GJENIA E KADARESË NË PENËN ESHPENDI TOPOLLAJT


MEÇAN HOXHA



I bindur në madhështinë e penës të Ismail Kadaresë dhe shërbimin e vyer që talenti i tij i ka bërë Kombit tonë, shkrimtari Shpendi Topollaj, pasi ka shkruar dhe analizuar gjerë e gjatë krijimtarinë e të tjerëve, duket se njerin nga 25 librat e tij me kritika letrare, detyrohet t`ia kushtojë vetëm jetës dhe veprës së tij. Libri i porsa ribotuar nga shtëpia botuese Jozef , “Kur qesh dhe qan Kadareja”, në penën e këtij poeti të mënçur e shpirtmadh të kritikës, merr përmasat e një rrëfimi të sinqertë dhe plot dashuri, për atë që bota mbarë e ka thënë fjalën e vet dhe që dikush e ka quajtur “më i madhi shkrimtar i gjallë i kohës” apo “Kalibrin më të jashtëzakonshëm të këtij shekulli”. Pa teprime e stërhollime të dala mode, ai na e paraqet Ismailin njeri dhe krijues, si pasuri të paçmuar të të gjithë shqiptarëve, si mburrjen dhe krenarinë e padiskutueshme të tyre. Madje, ai gati revoltohet, kur sheh se miopia apo më keq, ligësia e disave, mundohet t`ia ulë vlerat atij. I krahason me të drejtë ata me xhuxhat e Aufenbergut që duke hipur në shpinën e gjigantit, thoshin se janë më të mëdhenj se ai. Ndaj dhe librin e çel me fjalën e latinëve të vjetër “O Kombe! Ruani njerëzit

e mëdhenj se përmes tyre do t`ju njohë bota.” Fillimisht, ky autor, Kadarenë na e ka paraqitur si njeri. Me një prozë poetike mjaft të këndshme, ai, në shkrimin me titull “Një ditë e paharruar” na jep portretin e Ismailit me ngjyra të ngrohta dhe të gjalla. I veshur pa ndonjë kujdes të veçantë, me një palë syze të zakonshme, të zeza dhe të rënda, ai, di të vlerësojë dhe të ndihmojë të tjerët. Është i drejtpërdrejtë në marrëdhëniet me njerëzit. Nuk kërkon nderime formale. Ka një thjeshtësi të natyrshme, nga e cila shpesh të duket naiv e fëminor. Flet qetë dhe jo me fjalë të zgjedhura. Të sheh drejt e në sy, të dëgjon me vëmendje dhe shumë i përqendruar. Nuk mban njeri në gojë dhe nuk shfaq asnjë lloj përbuzjeje për ndonjerin. Vetëm i ka mbetur merak që nuk ka futur ndonjë rrahës profesionist t`ja zbusë kurrizin ndonjë kritiku rrugaç. Dhe mbi të gjitha, po të të quante mik, ai bëhej Pilad i përjetshëm. Dhe njeri që në asgjë nuk të kujtonte komunistin. Për më tepër, me kalimin e kohës, në biseda intime e stigmatizonte atë. Pra, plotësisht koherent me ato që shkruante. Dhe që ai që donte ta kuptonte, s`e kishte të vështirë ta bënte këtë. Për të mos thënë se gati në të gjithë librat që shkroi e botoi aso kohe, përveç dukjes, ai lexohej edhe midis rreshtave. Dhe Shpendi, jo pa qëllim citon shkrimtarin e mrekullueshëm Visar Zhiti i cili pohonte se atje në burg ku qenë, e prisnin me padurim një libër të Kadaresë, pasi aty shihnin se deri ku kishte shkuar puna me sistemin.

Më tej, Shpendi Topollaj analizon disa nga veprat e këtij shkrimtari që sikurse thotë në parathënien e tij “… në çdo kohë dhe në çdo rrethanë ka marrë pjesë në gëzimet dhe hidhërimet e vendit të vet, pra ka qeshur dhe ka qarë së bashku me popullin e tij.”

Romanin “Qyteti pa reklama” ai e quan “Provë e pakundërshtueshme e antikonformizmit të Kadaresë.” Për “Jeta, loja dhe vdekja e Lul Mazrekut” Shpendi, duke mos u pajtuar me ata që bëjnë thirrje për të mos u marrë shumë me të kaluarën, i referohet Ciceronit që thosh se “Të mos dish se çfarë ngjarjesh kanë ndodhur para nesh, është njëlloj si të mbetemi gjithmonë fëmijë.” Autor i disa librave për mitologjinë, Sh. Topollaj rezonon bukur në analizën e këtij romani, me figuracionin e përdorur nga Kadareja. Po shkëpus një fragment nga kritika e tij: “Dhe shihni ç`ngjet: ndërsa grekët me gojën e Homerit pohonin se kur tërhiqej zvarrë nga Akili, Hektori qe i vdekur, dhe romakët nëpërmjet Virgjilit mbronin mendimin se Akili ia shpoi këmbët Hektorit dhe në ato vrima futi litarin për ta tërhequr, por që fundja, askush nuk e vinte në dyshim se i prekur nga lutjet e të atit, ai ua ktheu trojanëve trupin e të vrarit, mijra vjet më vonë, në një vend që qëndronte midis tyre dhe që ndofta qe më i vjetër se ata, do të shfaqeshin ca monstra që do t`ua kalonin në ligësinë e fantazisë dy të parëve, duke inskenuar një vrasje në kufi, me aktorin e dështuar fatkeq, tashmë ushtar, Lul Mazrekun, për të tmerruar e frikësuar turmat e njerëzve të mjerë, në një kohë që kishin vrarë sa kishin mundur, vetëm pse donin të braktisnin “parajsën” socialiste dhe as e kishin marrë mundimin që prindërve të tyre,

t`u tregonin të paktën varrin.”

“Darka e gabuar” është romani tjetër me të cilin merret kritiku Sh. Topollaj. Në shkrimin për të dhe të titulluar me ngazëllim “Të lumtë pena Kadare!” ai e quan këtë roman si një dhuratë shumë të çmuar për popullin tonë, me rastin e 100 Vjetorit të Pavarësisë. Ai e konsideron romanin në fjalë vazhdim të “Kronikë në gur”, pasi në të mbizotëron pak a shumë po ajo atmosferë, ai mentalitet, ajo psikologji, herë - herë dhe po ato personazhe. Gati - gati, thotë ai, ndodhemi para një diologjie. Për këtë roman, për fantazinë e gërshetuar me realitetin, për ngarkesat e ngjarjeve dhe ato ideo - artistike apo emocionale që na jep, Topollaj e ka quajtur si veprën më të arrirë të këtij shkrimtari në vitet e demokracisë. Ai shprehet se për një libër të tillë, duhet vetëm mendja gjeniale e Kadaresë, të cilit padrejtësisht i është mohuar dhënia e çmimit Nobel. Ai tërheq vëmendjen edhe për gjuhën që Kadareja përdor. Ajo është pa gorgorizëm, pra pa kujdesin e tepruar në të shprehur, me qëllim që të tingëllojë artificialisht, por që ëmbëlsohet me eufoninë e njohur të tij. Shpendi vë re edhe faktin se Kadareja me aftësitë e tij të rralla mund të shkruaj edhe për eskimezët, edhe për indigjenët, edhe për alienët, por ai ka vendosur të merret dhe t`i shërbejë popullit e vendit të tij.

Një vend të rëndësishëm në këtë libër, zë edhe studimi “Shkrimtarë, shqiptarë, miq”, ku ai duke hyrë në kuptimet dhe nënkuptimet e librit monografik të autores me emër, Fatime Kullit “Uragani i meteorëve”, me nëntitull “Bilal Xhaferri përballë Kadaresë”, dhe me anë faktesh, deduksionesh e induksionesh dhe me një llogjikë të hekurt, u kundërvihet atyre që duan të përzjejnë sipas parimit romak “Obscurum per Obscurur” që don me thënë “të shpjegosh diçka të errët me diçka më të errët”, Kadarenë me ata që e luftuan atë shkrimtar atdhetar, antikomunist dhe me shumë perspektivë. Kritikën që ai i bëri romanit “Dasma”, edhe vetë Ismaili e quan të arsyeshme, pasi sikurse shprehet Topollaj, ai e di saktë atë thënien e Horacit se “Edhe Homeri i mirë, nganjëherë fle.” Shpendi, këtu gjen rastin që të na pasqyrojë edhe mosmarrveshjet mes Ismailit dhe prof. Arshi Pipës dhe kujton një darkë te “Rogneri” kur ai i pohoi se kam gabuar me Arshiun. Dhe kulmin e apologjisë, mendoj se kritiku Shpendi Topollaj e mbërrin kur u drejtohet atyre që duan ta ngatërrojnë Kadarenë me një letër që ai ja dërgonte Nexhmije Hoxhës dhe që ata, me zellin e miut, e paskan zbuluar. Duke bërë fjalë për thënien e Kadaresë se ca të paduruar në perëndim po më quajnë disident, Topollaj, ndër të tjera shkruan: “Njohës i thellë i mitologjisë, ai na le përshtypjen se sapo është konsultuar me orakullin në tempullin e Delfit, atje ku dikur shkoi vetë mbreti i Lidisë, Krezi (se dhe vetë është mbret në fushën e letrave), dhe i zgjedh fjalët, duke i mëshuar “të paduruarve”. Pra,

ata duhet të presin edhe ca.”

Shpendi i quan mjeranë ata që mprehin shpatat e ndryshkura kundër Kadaresë. Ai u kujton atyre thënien e një gojtari të vjetër se “Lapsi është më i fortë se shpata.” Ngritja e zërit në mbrojtje të Kadaresë, sipas Topollajt, është mbrojtje që i bëhet në përgjithësi kulturës dhe të ardhmes tonë. Me mjaft përgjegjësi e mprehtësi janë trajtuar si libri studimor i shkrimtarit durrsak Met Dervishi “Intertekstaulja dhe disidentja te “Dimri i vetmisë së madhe” ashtu edhe dy librat e tjerë të gjeniut tonë , romani aq i mirëpritur “Darka e gabuar” dhe “Shtërgu i fundit” që bën fjalë, për një këndvështrim të pazakontë të autorit, për diçka pa rëndësi në dukje, pra dashurinë e Lasgush Poradecit në moshë të thyer për Ana G. Ja si shkruan Shpendi për këtë: “Veç duhet pranuar se atë së pari e pa dhe e kuptoj, për të mos thënë e përligji, një tjetër mendje superiore, ajo e Ismail Kadaresë. Marsel Prusti për stilin e shkrimtarit ka thënë se ashtu si dhe për pikturën, nuk është çështje teknike, por është çështje botëvësht