KONVENTAT JUGOSLLAVO-TURKE


KONVENTAT JUGOSLLAVO-TURKE PWR SHPWRNGULJEN E SHQIPTARWVE PWR NW TURQI GJATW VITEVE 1938 - 1966

Akademik Prof Dr Hakif Bajrami

Lexues i nderuar, shpërngulja e shqiptarëve në Turqi 1877-1966, është faktori më tragjik shqiptarë gjatë shekullit XX. Ajo popullsi arbrore nuk do të kthehet më kurrë në trojet e veta etnike. Prandaj, nga dorëshkrimi prej 1815 faqe, disa fakte botohen për herë të parë.

Bie fjala, për herë të parë botohet vetëm një pjesë e veprimit të SHTABIT PARTIZAN TË FADIL HOXHËS, KUNDËR SHPËRNGULJËS SHQIPTARËVE NË ANADOLL. FADIL HOXHA SHKOI ME SHOKËT E IDEALIT AQ LARG, SA QË ILEGALISHTË I AKTIVIZOI EDHE KOMANDANTËT E ISH-ARADHAVE PARTIZANE (1942-1944), QË, NËSE ËSHTË NEVOJA, SHPËRNGULJEN TA PENGOJNË EDHE ME FUQINË E ARMËS!

Pra, Fadil Hoxhës, Isemt Shaqiri, Esat Mekulit, Hivzi Sulejmanit…. populli shqiptar u ka borxhe të mëdha, ngaqë veprimtaria e tyre atdhetare ka bërë që kemi mbetë në trojet tona. Mos t`i harrojmë, sespe historia nuk do të na falë, edhe pse kanë pas dobësi në punë sespe kanë “vepruar me të dy këmbët në prushin fashist serbian”! Sidomos Fadili dhe Esad Mekuli, kanë notuar, si vërtetojnë dokuemenet e shumëta sekrete, këto persoanlitete e kanë rilindë popullsinë shqiptare që ka mbetë në torjet e veta për herë të dytë në rëbëri. Të lexojmë se çka ka qenë e planifikuar për ta shfarosë një popull të tërë, dhe si është mbrojtur populli me kreshnikët e Fadil Hoxhës. Pra dikush ka bërë pazare, 35 programe dhe katër Konventa antishqiptare (sllavët), e dikush ua ka prishë pazaret (Kuadrot shqiptare, ata që i kishim dhe shkolla jonë, që e kaloi fuqinë e vet njerëzore dhe intelektuale).


PËRGATITJET PËR KONVENTËN E TRETË JUGOSLLAVO-TURKE PËR SHPËRNGULJËN E SHQIPTARËVE NË TURQI ( STAMBOLL, 9/VI- 11 /VII /1938)

DHE

MARRËVESHJA “XHENTELMENE TITO-KYPRILI ( SPLIT 3 III 1953)


PJESA E PARË

1.KONFERENCA NDËRMINISTRORE PËR SHPËNGULJEN E POPULLSISË SHQIPTARE NË ANADOLL, 1 Tetor 1935

Posa mësuan se Jugosllavia është e disponuar t`i deportojë mbi një milionë shqiptarë në Anadoll, por Turqia ka mundësi so KËMBIM t` ia ofroi Mbretërisë Jugosllave nja 16 familje sllave nga Kolonia e Stambollit, të dy palët do të fillojnë për të menduar për PAZARE të reja. Pazari i parë u akordua në Beogrd, më 1 nëntor 1935. Kurse pazari turk u dakordua në Stamboll, më 1 dhjetor 1935. Kështu filloi të ndërtohet rrieti i ri, as model rumun (shpërngule e njëanëshme 28 XI 1933) e as modeli grek (këmbim i popullsisë sipas Marrëvesjës 24 qershor 1934). Marrëveshjën e re duhej ngritur mbi baza fashiste të përdorimit të ushtrisë dhe xhandarmërisë, kolonistëve dhe Kishës. Pra puna filloi më 1 nëntor 1935 dhe mbaroi më 11 korrik 1938.

Argumnetet:

Procesverabal i Konferencës ndërministrore 1 XI 1935 në Beograd.

(Botohet për herë të parë në një gazetë)

Të pranishëm: nga MPJ –zotëri Ilija Milikiq, shef i Seksionit IV të Drejtorisë Politike; zotëri Milivoje Milikiq, këshilltar nga M.Bujqësisë; zotëri Vojisllav Magovçeviq, inspektor; zotëri Gjura Topalloviq, shef i Finasave; nga Gjeneralshtabi –zotëri Jovan Sokolloviq, kolonel Gjeneralshatbi; nga Mnistria e Finasave –Dushan Prokoviq, këshilltar. Mungon: nga MPJ –zotëri Dushan Palliq, inspektor.

Punimet e Konferencës i drejtoi: zotëri Ilija Milikiq. Pocesmabjtës: zotëri Jozho Llogra, sekretar në MPJ. Konferenca fillon punën në ora 18, 00.

Zotëri Ilija Milikiq i njoftoi të pranishmit se delegati i përhershëm mbretëror pranë Lidhjes së Kombeve ka pasur në Turqi bisedë me ministrin e PJ të Republikës së Turqisë, zotrëri Ruzhdi Aras, rreth shpërnguljes së popullsisë turke nga Rumnia, Bullgaria dhe Jugosllavia. Me atë rast, zotëria R. Aras theksoi se kohë më parë në Jugosllavi ka biseduar me ministrin e atëhershëm të PJ të Mbretërisë së Jugosllavisë, zotëri Bogolub Jeftiqin dhe se është arritur marrëveshja parimore që shpërngulja nga Jugosllavia të FAVORIZOHET nga ana e vednit tonë. Më tej, zotëri Ruzhdi Aras shprehu gatishmerinë që, në fillim të vitit të ardhshëm , të nënshkruhet marrëveshja formale me ne, në bazë të njëjtë si është nënshkruar marrëveshja turko-rumune. Turqia brenda dy ose tre vjetëve do të pranonte 200 000 të shpërngulur nga territori i Serbisë Jugore. Të shpërngulurit do të merrnin me vete vetëm pasurinë e tundshme; pasuria e patundshme do të vlerësohet për çdo rast konkret, por Qeveria nuk do t`ua paguaj të shpërngulurve kundërvlerën e pasurive të tyre të patundshme këtu, por do të hapi në Turqi një KREDI, nga e cila të shpërngulurit do të PAGUHEN për pasurinë e tyre të patundshme, të mbetur në Jugosllavi. Ndërkaq, shteti turk do ta shfrytzoi KREDINË në Jugosllavi për nevijat e veta eknomike, tregtare e shtetërore.

Zotëri Ruzhdi Aras tha pastaj se Turqia ka nevojë për popullsi (sepse kishte në progarm mësymejet e përtritjes së ish Perandrisë, por jo të tipit SULTANOR, por republikan-h.b) dhe se është e interesuar që prej nesh të PRANOJË jo VETËM TURQIT, por edhe POPULLSINË e cila është e ngjashme për nga MENTALITETI me popullsinë turke e që mund të ASIMILOHET LEHTË, si ka ndodhur me disa pjesë të popullsisë shqiptare te ne. (Dok. sekret, nr. 22009, T.-23).

Pastaj u pranua raporti i Pres Byrosë lidhur me vizitën e gazetarit turk, Zotëri Jashar Nabi, në Shkup, i cili e studioi problemin e minoritetit turk dhe të vendosjes së turqve ballkanikë në Anadoll. Sipas llogarive të tij, në Serbinë Jugore nuk ka më tepër se 50 000 turq, për të cilët thotë se janë minritet pa ndonjë rëndësi. (Jashar Nabi nuk ishte gazetar, por shitej si i tillë. Ai ishte ekspert i MPB të Tuqisë për tregëti me shqiptarë, por edhe me popullsi muslimane në Rumuni, Bullgari dhe Greqi. Jashri ishte me ekip ekspertësh që ishin dëshmuar në Tri konferencat ballkanike-HB). Zotëri Jashar Nabi thotë se Qeveria turek e ka bërë një plan, sipas të cilit, brenda 15 vjetëve të ardhshëm, turqit ballkanikë mund të vëndosen në Turqi. Përpos turqve muslimanë, me dëshirë do të parnoheshin edhe turqit ortodoksë. Për Bullgarinë, Rumuninë dhe Jugosllavinë vjen në konsiderim vetëm emigirimi i lirë. (Dokumenti sereet, nr. 22405,R-8).

Shtabi i Përgjithshëm ka marrë një raport, sipas të cilit, nga komuna e Dojranit janë shpërngulur në Turqi 21 familje me 167 antarë. Pasuritë e tyre të patundshme ia kanë lënë një tregëtari shkupjan, me qëllim që ai t`ua paguaj tatimin, t`u sigurojë pasarpotat dhe t`ua paguaj rrugën deri në kufirin turk. (Kjo do të thotë se Turqia i pranonte të gjithë shqiptarët muslimanë për qëllime të veta riimperiale-HB; Dok. sekret, nr. 21949, T-23).

Zotëri Ilija Milikiq e hapi diksutimin lidhur me projektin për shpërnguljen e elementit josllavë nga Serbia Jugore, që e kishte përgatitur Komiteti me përbërje të ngushtë në mbledhjen e vet më 25 shtator 1935.

Ilija Milikiq theksoi nga ana e tij, se ndihmës ministri, deputeti V. Martinac, e ka shfrytëzuar parimisht projektin e tekstit të këtij Komiteti, por ka bërë vërejtje lidhur me alinenë 2 mbi shpërnguljën me DHUNË të popullsisë shqiptare në zoant kufitare. Edhe pse ne parimisht pajtohemi se parimet e Konferencës për minoritete nuk mund të apelohen.

Në viset tona jugore, duhet të jemi posaçërisht të KUJDESSHËM që me verpirimet tona në këtë fushë të mos shkatojmë intervenimin e jashtëm. E dihet se, megjithatë, Lidhja e Kombeve ka interveenuar disa herë sipas padive të paraqitura për veprimet e qendrimet e pushtetit tonë ndaj SHQIPTARËVE në Serbinë Jugore. Shpërngulja e popullsisë, e paraparë me ligjet tona, duhet të jetë plan i ardhmërisë, dhe me këtë nuk duhet të ngutemi.

Vojisllav Magovçeviq vërejti se neni 9 i Ligjit mbi Koloizimin parasheh marrjen e disa kompelkseve me qëllim arondimi e komsacioni. Ai theksoi me tutje se Ministri i bujqësisë, lidhur me pikën 2 të projektit, shfaqi idenë që elemnti ynë nga rrethi i Korçës të shpërngulet në viset ku janë të vëndosur shqiptarët tanë. Kjo do të ishte aq më e nevojshme pasi bullgarët po bëjnë propogandë të vrullshme në radhët e sllavëve në Shqipëri që, një ditë, të dëshmojnë për prejardhjen bullgare të popullsisë në Serbinë Jugore. Qeveria shqiptare po e përkrah këtë propogandë –tha Magovçeviq.

Milivoje Milikiq ishte i mendimit se nuk duhet llograitur sllavët në Shqipëri, sepse të tillë ka fare pak. Madje, edhe ata nuk duan të shpërngulen. Përmes tyre është bërë aksion i komitëve kundër shtetit tonë. Nëse do shpërnguleshin, ata duhet të shpërngulen nëpër rrethe të ndryshme. Ndryshe do të kishim vështërsi me shpërnguljen e goricarëve. Ministria e Bujqësisë do të duhej t` ua ndante goricarëve pronat e Irfan Beut. Ndërkaq, ajo ua ka ndarë atë tokë të tjerëve.

Vojisllav Magovçeviq u përgjigj se atëherë nuk ka pasur kredi për marrjen e tokës, e gorcarëve është dashur edhe t` u ndërtohen shtpitë dhe t`u sigurohet ushqimi për një vit. Tërë buxheti i vitit të kaluar është shpenzuar për kolonizimin e goricarëve.

Konfërenca vendosi që alineja 2 e projektit të Kimtetit me përbërje të ngushtë të ndryshohet, ashtu që kolonizimi të bëhet brenda një periudhe më të gjatë dhe të bëhet këmbimi i popullsisë shqiptare me atë sllave.

Jovan Sokolloviq theksoi se pika B e alinesë 3 është pak e paqartë. Ai mendon se borxhet private të kolonistëve duhet t`i paguaj në shumë të plotë Banka e Hipotekave nga të ardhurat prej pronave shtetërore.

Milivoje Milikiq theksoi se në mbledhjen e Komitetit me përbërje të ngushtë është paraparë që një komision i posaçëm t`i vizitojë dhe t`i vlerësojë pronat e të shpërngulurve.

Konferenca vendosi që pika B e alinesë 3 të ndrrohet dhe të thuhet se “ kërkesat e huadhënsve do të paguhen nga shuma e fituar me shitjen e pasurive të patundshme qoftë të shtetit qoftë të personave privatë.”

Jovan Sokolloviq theksoi se është kundër qëndrimit që të shpërngulurve të varfër t`u sigurohet trasporti pa pagesë deri në kufirin turk, si parasheh pika 6 e alinesë 3, pasi që në mesin e të varfurve mund të futen edhe të atillë që do të mund të paguanin trasportin.

Milivoje Milikiq theksoi se, si mund të shihej nga shpërngulja e deritashme (për shembull nga fshati Drenogllavë), mund të vërtetohet saktësisht se kush është i varfër e kush jo. Pushteti lokal është gjithëmonë në gjendje që ta çmojë këtë.

Konferenca vendosi që pika 6, alineja 3, të mbetet e pandryshuar.

Vojisllav Magovçeviq theskoi se Minsitti i Bujqësisë, i cili do ta paraqesë projektin para Këshillit Ministrave, ështi i mendimit se masat REPRESIVE, që parashihen në alinenë 5 të projektit të Komitetit me përbërje të ngushtë, nuk do të duhej të hynin në kompetencën e Këshillit Ministrave, por seicili ministër në resorin e vet ta rregullojë këtë çështje me urdhëra SEKRET të organeve të caktuara.

Megjithatë, Jovan Sokolloviq medon se alineja 4 e projektit duhet të lexohet në mbledhjen e Këshillit Ministrave në mënyrë që ministrat të informohen dhe t`i kenë parasysh sugerimet e kësaj Konference. Në këtë mënyrë, seicili në resorin e vet do t`i zabtojë këto masa në mënyrën më të preferushme.

Konferenca vendsoi që alineja 4 e proketit të Komitetit në përbërje të ngushtë të mbetet e pandryshuar, por të shtohet edhe alineja 5, e cila do të parashihte themelimin e një komiteti të përhershëm profesional, të cilit do t`i jepeshin AUTORIZIME e duhura dhe do t`i liheshin në dispozicion mjete të duhura për shpërnguljen e elemitit josllav (shqiptar-HB).

Konferenca e luti Vojisllav Magovçeviqin që ta INFORMOJË lidhur me këtë Ministrin e Bujqësisë, i cili do t`i paraqes Këshilit të Ministrave, ku do të nënvizoheshin edhe shakqet USHTARAKE dhe NACIONALE politike që e imponojnë shpërnguljen e elemntit josllav jashtë zonës kufitare.

Konferenca vendosi që për referatin e Ministrit Bujqësisë, i cili do ta paraqesë propozimin për shpërnguljen e elemnetit josllav para Këshillit të Ministarve, të bëhet një hyrje, ku do të paraqiteshin shkaqet USHTARAKE –stratregjike dhe NACIONALE-politike të shpërnguljes së josllavëve (shqiptarëve).

KONKLUZIONET NGA KONFERENCA

Pas leximit të projektit të Komitetit, në përbrje të ngushtë, nga 24 shtatori i vitit 1935, dhe diskutimit, Konferenca ndërministrore për shpërnguljen e elementit josllav nga viset jugore, e në bazë të nenit 55 të Ligjit mbi nënshtetësinë, miratoi këto konkluzione:

1.Çështja e shpërnguljes duhet rregulluar sa më parë me konventa speciale midis shtetit tonë dhe Turqisë, si dhe midis shtetit tonë dhe Shqipërisë, në atë mënyrë si është rregulluar kjo çështje midis Rumunisë dhe Tutrqisë. (Atje, në Rumuni ata që ishin në pazar kolonial, nuk ishin vendas, por shqiptarët në vartat e veta janë autoktonë, nja 30.000 vite para sllavëve jetonin në Iliri-Ballkan-H.B).

2. Në rast se me Shqipërinë nuk do të arrihet ndonjë farë marrëveshje për shpërnguljen e shqiptarëve në Shqipëri ose në rast se shqiptarët si nënshtetas tanë nuk pranojnë të shpërngulën në Turqi, atëherë duhet:

a). të ndërmerren masa dhe vendime ligjore që shkallë-shkallë e brenda një periudhe të gjatë kohore të TRASFEROHET popullsia shqiptare dhe ajo me prejardhje turke nga zonat kufitare në brendi të vednit dhe këto zona të popullohen me popullsi sllave;

b). të përpiqemi që të bëhet KËMBIMI i popullsisë duke marrë për bazë elementin tonë në rrethinën e Korçës e të Malit të Thatë dhe elementin shqiptar të zonave tona kufitare.

3. Të gjithë atyre personave që, në bazë të nenit 55 të Ligjit mbi nënshtetësinë, deklarojnë se heqin dorë nga nënshtetësia (i detyronin me dhunë të heqin dorë-HB) dhe se brenda një afati të caktuar do të shpërngulen nga vedni ynë, t`u bëhen lehtësi të këtilla:

a). t`u jepen pa pagesë pasaportat për shpërngulje, sipas rastit, dhe pasaporta kolektive; (i posedojë nja 210 pasaporta kolektive ku në një pasaportë figuroijnë emrat 146 familiarëve, pa asnjë të dhënë personale. Pra fjala është për një Konventë NAZI-FASHISTE e llojit të Konventës Lozanës më 1923, kur Greqia dhe Turqia hapën tregëti me një popull (shqiptarët ÇAMË-që numrohet njëri ndër krimet më monstruoze të shekullit XX në Evropë- HB).

b). të lirohen nga të gjitha taksat obligative (tatimet, kontributet, shërbimi ushtarak etj);

c). në rast se personat që shpërngulen kanë borxhe private dhe hipoteka (kambiale, obligacione e obligime të ngjashme), të bëra deri më 1 shator 1935, t`u paguhen huadhënsve shumat e fituara nga shitja e PASURIVE të tyre të patundshme;

ç). T`u lejohet 75% zbritje në hekurudhë personave që materialisht janë siguruar ose që më parë i kanë shitë pronat e tyre;

d). t`u lejohet trasporti pa pagesë deri në Selanik ose Svilengrad të gjithë atyre që deklarojnë se tërë pasurinë e tyre të patundshme ia kanë lënë shtetit tonë. Po kështu të veprohet edhe me të shpërngulurit e varfër;

dh). të lirohen nga të gjitha taksat për eskport të invetarit dhe të parave.

Prej momentit kur japin deklaratën për shpërngulje të lirohen nga:REKRUTIMET, nga DËRGIMI NË SHERBIMIN USHTARAK, nga thirrjet për USHTRI, MANOVRA etj. Këtu bëhen përjashtime në rastet kur shpërngulja nuk bëhet brenda një viti prej ditës së lëshimit të deklaratës.

4. Për shpërngulje sa më të sukseshme e sa më të shpejtë të kësaj POPULLSIE josllave në Turqi, përkatësisht në Shqipëri, Konferenca e quan të arsyeshme që të mirren edhe këto masa:

a). të pengohet me të gjitha mjetet çdo propogandë kundër shpërnguljes që eventualisht do të mund të bëhej nga Shqipëria në radhët e këtij elementi;

b). nga popullsia josllave (shqiptare-hb), që vjen në konsiderim për shpërngulje, të KËRKOHET respektimi i ligjeve dhe i rregullave përkatëse; posaçërisht të kërkohet pagesa e taksave fiskale (taimet, kontributet etj);

c). në trritorin e Serbisë Jugore, e posaçërisht në zonat kufitare, të THIRREN sa më shpesh REKRUTET për shërbim detyrueshëm aktivë dhe ushtarët rezervë të popullsisë josllave (shqiptare-Hb), qoftë për ushtrime e manovra, qoftë për punë në rrugët strategjike ose objektet fortifikuese;

ç). Parimisht të mos pranohen në shërbime shtetërore ose administrative personat që vijnë në konsiderim për shpërngulje, ndërsa ata që janë në sherbimin shtrtëror apo administrativ të shpërndahen në rajone ku jeton popullsia jonë nacionale (sllave);

d). të zbatohet me rigorozitet parimi i shkollimit të fëmijëve të këtyre rajon