KUR ZBRET DETI MBI QEPALLË


Xheladin MJEKU


Dashamir Malo: “DRITËHIJE”, poezi, botoi “Neraida” – Tiranë, 2019

Dashamir Malo, edhe në librin e tij të gjashtë poetik “Dritëhije” nuk rresht së kërkuari të bukurën, të artikuloj bashkërenditjen e hijes me jetën dhe, të dritës me rrugëndriçimin e të ardhmes së njeriut të tij. Në fakt, mbi parimin e këtyre fenomeneve e gjen fjalën e ngjizur me dashuri dhe mall për atdheun, për ndërtimin e një bote të qëndrueshme poetike, që prej vitesh do ta kemi, në një rrugëtim të pandalshëm të krijimtarisë poetike sens e përkushtim.

Ky kërkim temash e motivesh gjithandej në vendndodhjen e tij të tanishme buzë Jonit, nuk do ta kishte vlerën pa mos të ravijëzoheshin edhe bukuritë kaltëroshe, si ngjyra që i japin shpirt poezisë. Po të mos vinte në vargun e poetit pasqyrimi i imazhit magjepsës i këtyre viseve të përshkuara nga gjithë ajo kaltërsi në horizont, është sikur të lundrosh me anijen e pakthim, e të mos kujtohesh për asnjë vend të pëlqyer për ankorim. Por kjo “bezdi” asnjëherë nuk mund të ndodh gjatë “lundrimit” shpirtëror nëpër poezitë e librit “Dritëhije” të Dashamir Malos, meqë që në nismë janë ndërtuar “pikat ankoruese”, të cilat të mbushin me aromën e kohës, frymëzojnë me mrekullitë e pafund të horizonteve joniane dhe të pushtojnë në krahët e fluturimit të imagjinatës, deri në padjallëzi.

Janë katër vendndalimet që e ndërtojnë këtë hapësirë kaltroshe, që buron nga një shpirt-vargëzim i pashterrur frymëzimesh: “Lulet e braktisjes”, “Mallëngjim i kaltër”, “Stinët e shpirtit” dhe “Pranverën e thërras me emrin tënd A”, të cilat e bëjnë “Dritëhijen” të shkëlqej me reflektimin e vargjeve rrezatuese, nëpër të cilat do të ndalojmë në çast.

“Lulet e braktisjes”

Braktisja, si fenomen i njohur, sidomos në regjionet ku migrimet e popullsisë janë të theksuara, poetit ia rikthen kujtesën në çdo cep të vendlindjes. Nga ky prizëm i vështrimit e gjejmë të trajtuar poezinë “Lisin i vendlindjes”, duke e kujtuar me nostalgji, për të ndier pastaj dhimbje për qarrin e vjetër, i cili “u këput nga maja e bregut” për t’iu bashkuar “kortezhit të lisave në korije” (“Ndërroi jetë qarri në kangjele”, fq. 8). Poetin e preokupon edhe një “Ndjenjë faji”, meqë edhe thneglat e vendlindjes së tij që në fëmijëri mund t’i ketë trazuar, prandaj, ashtu edhe si e shpreh përmes vargjeve: “Do të shkoj në vendlindje/ këtë verë/ do të shkoj/ t’u kërkoj ndjesë” (po aty, fq.9). Çfarë ndërlidhje me ambientin rural, me prekjet e ndjeshme të gjithçkaje që takon e kujton nga vendlindja, që në parim, po të lexohen si tërësi krijojnë imazhin e plotë të saj, duke i sjellur tok në një cikël poetik, që gjason në ndërthurje vargjesh të një poeme për vendlindjen, prej nga gjithmonë e ndien pranë si pjesë të jetës së tij, kudo që ndodhet. Edhe poezitë: “Katundi pranë sinorit”, “Dushkaja në prag pranvere”, “Dy shelgje”, etj. vijnë si vazhdimësi e pasqyrimit të fenomeneve që ndodhin, për ta saktësuar pamjen sa më bindshëm.

Dashamir Malo

Por, poeti nuk ndalon veç në këto prekje të vendlindjes. Ai ka edhe dhimbje të papërshkruara për ngjarje e fenomene që mund të ndodhin atje. Kështu, edhe “Pas zjarrvënjes” që mund të ketë ndodhur, ai e kujton rrapin e vjetër, si “një obelisk i zi”, meqë “Ai nuk është plandosur,/ ende qëndron atje” (po aty, fq.12). Gjithashtu, dhimbja e pllakos edhe për “Pemën e djegur”. Këtu autori sikur paralajmëron rrezikun e zhdukjes graduale të bukurive të vendlindjes, qoftë nga dhëmbi i kohës, qoftë nga dora e njeriut të papërgjegjshëm, që një ditë të mbesin veç kujtimet. Atje do ta ketë kaluar fëmijërinë e tij, të cilën e paraqet ashtu të zhveshur nga figurat stilistike, por me bukuritë rurale, për ta sjellur të plotë, me vuajtjet, trishtimet, me varfërinë dhe dashurinë që nuk venitej asnjëherë, përkundër të gjitha këtyre problemeve. Kjo ndodh për vite të tëra, që i pasqyron edhe poezia “Dhjetori në përsëritje”, për t’i përmbyllur në kornizën e vargjeve:

”Ëndrrat tona ishin si flutura dëbore

që në mëngjes i gjenim të ngrira kallkan

strehëve të çative”

(Po aty, fq.17)

Fëmijëria e tij takohet edhe për “Një shtator”, e ndonjë poezi tjetër, gjithnjë duke bredhur “Brigjeve të fëminisë”, mbi kujtesën e një kohe.

Nuk ka dyshim, se Dashamir Malon e preokupon gjithçka që e rrethon. Ai nuk mund ta anashkaloj njeriun e vendlindjes, ashtu të heshtur, të vyer dhe plot dashuri, duke u përballur me dallgët e jetës, që “veten përplasur pastaj gjen/ në ndonjë breg a ndonjë mol” (“Një njeriu”, fq. 18). Po këtë njeri të përvuajtur e takojmë edhe në poezinë “E diel”, e ndonjë tjetër.

Shtëpia e emigrantit” është një tjetër vetmi që e ka katandisur koha, duke e trajtuar në imtësira gjithë pamjen e saj, që nga “Pragu i heshtur”, tek “Derë që i mungojnë trokitjet” për të kaluar pastaj me përshkrimin e “Portës së vjetër”. E gjithë kjo përmbyllet me vargjet plot mall: “Shtëpizë e braktisur/ përbri,/ pas derës së gjelbër,/ pikëllimi gri” (po aty, fq. 29).

Personazhe që laton përmes vargut i sjell të lidhura me fatin e tyre dhe me kohën e jetuar e përjetuar, në varësi të rrethanave që u shtjelluan si tema motivuese, tek poezitë:“Margaritës”, “Motiv i rrahur” dhe “Kënga e fatalistit”.

“Mallëngjim i kaltër”

Mallëngjimi paskësh ngjyrë! Kjo, mbase më bën kurreshtar ta kuptoj në çast, prandaj po ec një rrugëtimi tjetër me poezitë e ciklit të dytë, për ta shpalosur këtë “enigmë kaltroshe”. Këtu poeti niset me ngjyrën gri, duke i njëjtësuar bashkë detin me qiellin: “Deti gri si qielli, qielli gri si det,/ ndërkallur mes tyre, çdo ngjyrë u tret!” Kjo shkrirje ngjyrash në gri vazhdon edhe me vjeshtën dhe retë, për ta shpërfaqur dilemën: “Ç’udhë të marr vallë, në ç’drejtim të shkoj?!..” (“Gri”, fq. 48). Ngjyrat kalërojnë vargjeve parreshtur, për t’i dhënë pamje të bukura dhe krahasimtare ngjarjes. “Po të mos ishe ti dhe deti”, shprehet ai, “Ç’trajta do kish qenja ime/ ç’ngjyra do kishte qyteti,/ dhe dita ç’emër do kish vallë,/ po të mos ishe ti dhe deti?” (po aty, fq.49). Poeti edhe më tutje vazhdon të mrekullohet nga këto ngjyra; “Blu i kthjellët deti sot”, do të shprehej në bashkëbisedim me varkëtarin plak, por ndryshe ishte mendimi i varkëtarit: ”Ah, mor mik, ma ktheu,/ përtej blusë ka një ngjyrë tjetër,/ dhe u dha rremave/ duke më lënë në breg/ të kurreshtjes”. Kjo përgjigje nga varkëtari e shtyn të vazhdoj tutje me zbulimin e ngjyrave të detit, qiellit, stinës… Poaq interesante është krahasimi i të kuqes tek barka dhe e kuqja “në buzët e një vajze/ veshur me të kaltra” (“Varkëz e kuqe në detin blu”, fq. 62).

Pothuajse në çdo poezi të këtij cikli kemi të pranishëm togfjalëshat: det i purpurt malli, e të bardha në gri, molit gri, agimi i purpurt, varka me të kuqe, festë e kaltër, ëndërrblerti, ëndërkaltra, anije e blertë, dritare e kaltër, ankth i gjelbër, drojë e kaltër, gjelbrimi i syve, e kaltra e hijes sate, kaltëroi detin, flamur i blertë shprese, të hirtë pendimi, të bardhë gëzimi, të zezë brengosëse, etj. që gjithnjë e më shumë e fuqizojnë vargun, duke i dhënë një kolorit refleksiv pamjeve e ngjarjeve të shumta. Kontrasti i ngjyrave bën të njëjtësohet bota rreth së cilës zhvillohet jeta imagjinare e poetit, reflektimet e të cilës sjellin vargun plot gjallëri,

kurreshtar i ndryshimeve spontane të së bukurës dhe mrekullive që krijon natyra, fenomene këto që mund t’i kap veç vigjilenca e muzës që nuk ndalon në gjurmimin dhe trajtimin kundruall situatave që reflektohen në vargun shpërthyes të tij.

Poezia për detin dhe deti në poezi vijnë të bashkërenditura në të gjitha këto krijime letrare që korrespondojnë fuqishëm mes vete, për të krijuar botën imagjinare të bukurisë së ngjyrave, që rrëshaqsin në çdo kohë mbi suprinën kaltroshe të Jonit.

Bashkëdyzimi i ngjyrës, si fiksion dhe i mallëngjimit, si akt, krijojnë pasazhin e bukurisë joniane, mbërthyer fort në shpirtin poetik të krijuesit, që nuk rresht së gjurmuari vlera e vepra nga më të bukurat, për t’i sjellur përfundimisht në aureolën