Kënga e Halil Garrisë dhe disa probleme…





Nga Timo Mërkuri


Kënga “Halil Garria” është një variant i baladëssë “besës”, regjistruar nga At Gjergj Fishta në fshatin Gomsiqe nga një lahutar prej qytetit të Pukës, emri i të cilit nuk është shënuar, është botuar në vitin 1924 në revistën “Hylli i Dritës” dhe ka 152 vargje. Një variant tjetër është regjistruar në vitin 1951 në Rubik nga një minator prej fshatit Rreja e Velës Mirditë, disponon 146 vargje dhe është i publikuar. Rapsodi e këndonte me çifteli, pasi lahuta përdoret shumë rrallë në Mirditë.

Realisht variantet e baladës shqiptare të “besës” janë shumë më shumë se sa kanë regjistruar apo analizuar studiuesit e ndryshëm, vendas apo të huaj[1], pasi ndodhen në çdo vendbanim shqipfolësish, madje është tepër e zakonëshme që në krahina apo fshatra fqinje të këndohen variante të ndryshme. Kështu edhe motërzimet e “Kënga e Halil Garrisë” janë të shumta, kryesisht në zonën veriore dhe verilindore të vendit, në Kosovë dhe Maqedoninë Veriore. Para se të fillojmë analizën tonë, le të shohim tekstin e këtij varianti-dhuratë nga At Gjergj Fishta, të cilën e publikojmë pa ndërhyrje në tekst.

I--Zot ç’ka than Halil Garrija?

Be mbi zotin trimi bani

“Pse nant vllezën ne q’i jemi

Veç nji motër, tjetër s’kemi

5-Nand dit udh larg do ta apim?

A çue djali fill prej shpijet

Shteg të largët tek paska marë

Paska vojt ke nji zotni ma i randi;

“Mbramja mirë more Zotni”

10-“Mirë se vjen ti djalë i ri!

A s’na rin sonde për darkë”?

I a dhanë djalit mbrendë me hi

Fjalë burrnie paskan folë.

Kur ka ardh koha e mbas darkës

15-Plaku i shpisë po pëvet Garrinë

“Amanet more djal i ri

Ja a se ke ndoj çik në votër?

“Un e kam nji t’eme motër;

Be mbi zotin por kam ba

20-Sa t’jem gjallë mos me e martue!”

“Paj fisnik more djal po m’duke

Pesdhetë qese për ta kjeshë tuj dhanë”

Sa shpejt djalit mendja ju ka kthye

Fjalën mikut m’i ka dhanë

25-Edhe paret m’ia ka marrë.

Kur a dridhë djali në shpi

Se fort niska m’u pendue

Edhe motra vesht ka marrë;

“Pash nji zot që ty t’ka dhanë

30-Pse bre vlla me m’marrë kaq rrandë

Nand dit udhë larg q’i don me m’dhanë?”

“Hajt moj motër” i ka thanë

Se për kët bes q’i ta kam dhanë

Kur t’i mbushi plot nand ditë

35-Vjen Halili e t’shef me sy

Kur t’i mbushish plot nand javë

Vjen Halili e t’mer në t’pam”.

Nënd-dhet krushq tek paskan ardhë

Kan ardhë nusen për me marrë

40-Me da motrën prej vllaznijet.

Nand-dhet vet të tan kalori

Paskan pas të bardhën li

Se të nandë vllaznit lija i mbyti.

As kurrgja motra me dijtë.

45-Kur janë mbushur plot nandë ditë

Kundron motra rrugën s’largut

Por kurkend s’po dan me sy.

At-herë pshetet buz nji ahit

Ban kuvend me nji zog malit:

50-“Amanet more zogu i malit

M’i thuej vllaut Halilit të ri

Se jot motër mue më ka thanë:

-“Ku e lae bësën q’i m’ke dhanë?”

Por n’at natë qi ki’n ardh krushqit

55-Shtat sahat motrën e ki’n përcjell

Kur ki’n kthye n’obor t’sarajit

Të nand vllaznit vran shosho’jn.

Shtat vjet motra ndej tuj kja

Shtat vjet zogu tue fluturue

60-Shtat vjet vorrin tue kërkue:

“T’ka xan vori me besë të dhanë

T’pret nji motër, t’pret nji nanë”

Dhimët te zoti i paska ra:

“Çohu Halil ti! Hajt e mere!”

65-Qat-herë djali a dalë prej vorrit

Në shpin të gjogut si kish pas ra

Nand ditë udhë larg tue shtegtue

Po i del para tue nga e motra:

“Mirëse vjen Halil i motrës”

70-“Mirë se të gjej moj motra e eme”

“Hajde mrendë me pi nji kafe”

“S’ke pse m’ton moj motra e eme

Bukë kam ngranë, kafe kam pi

Po shtrëngohu e t’shkojmë në shpi”

75-“Po lum motra” i paska thanë

Edhe veshet e shtrëngohet

Marin rrugën dalë-kadalë.

Kur kan shkue der m’nji shej vendit

Na i tha motra t’vllat Halilit:

80-“Era dhe bre vlla po t’vjen?!”

“Hec moj motër zoti t’vraftë

Se nandë vllazën qi kemi kanë

Nandë saraje kemi m’kambë

Tuj bajtë gur tuj bajtë gëlqere

85-Prandaj era dhe mue më vjen”.

Kur kan shkue pak më përtej

“Bjeri fyellit vlla” i ka thanë

“Hec moj motër” djali i ka thanë

“Se nand vllazën qi kem kan

90-Se nandë fej që kemi pasë

Të nandëve s’bashku na u kem ra

Të gjithve gjuha cop a ba”

Ç’po kuvendin dy zogj malit

Me nji çudë që sot po shofin!

95-“Shkon i gjalli udhës me të dekin”

“Ndiej mor vëlla” motra po thotë

“Shka kuvendin zojt e malit?”

“Hec moj motër zoti t’vrafët

Q’i u mba vesh ti zojve t’malit

100-Për në marsh vesht ti zojt e malit

Për tri vjet ke shpija s’mbrijmë”

Qe po dalin m’ nji lak kodre

Na i ka pa sarajet e veta

Të gjitha zi dhe vrugue.

105-“Te fort koniqe kankan rrxue”

Po i thot vllaut o motra e vet.

“Hec bre motër zoti t’vraftë!

Prej nand vllazën ne kem kanë

E nandë nuse kemi marrë

110-Nandqind krushq ne kena pasë

Tan tuj kcye e tuj lodrue

Derë koniqet na i kanë rrxue

E timi i pushkëve na i ka vrugue”.

Paskan hipur prapë m’nji kodër

115-Paskan pa nandë vorre t’bardha

Sa trishtim motra ka marrë!

“Po kto vorre zot’ çka janë?

Un’ qetu si paskam lanë”!

“Po ti hec mori motër zeza

120-Pse nand vllazën kemi kanë

Nandë dibranë ne kemi pasë

Të tan kan dekë, ne i kem varrue”.

Kur kan vojtë pak ma përtej

I vëllaj s’motrës i ka thanë;

125-“Mbajm’a kalin mori motër

Se po kam nji fjal me ‘i njeri”!

Kur ka vojtë vajza ke shpija

Ka gjetë t’amën mbas caranit;

“Çke qi kjan moj nana e eme?

130-Ti nandë reja i ke marrë”!

“Shuej bre bi, ty Zoti t’vraftë

Se qysh ditën qi ke shkue ti

Djemt e mi kan vra shojsh’jnë

Vllaznit tue jan mblue me dhe!”

135-Po e pvet plaka të bin;

“Me ka erdhe mo’j bi?”-i ka thanë

“Besa erdha me Halilin”

“Mos fol ma, he zoti t’vraftë!

Se Halili gjindet dekun”.

140-Prapë kuvend nana me t’bin;

“Kesh t’a shof me sy Halilin

E t’i shndroj me ta dy fjalë”

Kankan marrun dora doras

E n’fund t’shkallëve kankan ra

145-Kurkund djalin s’e kan pa.

Paskan vojt tu vorri i djalit

Na i kan thirrë “Halil Garri”

Djali gjall ma nuk u ndie

Veç se krahin jashtë ka shti

150-Nanë e bi janë çue në kambë

Ngryka-ngrykas kankan marrë

152-N’vorr të Halilit dekun ran.


II- Kënga e “Halil Garrisë” cilësohet se është një variant i hershëm i baladës së “besës”, pasi gjurmët e saj ndeshen shumë kohë përpara regjistrimit të At Gjergj Fishtës. Vlen të citojmë faktin se për këtë variant na dëshmon Dozonit[2], kur thotë se:- në bazë të baladës (variantit) “Kënga e Halil Garrisë” u krijua dhe balada e famshme e “Lenore-s” e Bürger-it[3] dhe pas kësaj, ne kujtojmë se Gottfried August Burger nisi ta shkruajë “Lenore-s në vitin 1773 dhe e botoi në vitin 1774 në Göttinger Musenalmanach. Realisht ky variant është më i hershëm se koha e dëshmisë së Dozonit, po të gjykojmë nga ndërhyrjet që janë bërë në të, por duhet të theksojmë se me gjithatë, nuk është as më i herëshmi, as më “origjinali” dhe as më i “pastërti” shqiptarisht. Megjithatë, adresimet që i bëjnë këtij varianti në drejtim të kohës së “lindjes “ së tij dhe aludimit të ngjashmërisë me persona dhe ngjarje reale historike, mua më duket jo vetëm e tepëruar por edhe me një synim shtrëmbërimi jo rastësor të së

vërtetës mbi këtë variant, në veçanti, dhe baladës në tërësi. Pa marë rolin e kritizerit dhe pa pretenduar për monopolin e së vërtetës, po parashtroj mendimet e mia.

III- Studiuesit grekë[4] e zhvendosin origjinën e balladës në Azinë e Vogël prej nga ka ardhur në Ballkan në shekujt IX-X, fillimisht në Greqi, prej nga është përhapur në popujt sllavë e më pas te të tjerët. Studiuesi grek Linos Politis[5]shkruan se:….Nga Azia e Vogël, ku u krijua fillimisht, kënga u përhap në të gjithë Greqinë dhe, siç ka treguar hulumtimi, u kaloi sllavëve dhe popujve të tjerë… Meqënë se më hollësisht për këtë tezë do flasim gjatë analizës së variantit grek të baladës, këtu e vlen të ndalemi shkurtimisht për tezën e origjinës që pretendojnë studiuesit grekë.

Balada nuk mund të jetë krijim i shekullit të IX me origjinë nga Azia e Vogël për arsyen e thjeshtë se asnjë e dhënë nuk e mbështet.

Normalisht që do shtrojmë pyetjen se: si u krijua në vendet e Azisë së Vogël, çfarë nevoje e lindi këtë baladë në zemër të perandorisë Bizantine, nevojë që ishte e ngjashme me nevojat e popujve ballkanas? Perandoria Bizantine ishte e ngritur dhe e mbajtur në këmbë mbi baza ligjore të shkruara, kishte gjykatë, ushtri, administratë etj dhe nuk ishte vend që kishte nevojë për institucionin e “besës” për të qëndruar.

Si lindi balada dhe e kaloi censurën e kishës ortodokse byzantine, duke patur parasysh seishte një krijim që mbartëte “blasfeminë”e dyKrishtërimit, ringjalljen e një farë “Halil Garria” apo njëfarë “Kostandini”, të ngritur nga varri si një Krisht i ri?

Në kushtet që balada do ta kishte vendlindjen në Azinë e Vogël, duhej që edhe sot kjo baladë të kishte në këto vende dendësinë më të madhe të varianteve dhe motërzimeve të saj, gjë që nuk rezulton të jetë reale.

Po ashtu lind pyetja se me çfarë lëvizje popullate erdhi balada në Ballkan, sepse baladat mbarten vetëm me lëvizje popullate nga një vend në tjetrin etj.

Pyetjet janë të shumta, por edhe vetë studiuesit grekë nuk japin argumenta bindëse.

IV-Mendojmë se teza e origjinës së baladës nga