Në gjurmët e një diskutimi në fillim të shek. XX


Prof Dr Eshref Ymeri

Shkak për hedhjen në kompjuter të shënimeve në vijim u bë miku im i vjetër Fotaq Andrea, ish-ambasador, specialist i njohur i frëngjishtes, përkthyes i talentuar dhe profesor i shquar i hulumtimeve rreth jetës dhe krijimtarisë së eruditit të madh evropian Faik Konica dhe i vjeljes skrupuloze të fakteve nga penat e arta franceze për shqiptarët.

Në ditët e fundit të janarit Fotaqi më dërgoi tre libra nga Strasburgu ku jeton dhe punon. Të tre librat janë përkthime të tij nga frëngjishtja. I pari titullohet “Nevoja jonë për ngushëllim nuk ka të ngopur” dhe ka për autor shkrimtarin suedez Stig Dagerman (1923-1954).

Ky është një libërth me 64 faqe, në të cilin përfshihen shtatë ese. Është një vepër befasuese. Të gjitha esetë janë një “kartolinë” aforizmash të mrekullueshme për nga kuptimi i tyre, aq më tepër që autori ka qenë fare i ri në moshë. Këtu po ndalem vetëm në dy prej tyre, të cilat kanë një tingëllim mjaft aktual për mënyrën e qeverisjes së vendit tonë gjatë kohës që Rama vazhdon të mbajë postin e kryeministrit:

“… një autoritet i përkohshëm që u ngjall frikë administruesve të vet, duhet të jetë objekt i një mosbesimi shpëtimtar”.

“…shteti demokratik i epokës bashkëkohore përfaqëson një varietet krejt të ri të çnjerëzimit që ngjason si dy pika uji me regjimet autokratike të periudhave të mëparshme. Parimi “përça e sundo” sigurisht nuk është braktisur…”.

Libri i dytë mban titullin “Para gijotinës”, me autor Alber Kamy (Albert Camus - 1913-1960).

Thelbin e përmbajtjes së këtij libri e zbulon ish-Kryetari i Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës Rasell Xhonston (Lord Russell-Johnston - 1932-2008), në një letër falënderimi publik që i dërgonte Fotaq Andreas në gusht të vitit 1999 për përkthimin e kësaj vepre. Asokohe Fotaqi ishte Ambasador i jashtëzakonshëm dhe fuqiplotë, Përfaqësues i përhershëm i Shqipërisë pranë Këshillit të Evropës. Në atë letër thuhet:

“Lexuesit shqiptar, që në jetën e përditshme ndoshta përplaset me problemet e pasigurisë e të krimit, i rekomandoj këtë vepër të Alber Kamysë. Në të ai do të përqendrojë më shumë vëmendjen rreth një çështjeje të ndjeshme e me rëndësi të madhe etike. Do të dëshiroja që ai të kuptonte se, përballë këtyre problemeve, dënimi me vdekje nuk është zgjidhja dhe se në shoqëritë tona demokratike që duan të jenë të qytetëruara, lufta kundër krimit lypset të bëhet me mjete, të cilat respektojnë dinjitetin thelbësor të çdo qenieje njerëzore”.

Pra, në këtë libër, Alber Kamy ngrihet kundër dënimit me vdekje, sepse kur një gjykatës, - siç shkruan ai, - jep një dënim me vdekje, ai “vihet në fronin e Zotit”.

Libri i tretë, i cili më nxiti posaçërisht për këto shënime, ka si autor Faik Konicën dhe titullohet “Ese për gjuhët natyrale dhe gjuhët artificiale”.

Këtë vepër, të botuar në Bruksel në vitin 1904, koniciologu i shkëlqyer Fotaq Andrea, ai që ka krijuar atë që mund të quhet “shkenca e koniciologjisë”, e ka sjell në gjuhën shqipe me një përkthim të përsosur. Përkthimin Fotaqi e ka paraprirë me një ese-parathënie po aq të shkëlqyer.

Në fundin e shek. XIX dhe sidomos në vitet e para të shekullit XX, kishte filluar një diskutim i ndezur rreth krijimit të një gjuhe artificiale për komunikim mbarëbotëror. Ithtarët e krijimit të një gjuhe të tillë ishin të ashtuquajturit “esperantistë”. Konica, si një filozof i shquar i gjuhësisë, si një erudit i pakundshoq, del në mbrojtje të gjuhëve natyrale, duke iu kundërvënë “esperantistëve” me një rreptësi shkencore të admirueshme, sepse gjuha “esperanto”, - thekson ai, - si “gjuhë artificiale e përbotshme ul nivelin e intelektit,.. është gjuhë kufomë… që zhduk letërsinë, artin e të shkruarit, këtë botë të pafund e suvjektive”.

Megjithatë, gjenialiteti i mendimit të tij, Konicës ia diktonte të vinte në përfundimin se njerëzimi, në perspektivë, do të kishte nevojë për një gjuhë komunikuese në nivel ndërkombëtar, të cilën ai, gjithsesi, e vlerësonte si një “gjuhë ndihmëse” dhe absolutisht jo si gjuhë që të zëvendësonte gjuhët kombëtare. Konica ishte i mendimit se si gjuhë ndërkombëtare në të ardhmen mund të shërbenin ose frëngjishtja, ose anglishtja, ose gjermanishtja.

Rrjedha e ngjarjeve gjatë një periudhe mbinjëshekullore vërtetoi në praktikë se Konica ka pasë bërë një parashikim me të vërtetë gjenial. Prandaj Fotaqi, në ese-parathënien e vet, thekson:

“Sot, kur ka kaluar mbi një shekull që nga botimi i këtij libri dhe kur International english mbisundon si gjuhë komunikuese botërore (më 2017 anglishtja flitej si gjuhë zyrtare nga 75 kombe dhe 2 miliardë vetë), ky parashikim i Konicës del më se i vërtetuar”.

Problemi i komunikimit në një gjuhë ndërkombëtare pati lindur asokohe edhe gjatë diskutimit për përparësinë e saj në përkthimin e njëkohshëm ose përkthimin sinkronik (simultaneous interpretation) në konferenca ndërkombëtare. Një diskutim i tillë u bë shumë i mprehtë kur përkthimi sinkronik u përdor për herë të parë në Konferencën e Paqes në Paris në vitin 1919.

Problemet e përkthimit sinkronik në atë konferencë, në një mënyrë shteruese, i ka trajtuar autori spanjoll Jesús Baigorri-Jalón (1953), përkthyes i anglishtes dhe i frëngjishtes. Ai ka qenë profesor titullar i përkthimit gojor në Departamentin e përkthimit me shkrim dhe me gojë të Universitetit të Salamankës. Është diplomuar në Fakultetin e filozofisë dhe të letërsisë dhe po në Universitetin e Salamankës ka marrë gradën shkencore “doktor” në fushën e përkthimit. Është autor i mjaft artikujve shkencorë dhe i dy librave për përkthimin me gojë:

“De Paris a Nuremberg” (Nga Parisi në Nuremberg), i botuar në Granada në vitin 2000 dhe i përkthyer në frëngjisht dhe në anglisht.

“Interpreters at dhe United Nations: A History” (Përkthyesit në Kombet e Bashkuara. Një histori). Këtë libër e ka botuar Universiteti i Salamankës në vitin 2004.

Në librin e parë bëhet fjalë për diskutimet që u zhvilluan para fillimit të asaj konference. Diskutimet u vërtitën rreth çështjes se cila duhej të ishte gjuha zyrtare që do të përdorej aty, do të kishte një apo disa gjuhë zyrtare. Paraprakisht, le të kthehemi prapa në kohë.

Që prej zbardhëllimës së marrëdhënieve diplomatike në Evropë, latinishtja ka pasë shërbyer si gjuhë e shkruar, rrjedhojë logjike kjo e statusit të saj si gjuhë e perandorisë