërisht duke shfytëzuar gjuhën figurative që lidhet me bimët – e para nga degët e arta të pemës që i ngjan drurit biblik të jetës, që gjendet në Itali, pranë një liqeni që është quajtur “Pasqyrë e Dianës”2 dhe e dyta nga një lule me pesë petale që në Francë nënkuptuakan dy motrat jetime, njëra petale - njerkën e dy të tjera – dy bijat e saj.3 Në këto dy pagëzime fshihet një lidhje asociative e simboleve nga bota bimore me një ndërtim artistik në bazë të kontrastit, që pikënisje e ka shkollën tradicionale të mitologjisë popullore. Po le t’i vërejmë në ç’funksione poetike i gjejmë këto bimë e gjallesa dhe si aplikohet në kontekste këngësh figura e paradoksit në këtë grup këngësh të lirikës popullore shqiptare. Kënga, që idenë e vet e shpreh me anë të pemës që mbin në mes të detit, na del në shumë variante por më kryesore e më të realizueshme poetikisht janë tri: ajo e Shkodrës e shënuar nga Vinçenc Prenushi e që u ribotua te KPL të Gj. Komninos pa asnjë ndryshim, ajo e Ulqinit, që gjendet në AIA e kënduar nga Mrikë Nrekiq, amvise 45-vjeçare me katër klasë fillore që më vitin 1974 dhe e shënuar nga Angjelina Nrekiq si dhe motërzimi i tretë ajo e Strugës. E para në veprën e V. Prenushit e të Komninos na del me vargun titull “Mori drandofillja e bardhë”4 (KPL, Tr. 1955, k. 11, f. 71) njësoj si edhe kënga nga treva folklorike e Ulqinit. Kënga nga zona e tretë folklorike është ajo e Strugës, që mban titullin “Jam një çupë përmbi ty”.5 Tri variantet janë shënuar në kohë të ndryshme dhe vende të ndryshme, që flet për përhapjen e këtij motivi si në kohë ashtu edhe si shtrirje gjeografike. Disa nga vargjet e këtyre tri këngëve nga këto tri treva folklorike, gjejnë ngjashmëri edhe me këngën që shënoi De Rada “Mbiu, mbiu nërënxa në det” apo “Sa e vogël ish nerënxa/ Sa të madhe e bëri hijen” (De Rada, k. 5, f. 74). Gjihtashtu pjesë apo dromca identike vargjesh gjejmë edhe në Çamëri njësoj si te De Rada “Mbiu nerenxa në det” (KPÇ, k. 406 nga Parga). Pra, këto shënime mjaftojnë sa për t’u bindur për përhapjen e kësaj kënge lirike si në kohë e hapësirë.

Kënga e parë e Prenushit ka gjithsej, 20 vargje e në mes të detit mbin lisi: / “Në mjedis të detit-o/ Ish një lis i vogël-o/ Sa i vogël lisi ishte, / Sa të madhe hije kishte, / Ku mrizojshin nandë grigjë, / Nandë grigjë me nandë kumonë, / Gjith nji vashë po i rrotullon, / Me një thupër xen lejthin…6

Ajo që mbin në mes të detit në këngën e Ulqinit gjithashtu është një pemë, por në atë të Strugës kjo pemë quhet shegë, ndërsa te arbëreshët e Italisë nerënxë njësoj si te arbëreshët e Greqisë. Pra në një këngë (me motërzimet e saj) ajo që mbinë në mes të detit është lisi, pema, shega dhe nerënxa. Në të gjitha variantet (në tri të parat) lisi, pema, shega bëjnë hije ku mrizojnë nëntë tufa dhen në dy të parat e tri tufa dhen në variantën e tretë. Motërzimi i Shkodrës dhe ai i Ulqinit nisin duke e apostrofuar drandofilen: “Mori drandofilja e bardhë”, që mungon në variantin e Strugës. Si krijohet situata e imazhi i pemës në mes të detit nuk ka varg që e qartëson fare në variantin e Strugës ndërsa në dy motërzimet e tjera është vargu i dytë që jep një signalizim poetik: “Kur mora gjethin me ty/ Mora detin-o me sy/ Në të parën dhe “Të mirë erën e paske pasë/ Kur të mora erën ty-e/ Mora detin-o me sy-e/ Në të dytën. Në variantin e Strugës fund e krye flet heroi lirik (…Ky variant është më i shkurtëri dhe ka vetëm 10 vargje, në krahasim me dy të tjerat që kanë njëra 20 e tjetra 27 vargje. Në të tri variantet ajo që i rrotullon dhentë (NËNTË APO TRI TUFAT) është vasha, në çka përqendrohet ky “komandim” i vashës dy variantet më të gjata nuk kanë vargje të tjera pos vetëm një vargu: “Gjithë nji vashë po i rrotullon/ Me nji thupër zanë lajthije. Në variantin e Strugës ky imazh zgjerohet: ”/Kur i bije fyellit të parë/ ngrihen dhentë dhe hanë bar/ Kur i bije fyellit të dytë/ ngrihen dhentë dhe hanë krypë/ Kur i bie fyellit të tretë/ ngrihen dhentë me të vërtetë”, përfundon këngën poeti popullor i Strugës. Ndërsa në këtë këngë këtë funksion poetik e kryen fyelli, në dy variantet tjera është thupra e cila i bie “manarit në sy” apo “dylberit në sy” dhe pikon një lot nga syri i zi që e ngrin detin akull:


Pikoj lodja ra në det;

U ngri deti akull-o

Mbeten barkat shakull-o…

Pas kësaj ngrirje nga loti vijnë vargjet:

Barkaxhisë na i ra lëngimi;

Lypte gjana qi nuk ishin: