PËRKTHYESIT E BURGOSUR, ÇLIRUES LIBRASH TË MËDHENJ…



nga Visar Zhiti

RRËFIM DHE POLEMIKË:

Herë pas here flitet dhe për përkthyesit në burgje, punët e të cilëve dihej nga vinin, por s’dihej ku shkonin, dhe nëse botoheshin, do të dilnin pa emër dhe ky anonimat si një enigmë sikur binte dhe mbi fatin e tyre. Si punonin ata në burg? Cilët ishin? Ç’bëhej me ta? Po sot si kujtohen? Ndërkaq dijet e tyre i kapërcenin telat me gjemba, jo vetëm të burgjeve, por dhe ato të shtetit, të vendit, lidheshin me Europën e ndaluar, shkonin më së shumti në antikitetin helenik dhe romak, por dhe më tej, në atë të Orientit, qëndronin në Bibël, te kryqi, që ia ndjenin peshën dërrmuese, edhe vetë ishin bërë kryq, por ja merrnin dhe ca frymë kur përkthenin, me gjuhët e vdekura, me një kulturë të vdekur, kështu ishte për ta kultura e botës.

U jepnin për të përkthyer dhe libra të rinj, bashkëkohorë, nga anglishtja që ishte bërë si latinishtja dikur, nga frëngjishtja, që në burg u nëpermendëte diçka prej zonje, nga italishtja dhe greqishtja dhe gjuhët sllave në Ballkan, që ishin afër, pra më të rrezikshme, deri te rusishtja, edhe më tej nga turqishtja e gjuhët arabe. Histori, gjeografi, zbulime, ato ushtarake natyrisht, po edhe ndonjë shkencore, sidomos në armatime, NATO, Traktatati i Varshavës, strategji, pikësynimet e armiqve, i përkthenin armiqtë, çfarë i duhej shtetit për përdorim të brendshëm, sundimtarëve, udhëheqësit të partisë, të parit dhe pasardhësit, ministrive të mbrojtjes, të brendshmes më shumë, rrjetit të spiunazhit, sekrete të gjitha, dhe literaturë të ideologjisë së tyre, marksiste-leniniste, Manifesti, kushtetutat, i përftonin siç ua jepnin përkthyesit e burgosur, deri edhe himnin, “Internacionalen” që këndonin tribunave të kongreseve, në televizionin shtetëror kishin parë dhe Enverin që lëvizte buzët, këndonte me shokët, ndërsa fjalët ishin përkthim i kundërshtarit të tij, që ai e çoi në internim dhe e la baltave deri sa vdiq, Sejfulla Malëshova, etj. Ai kishte përkthyer dhe “Zgalemin” e Gorkit, që mësohej përmendësh nëpër shkolla, por pa emrin e përkthyesit.

Por kishte dhe më keq se kaq. Vuajtje më shumë, tortura dhe mister më shume, atje në ferrin e të gjallëve, ku e madhërishmja ngjante me shembjet nëntokë. Përkthyesit e burgosur që nga andej do të sillnin në shqip vepra të mëdha nga letërsia botërore, nga ato më të vështirat. Punën e nisur qelive do ta vazhdonin dhe pas burgut, me vite e vite, ashtu të mbyllur sërish si murgjërit dhe me emër të vdekur sërish.


I merrte roja i brendshëm i burgut, i çonte te tryezat parake të punës, u hiqnin prangat nga duart dhe u jepnin penën, diçka me të cilën mund të shkruhej, mbase dhe makina të vjetra shkrimi, të përkthenin, me policin te kryet dhe me ushtarët me automatik gjatë gjithë rrethimit. Shpesh dëgjohej britma “Ndal”, por s’ishte për ta.

“E pse dinë kaq shumë gjuhë të jashtme, ku i kan mësu?” – ndodhte të bëhej kureshtar ndonjë nga kapterat brenda dhe kur dëgjonte që ata, edhe pse ashtu të dobët, të qethur, veshur njëlloj me rrobat e burgut, të vjetruara, dikur shkëlqenin, kishin studiuar shumica jashtë, në Romë, Firence, Torino, në Paris e Bukuresht, Athinë, Vjenë e Berlin, Varshavë, Londër e Stamboll, etj, ishin dhe të shkollës së re të Moskës, dhe të asaj më afër, të Beogradit, por dhe deri matanë oqeanit, të shkollës Amerikane, kapitaliste, etj, kapteri vinte duart në kokë dhe thoshte: “tamam armiq” dhe e kapte një frikë si të ndodhej mes djajsh.

Gjenerata përkthyesish të dënuar, ndokush ministër në kohën e mbretërisë a gjatë pushtimit, të akuzuar si kolaboracionistë, klerikë, gazetarë, juristë, shkrimtarë, poetë, etj, etj, ja, thoshim emrat e tyre, Mirash Ivanaj e tragjediani Et’hem Haxhiademi, që do të vdisnin në burg, Arshi Pipa që do të arratisej me gjithë poezitë e përkthyera, Mitrush Kuteli – tregimtar brilant e Gjon Shllaku, Pashko Gjeçi e Lazër Radi – gazetar e jurist, Guljelm Deda e Mark Dema, Vexhi Buharaja – naimjan e Ali Cungu i anglishtes, Mustafa Greblleshi, i njohur për romanin “Gremina e dashurisë” e Jusuf Vrioni – parisien, Pjetër Abnori i urtë e Kasëm Trebeshina – ters, Uran Kalakulla e Kudret Kokoshi, që vinte dhe nga internimi gjerman, Amik Kasoruho e Abdulla Sallaku e më të rinjtë si Daut Gumeni, etj, ndjesë për harresat e për ata që s’i di, e deri te çmendinat, te marramendësi gjuhësisht, Petro Zheji. Po dhe Lasgush Poradeci ishte i dyshimtë, borgjez, edhe Robert Shvarc se ç’kishte në biografi, siç thuhej atëherë, ja është hebre, po Izraeli është armë në duart e imperializmit amerikan, ka thënë shoku Enver, etj, etj.

Unë u miqësova në burgun e Spaçit me inxhinier Ismail Farkën, i diplomuar në Leningrad siç quhej atëherë Petërsburgu, i apasionuar pas Dostojevskit dhe Kafkës, kaq, letërsinë tonë e quante “rreno-realizëm socialit”, ai përkthente librat e trashë të makinave suedeze për minierat, që s’i kuptonte askush e nuk dinte t’i përdorte asnjeri. Atë e merrnin me pranga ndër duar në miniera të tjera, që të mësonte specialistët e lirë andej… Etj, etj.

Përkthyesit e burgjeve i shërbyen diktaturës, kështu? Dhe këtë sikur donte të pohonte një emision televiziv për përkthyesit në burg, dhënë së fundmi në një media kombëtare në Tiranë, linkun e së cilës ma dërgoi një mik shkrimtar, i riu Andreas Dushi. E them këtë se duke tërhequr vëmendjen e brezit më të ri tani kjo dukuri, “përkthyesit në burg”, atëherë duhet të nxitemi të tregojmë nga kjo e vërtetë-enigmë.

Sipas meje, jo ata, por shteti u shërbeu atyre, “përkthyesve në burg”, natyrisht në mënyrën më mizore, që u ngjan dhuratave të frikshme të një përbindëshi..

Në këtë emision, studiuesi i intervistuar, Shaban Sinani, zbuloi një aspekt orwellian, sipas meje, një absurd rrëqethës, kur ai punonte pranë kryetarit të shtetit dhe të partisë-shtet, Ramiz Alisë. Teksa konsultohej me buletinet e botimeve në botë, ai, aq i ri, rekomandonte se ç’mund të përktheheshin, deri dhe nga ata në burgje. Kurse poeti dhe përkthyesi Primo Shllaku tregoi për xhaxhanë e tij homerik në burg, Gjon Shllaku, ndërsa ish i burgosuri Daut Gumeni, poet dhe prozator, zbuloi thjeshtësisht përvojën e tij si përkthyes në burg, rrëfime e tilla janë mahnitëse, ndërsa ish i burgosuri tjetër, Spartak Ngjela, memuarist i njohur, tha se atij nuk i thanë ndonjëherë të përkthente, se e dinin që s’pranonte, se ishte kundërshtar i hapur.

Të përkthesh a të mos përkthesh, kjo është çështja. Hamletizëm shqiptar. Unë do të thosha se në burg, edhe nëse nuk ke qenë kundërshtar i hapur, je apo shihesh si i tillë. Bëhesh. K-u-n-d-ë-r-sh-t-a-r. Atëherë pse përkthenin kundërshtarët, sidomos ata që ishin klasikë dhe si armiq?

Kur mua më çuan në burg, në minierën e Spaçit, nuk e gjeta ndonjë shkollë përkthimi. Përkthenim copa poezie për vete, fshehurazi dhe i fusnim në thesin e burgut. Ndërkaq mësova që në Burrel, ku të burgosurit nuk i nxirrnin në punë, por dergjeshin të mbyllur me vite e vite, shkruanin, përkthenin, për vete a për shtetin, s’e dija. Ndoshta regjimi tashmë kishte arritur të kishte përkthyesit e vet, por gjithsesi, ata, përkthyesit “e deklasuar”, siç tha në emision pedagogu Edmond Tupje, përkthyes dhe vetë, vazhdonin t’i shfrytëzonin, pas burgut natyrisht, edhe duke i mbyllur në Shtëpinë e vetme Botuese, shtetërore patjetër, në një kat ku dera ishte me hekura, si derë burgu.

Kujt i shërbyen ata përkthyes infernalë ashtu? Në burg dhe pas burgut? Shtetit? – rivjen me një kumbim qelish pyetja. Në Top Channel, në “Exclusive”-n e tij televizive sikur kështu u tha.