PËRKTHYESIT E BURGOSUR, ÇLIRUES LIBRASH TË MËDHENJ…



nga Visar Zhiti

RRËFIM DHE POLEMIKË:

Herë pas here flitet dhe për përkthyesit në burgje, punët e të cilëve dihej nga vinin, por s’dihej ku shkonin, dhe nëse botoheshin, do të dilnin pa emër dhe ky anonimat si një enigmë sikur binte dhe mbi fatin e tyre. Si punonin ata në burg? Cilët ishin? Ç’bëhej me ta? Po sot si kujtohen? Ndërkaq dijet e tyre i kapërcenin telat me gjemba, jo vetëm të burgjeve, por dhe ato të shtetit, të vendit, lidheshin me Europën e ndaluar, shkonin më së shumti në antikitetin helenik dhe romak, por dhe më tej, në atë të Orientit, qëndronin në Bibël, te kryqi, që ia ndjenin peshën dërrmuese, edhe vetë ishin bërë kryq, por ja merrnin dhe ca frymë kur përkthenin, me gjuhët e vdekura, me një kulturë të vdekur, kështu ishte për ta kultura e botës.

U jepnin për të përkthyer dhe libra të rinj, bashkëkohorë, nga anglishtja që ishte bërë si latinishtja dikur, nga frëngjishtja, që në burg u nëpermendëte diçka prej zonje, nga italishtja dhe greqishtja dhe gjuhët sllave në Ballkan, që ishin afër, pra më të rrezikshme, deri te rusishtja, edhe më tej nga turqishtja e gjuhët arabe. Histori, gjeografi, zbulime, ato ushtarake natyrisht, po edhe ndonjë shkencore, sidomos në armatime, NATO, Traktatati i Varshavës, strategji, pikësynimet e armiqve, i përkthenin armiqtë, çfarë i duhej shtetit për përdorim të brendshëm, sundimtarëve, udhëheqësit të partisë, të parit dhe pasardhësit, ministrive të mbrojtjes, të brendshmes më shumë, rrjetit të spiunazhit, sekrete të gjitha, dhe literaturë të ideologjisë së tyre, marksiste-leniniste, Manifesti, kushtetutat, i përftonin siç ua jepnin përkthyesit e burgosur, deri edhe himnin, “Internacionalen” që këndonin tribunave të kongreseve, në televizionin shtetëror kishin parë dhe Enverin që lëvizte buzët, këndonte me shokët, ndërsa fjalët ishin përkthim i kundërshtarit të tij, që ai e çoi në internim dhe e la baltave deri sa vdiq, Sejfulla Malëshova, etj. Ai kishte përkthyer dhe “Zgalemin” e Gorkit, që mësohej përmendësh nëpër shkolla, por pa emrin e përkthyesit.

Por kishte dhe më keq se kaq. Vuajtje më shumë, tortura dhe mister më shume, atje në ferrin e të gjallëve, ku e madhërishmja ngjante me shembjet nëntokë. Përkthyesit e burgosur që nga andej do të sillnin në shqip vepra të mëdha nga letërsia botërore, nga ato më të vështirat. Punën e nisur qelive do ta vazhdonin dhe pas burgut, me vite e vite, ashtu të mbyllur sërish si murgjërit dhe me emër të vdekur sërish.


I merrte roja i brendshëm i burgut, i çonte te tryezat parake të punës, u hiqnin prangat nga duart dhe u jepnin penën, diçka me të cilën mund të shkruhej, mbase dhe makina të vjetra shkrimi, të përkthenin, me policin te kryet dhe me ushtarët me automatik gjatë gjithë rrethimit. Shpesh dëgjohej britma “Ndal”, por s’ishte për ta.

“E pse dinë kaq shumë gjuhë të jashtme, ku i kan mësu?” – ndodhte të bëhej kureshtar ndonjë nga kapterat brenda dhe kur dëgjonte që ata, edhe pse ashtu të dobët, të qethur, veshur njëlloj me rrobat e burgut, të vjetruara, dikur shkëlqenin, kishin studiuar shumica jashtë, në Romë, Firence, Torino, në Paris e Bukuresht, Athinë, Vjenë e Berlin, Varshavë, Londër e Stamboll, etj, ishin dhe të shkollës së re të Moskës, dhe të asaj më afër, të Beogradit, por dhe deri matanë oqeanit, të shkollës Amerikane, kapitaliste, etj, kapteri vinte duart në kokë dhe thoshte: “tamam armiq” dhe e kapte një frikë si të ndodhej mes djajsh.

Gjenerata përkthyesish të dënuar, ndokush ministër në kohën e mbretërisë a gjatë pushtimit, të akuzuar si kolaboracionistë, klerikë, gazetarë, juristë, shkrimtarë, poetë, etj, etj, ja, thoshim emrat e tyre, Mirash Ivanaj e tragjediani Et’hem Haxhiademi, që do të vdisnin në burg, Arshi Pipa që do të arratisej me gjithë poezitë e përkthyera, Mitrush Kuteli – tregimtar brilant e Gjon Shllaku, Pashko Gjeçi e Lazër Radi – gazetar e jurist, Guljelm Deda e Mark Dema, Vexhi Buharaja – naimjan e Ali Cungu i anglishtes, Mustafa Greblleshi, i njohur për romanin “Gremina e dashurisë” e Jusuf Vrioni – parisien, Pjetër Abnori i urtë e Kasëm Trebeshina – ters, Uran Kalakulla e Kudret Kokoshi, që vinte dhe nga internimi gjerman, Amik Kasoruho e Abdulla Sallaku e më të rinjtë si Daut Gumeni, etj, ndjesë për harresat e për ata që s’i di, e deri te çmendinat, te marramendësi gjuhësisht, Petro Zheji. Po dhe Lasgush Poradeci ishte i dyshimtë, borgjez, edhe Robert Shvarc se ç’kishte në biografi, siç thuhej atëherë, ja është hebre, po Izraeli është armë në duart e imperializmit amerikan, ka thënë shoku Enver, etj, etj.

Unë u miqësova në burgun e Spaçit me inxhinier Ismail Farkën, i diplomuar në Leningrad siç quhej atëherë Petërsburgu, i apasionuar pas Dostojevskit dhe Kafkës, kaq, letërsinë tonë e quante “rreno-realizëm socialit”, ai përkthente librat e trashë të makinave suedeze për minierat, që s’i kuptonte askush e nuk dinte t’i përdorte asnjeri. Atë e merrnin me pranga ndër duar në miniera të tjera, që të mësonte specialistët e lirë andej… Etj, etj.

Përkthyesit e burgjeve i shërbyen diktaturës, kështu? Dhe këtë sikur donte të pohonte një emision televiziv për përkthyesit në burg, dhënë së fundmi në një media kombëtare në Tiranë, linkun e së cilës ma dërgoi një mik shkrimtar, i riu Andreas Dushi. E them këtë se duke tërhequr vëmendjen e brezit më të ri tani kjo dukuri, “përkthyesit në burg”, atëherë duhet të nxitemi të tregojmë nga kjo e vërtetë-enigmë.

Sipas meje, jo ata, por shteti u shërbeu atyre, “përkthyesve në burg”, natyrisht në mënyrën më mizore, që u ngjan dhuratave të frikshme të një përbindëshi..

Në këtë emision, studiuesi i intervistuar, Shaban Sinani, zbuloi një aspekt orwellian, sipas meje, një absurd rrëqethës, kur ai punonte pranë kryetarit të shtetit dhe të partisë-shtet, Ramiz Alisë. Teksa konsultohej me buletinet e botimeve në botë, ai, aq i ri, rekomandonte se ç’mund të përktheheshin, deri dhe nga ata në burgje. Kurse poeti dhe përkthyesi Primo Shllaku tregoi për xhaxhanë e tij homerik në burg, Gjon Shllaku, ndërsa ish i burgosuri Daut Gumeni, poet dhe prozator, zbuloi thjeshtësisht përvojën e tij si përkthyes në burg, rrëfime e tilla janë mahnitëse, ndërsa ish i burgosuri tjetër, Spartak Ngjela, memuarist i njohur, tha se atij nuk i thanë ndonjëherë të përkthente, se e dinin që s’pranonte, se ishte kundërshtar i hapur.

Të përkthesh a të mos përkthesh, kjo është çështja. Hamletizëm shqiptar. Unë do të thosha se në burg, edhe nëse nuk ke qenë kundërshtar i hapur, je apo shihesh si i tillë. Bëhesh. K-u-n-d-ë-r-sh-t-a-r. Atëherë pse përkthenin kundërshtarët, sidomos ata që ishin klasikë dhe si armiq?

Kur mua më çuan në burg, në minierën e Spaçit, nuk e gjeta ndonjë shkollë përkthimi. Përkthenim copa poezie për vete, fshehurazi dhe i fusnim në thesin e burgut. Ndërkaq mësova që në Burrel, ku të burgosurit nuk i nxirrnin në punë, por dergjeshin të mbyllur me vite e vite, shkruanin, përkthenin, për vete a për shtetin, s’e dija. Ndoshta regjimi tashmë kishte arritur të kishte përkthyesit e vet, por gjithsesi, ata, përkthyesit “e deklasuar”, siç tha në emision pedagogu Edmond Tupje, përkthyes dhe vetë, vazhdonin t’i shfrytëzonin, pas burgut natyrisht, edhe duke i mbyllur në Shtëpinë e vetme Botuese, shtetërore patjetër, në një kat ku dera ishte me hekura, si derë burgu.

Kujt i shërbyen ata përkthyes infernalë ashtu? Në burg dhe pas burgut? Shtetit? – rivjen me një kumbim qelish pyetja. Në Top Channel, në “Exclusive”-n e tij televizive sikur kështu u tha.

Përkthyesve të burgut vërtet porosinë ua jepte shteti, nëpërmjet komandës së burgut, – sa veprim kafkian ky, – por puna e tyre, veprat ishin për më tej, më shumë se sa shtetit, i shërbenin Dijes, do të thosha, kulturës, letërsisë.

Po a ishte përkthimi streha e “mëkatarëve”, siç u tha në emision? Dhe pse në thonjëza fjala “mëkatarë” siç bëri gjestin me gishta gazetarja, për të shkërbyer ato? E vërteta e mëpastajme tregoi që mëkatarët deri në krim ishin ata që futën përkthyesit në burg, pa thonjëza fare, por me pranga e plumba. A nuk jemi kështu në të vërtetën e mëpastajme? A dyshohet më që përkthyesit në burg, për të mos thënë çdo përkthyes, ishin kundërshtarë? Të regjimit po se po. Edhe të Realizmit Socialist – mund të shtoj.

Përkthyesit e burgosur ishin tmerrësisht kundërshtarë, në kulturë dhe ide, në sjellje e gjeste, deri dhe në buzëqeshjen e tyre shpotitëse europiane, edhe në heshtjen para komisarëve të burgut, po dhe me biseda të hapura me bashkëvuajtësit, dhe me veprime dhe me deklaratat në gjyq, dhe me fjalën që zgjidhnin në përkthim, etj, etj. Po pse pranuan të përkthenin? – mund të ngulmohet ende. Pagesa për të cilën u fol në emision, është një turp po të zihet në gojë, s’ndryshonte gjë, në burg të ushqenin aq keq, sa të kishe fuqi për t’u ngritur që të punoje prapë. Përkthyesi në burg, Daut Gumeni shpjegoi që përkthimi atje ishte si “një shplodhje për atë që ka merak të shkruarit”. E quaj me rëndësi këtë, edhe pse e thënë kaq thjeshtë. Është të ushtruarit e të shkruarit, të atyre që kishin këtë talent, e krijimit, që të mos ndryshkej kjo makineri misterioze, që do të duhej më shumë për më vonë. “Libri s’të lë vetëm” – tha z. Gumeni më në fund. Pra përkthimi ishte si një sfidë kundër vetmisë. Edhe Shqipëria atëherë ishte fare vetëm.

Përkthimi në burg, edhe pse jo i fshehtë, mbas krijimtarisë së fshehtë atje, mbetej një mrekulli e zymtë, do të thosha, që e tejkalon kohën- burg e socializëm, ishte mision për gjuhën dhe kulturën, për letrat shqipe, duke i fuqizuar ato, që nga nëntoka, si nga një rrënjë, duke i bërë më të forta librat dhe se vetë burgjet, edhe sot, edhe nga BunkArt 1, 2… 5, 7, nga “shtëpia me gjethe” e përgjimeve, nga çdo shtëpi muze shkrimtari; ata, të burgosurit në Had bënë shqip “Iliadën” dhe “Komedinë hyjnore”, magjinë arabe të 1001 netëve, sollën Rilindje Europiane, Faustin, deri dhe dramën e Brehtit, Lorkës, atë të tyren, etj, etj, ata madje bënë dhe të ndërsjelltën, kaluan letërsi shqipe, sidomos nga e reja e kohës së tyre, në frengjisht e italisht e anglisht e gjermanisht, etj, ku mori njohje ndërkombëtare Kadareja me Jusuf Vrionin tonë, pa emër në fillim.

Përkthimi në burg s’ishte strehë e disa intelektualëve, një përvjedhje ndaj mundimeve deri në tortura, edhe pse është dhe kështu, por në fund të fundit puna e tyre antistrehë është shpërthim fryme, nga ajo e epërmja, universitarja, dilte nga qelitë, nga shpellat e ciklopëve me një sy-llahtari, kalonte përmes Shillës dhe Karibdës, Komitetit Qendror të Partisë dhe Ministrisë së Punëve të Brendshme, çante telat me gjemba, ndanë sirenash mitike e policësh, përmes armëve dhe fjalorëve, urisë dhe urdhrave mizorë për “zjarr”, polen i fjalës së lashtë, i buzëve të plagëve, anonimat emrash për të pavdekshmen, gjithkrijimin, një rravgim infernal për në Itakan më të bukur të letrave shqipe.

KARTELA SHQIPËRUESISH:

Nuk mund të rri tani pa treguar disa nga kartelat e përkthyesve në burg, I kam në librin tim të porsabotuar, sprova letrare, “Kartela të Realizmit të Dënuar”.

HOMERIKU Gjon Shllaku (1923 – 2003)

që mori prej dore bardin e verbër, të lashtin, të parin, Homerin, dhe e solli në viset e tij të këndojë në shqipen e sotme dhe thonë që greqishtja e vjetër është më afër me shqipen, si trashëgimtare e pellazgjishtes, etj, etj, por janë punë shkencëtarësh këto, le t’ua lëmë atyre, ndërkaq kam dëgjuar që Gjon Shllaku vetë është përgjigjur se “Iliadën e përktheu nga shqipja në shqip”. Sa e vërtetë është kjo?

Unë jam takuar me Zotin Gjon Shllaku, madje kemi shkuar bashkë në Greqi, në një konferencë në Delfi, ai dilte për herë të parë jashtë atdheut dhe më afronte si bashkëvuajtës të vetin, rrugës i tregova nga dritarja e autobusit Malin e Olimpit, magjepsej si fëmijë ai burrë i moshuar, shtatlartë, i urtë që e adhuroja si gjysmë-perëndi.

Tani ju, o muza, që n’Olimp banoni, dhe si hyjnesha para syve keni çdo send dhe nuk ju mbetet gjë pa ditur…

I thashë se kur kam qenë student në Shkodër, mora si punë vjetore të nxirrja gjithë epitet e “Iliadës”, kurse shoku im i dhomës pati metaforat, punum net të tëra, u magjepsëm.

Ju ku ishit? Aty…

…shkodran, me gjyshërit e zbritur nga Shllaku, jetim që rritet te dajat. E çojnë në shkollën françeskanë dhe mbaron në atë të jezuitëve, ndërkaq mësoi shkëlqyer greqishten e vjetër, latinishten dhe bija të saj. I njohu klasikët grekë e latinë të gjithë, nisi t’i përktheje dhe shkruante dhe vetë me emrin letrar Lyricus.

Ishte 23 vjeç kur e arrestojnë në dhjetor të vitit 1946 dhe e dënojnë me 101 vjet burg, pra burg të përjetshëm si pjesëtar të grupit “Bashkimi shqiptar”, se shqiptarët u dashkej të ishin të përçarë e të ndarë. Punon si i dënuar në ndërtimin e aeroportit të Rinasit, në tharje kënetash, në baltërat e Myzeqesë dhe pastaj e mbyllin në burgun e Burrelit. U njoh me të dënuarin tjetër, peshkopin Visarion Xhuvani dhe me të thelloi njohuritë në gjuhët e vdekura e nisi të përkthejë pjesë nga Bibla, Apostuj dhe Shenjtorët dhe gjeti Homerin. Homerin në burg. Këtu nisi “Iliada”, sipas Gjonit tonë.

Pas 13 vjetësh burg, e lirojnë dhe kthehet në Shkodër. Mbase në trastë kishte Homerin, por në pasaportë kishte të shkruar se dinte 18 gjuhë të huaja. Punon në ndërmarrjen Zukth-Kashta. I heshtur, i pa njohur.

Po i kërkojnë “Iliadën”, duhej botuar dhe del e plotë në vitin 1965, gegërisht. Lexuesi shtang para bukurisë së saj homerike, me një shqipe të begatë, të pa parë, plot me rrapëllima fjalësh sikur rendnin qerret e luftës, zëra heronjsh dhe dallgësh, plagë yjesh që rridhnin gjak, beteja stilistikore, strategji krahasimesh të gjata që shndërroheshin në similituda peizazhesh dhe bëmash, mburoja të historisë, të ndërgjegjes së leximit nëpër shekuj.

Kujtoj tim atë, që sa kthehej nga puna, merrte “Iliadën” dhe seç kërkonte. Përkrenaren? Jo, syzet. Dhe na e lexonte me zë të gjithëve.

Kërkohej gjithandej “Iliada” dhe ribotohet në 1979, me gjuhën standarde, përsëri, sipas Gjonit tonë. Kaq. Dhe ai del në pension. Duke punuar më shumë, i mbyllur në shtëpi, gjithmonë e më ngushtë se vendin ia zinin librat dhe ato që shkruante, fjalorët.

Ashtu deri sa shembet Muri, jo ai i Trojës, por i Berlinit. Komunizmi bie.

Dhe hapim dosjet e Gjon Shllakut, ç’të shohësh, kishte përkthyer dhe Sofokliun, të shtatë tragjeditë, që u botuan menjëherë. Po kështu dhe “Këngët e Rolandit”, kishte dhe Ovid, dhe Horac, dhe Shekspir, dhe Kornej, dhe Hygo, dhe Myse, dhe La Martin, dhe Shatobrian dhe kishte arritur edhe te Shën Gjon Pali II, Papa Vojtila.

Shumë vepra i humbën në burg, por arriti të nxjerrë dramat “Dy Lekët”, “Judita dhe Holoferni”, “Skënderi dhe Zulekja”, etj.

Iu dha titulli Profesor dhe dekorohet “Mjeshtër i Madh”, shpallet “Qytetar Nderi” i Shkodrës, fiton “Penën e artë” dhe në vitin 2001 qeveria greke i jep “Diskun e Argjendtë”.

Pas shumë vitesh punë në 2003 mbaroi “Fjalorin Latinisht-Shqip” me 65.000 fjalë dhe vdes pa përfunduar atë të greqishtes.

Tashmë “Iliada” në shqip ka vetëm emrin e tij. Gjon Shllaku. Dhe më nëpërmendet se kryet e tij ngjasonin me kokën e mermertë të Homerit.

DANTESKU Pashko Gjeçi (1918-2010)

Jo me Virgjilin, por me Pashko Gjeçin si udhërrëfyes erdhi Dante në ferrin shqiptar.

Në mes të shtegetisë së kësaj jete u gjeta në një pyll krejt errësi, se kishe humbë rrugën e vërtete.

…nga Shkodra ishte, jetim mbeti dhe ky me nënën dhe dy motrat dhe nisi shkollimin në Kolegjin Saverian dhe, pasi mbyllen shkollat fetare me “Ligjin Ivanaj”, kalon në gjimnazin e Shkodrës. Ka shokë klase ata që do të futeshin burgjeve Arshi Pipën, Lazër Radin, etj. Kolë Ashtën… Nis të përkthejë nga Dante, Petrarka, Leopardi, etj dhe po shkruante dhe vetë me emrin letrar Surgens.

Duke qenë nxënës me rezultate të larta, Ministria e Arsimit i jep një gjysmë burse për të studiuar Letërsi dhe Filozofi në Romë. Diplomohet në vitin 1942 me tezë diplome poetin Ndre Mjeda dhe merr gradën Doktor i Shkencave. Duan ta mbajnë asistent pedagog, por dhe me këshillën e shkrimtarit Ernest Koliqi kthehet që të punojë në atdhe.

Kur vijnë partizanët në pushtet, ishin familjarisht nga Shkodra në Durrës dhe jep lëndën e letërsisë në gjimnazin e qytetit dhe zgjidhet kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve për Durrësin. E arrestojnë në vitin 1947 me akuzën se ishte pjesëmarrës në një grup kundër pushtetit të ri dhe e dënojnë me 5 vjet burg.

E çojnë në burgun e tmerrshëm të kënetës së Maliqit, por duke qenë shumë i dobët, mezi punonte dhe si për të mbijetuar ndryshe, i hyn përkthimit me mend të Dantes. Kërkonte rima për tercinat dhe policët dyshonin ç’thoshte ashtu nëpër dhëmbë dhe e ndëshkonin, i binin ku të mundnin me bishtin kazmës.

Pasi lirohet në vitin 1952, rikthehet në Shkodër. I kërkojnë përkthime, ca librete. Shkon mësues në Fushë-Krujë në një shkollë 8 vjeçare dhe i përvishet punës për të kompletuar përkthimin e “Komedisë Hyjnore”. Që ta mbaronte i duheshin ca kushte dhe i shkruan diktatorit. E sjellin në gjimnazin e Tiranës, që i kishin vënë emrin e dëshmorit “Qemal Stafa”, që e kishte patur shok klase. Banonte në rrënoja, i duheshin për përkryer “Ferrin”.

Komedia Hyjnore botohet e plotë në vitin 1962. Pas dy vjetësh martohet. Por veç një dhomë kanë, nëna, ai, nusja, foshnja, e pamundur të jetonin ashtu bashkë. Jep latinisht në fakultetin e mjekësisë, ndërkohë botohet “Komedia Hyjnore” dhe në Kosovë në vitin 1969.

Martohet sërish. Latinishtja hiqet nga programi. Punon si korrektor te libri shkollor, ku dhe del në pension në 1978. Heshtje deri sa bie perandoria komuniste.

Në vitin 2000 ribotohet Dante-ja i tij dhe disa kryevepra që i kishin mbetur në dorëshkrim, “Odiseja”, “Andromaka”, “Fausti”, për të cilin Ministria e Kulturës i dha dhe një çmim.

Shoqata italiane “Dante Aligieri” qysh në vitet ’70 e kishte shpallur “Komedinë Hyjnore” të Pashko Gjeçit si ndër tre përkthimet më të mira në botë dhe Presidenti Italian, Ciampi, do ta dekoronte në 2004 me “Ordine della stella della solidarieta Italiana”.