GEZUAR DITËN E VERËS.


Prof Dr Lutfi Alia

Më 14 mars, në një atmosferë festive, shqiptarët kremtojnë Ditën e Verës, që ishte, është dhe do të jetë festa më e bukur popullore mbarë shqiptare. Festa hiroshe Dita e Verës e ka origjinën në antikitetin iliro-albanez, e ruajtur e transmetuar me tërë bukurinë e saj në ditët tona dhe per keto vlera është shpallur dhe festë kombëtare. Te gjithe e njohin si festa popullore e Elbasanit, ndërsa në fakt nuk është festë lokale, sepse ishte e do të mbetet festa mbarë shqiptare, e kremtuar nga Doklea, Vermoshi, deri në Mitrovicë e Prishtinë; nga Shkodra, deri në Kostur e Çamëri; nga Durrësi dhe Elbasani - deri në Shkup e Manastir. Festohet në fshat e në qytet, kudo në trojet arbërore, por dhe nga arbëreshët e Italise, të cilët e morën me vete dhe vazhdojnë ta kremtojnë këtë festë tradicionale dhe në ditët e sotme. Ndonëse diku festohet më pak e diku më shumë, rëndësi ka se kjo festë e lashtë pagane ilire eshhte ruajtur, vazhdon të kremtohet dhe Dita e Verës e rinovuar, është bërë festa më e bukur shqiptare. Populli i Elbasanit, ka merita të pakontestueshme, se e ruajti besnikërisht këtë festë tradicionale shumë shekullore, e mbajti të pastër, e festoi me gjithë bukurinë e saj, me të gjitha ritet e lashta, i dha shpirtin e vet, duke shmangur çdo lloj tentative për t’i ngjitur elemente fetare, ashtu si nuk e lejoi të ngatërrohet politika. Ndonëse në shumë treva të tjera kjo festë u zbeh, u “harrua”, elbasanasit e festuan rregullisht, sepse e ndjenin në shpirt, si pjesë integrale e jetës dhe e kulturës elbasanase, e ruajtën e përjetuan dhe e kremtuan me gjithë bukurinë dhe vlerat e saj, kësisoj Elbasani prej shumë shekujsh, u ba zemra dhe Tempulli i Ditës së Verës.

Origjina e festës “Dita e verës”.

Dita e Verës është festë e lashtë me zanafillë ne antikitetin e larget pagan dhe kremtohej me 1 mars, ditën e fillimit të muajit të parë të vitit, që shënonte fundin e dimrit të acartë, rizgjimin, ripërtëritjen, plazmimin e natyrës dhe fillimin e pranverës, ishte festa e dashurisë për njeriun, për natyrën, për jetën. Në antikitet, dita e parë pranverës kremtohej në tempujt e Artemises, e bija e Zeusit me hyjneshën Latona dhe motra binjake e Apollonit. Ashtu si të gjithë popujt antikë të Mesdheut edhe ilirët nderonin kultin e Artemises dhe e kremtonin festën e pranverës në tempujt dedikuar asaj, të ngritur në Apolloni, në Durrës, në Kandavia, në Butrint etj.


Fasada e e rindërtuar e tempullit të Artemises në Apolloni, i pagëzuar nga Leon Rei “Monumenti i Agonotetëve”.

Në lashtesi, njerëzit i gëzoheshin daljes nga dimri i ftohtë, përjetonin ndryshimet e natyrës, shkrirjen e borës, kaltërsinë e qiellit dhe ngrohtësinë e diellit, gjelbërimin dhe çeljen e luleve, lulëzimin e pemëve, daljen e bagëtise në kullota, gëzoheshin fëmijët, por dhe të rriturit, që fillonin përgatitjet për mbjelljet e pranverës dhe fillimin e këtyre ndryshimeve stinore e festonin me Ditën e Verës. Si kuptohet, në thelb, kjo festë ka fantazinë dhe simbolizmin, që shprehin daljen nga izolimi dimëror, braktisjen e të ftohtit dhe ky kapërcim astronomik dhe shoqëror, festohet me gëzime kolektive, me argëtime, me alegri dhe humor, që shënojnë dhe kulmin e festës. Pranvera vjen me vrull dhe fuqishëm pas dimrit, pra shpreh kapërcimin nga kaosi - mundimi - izolimi, në rregullin dhe normalitetin natyral dhe social. Kjo festë shënon "hyrjen në pranverë", me perceptuar të mirën, mbarësinë, dritën, gëzimin, rizgjimin, ripërtritjen e natyrës dhe të shoqërisë, kundrejt dimrit të egër, të ftohët, letargjik, izolues. Ky kapercim nga dimri në pranverë, festohej me rituale të kultit diellor, perëndisë Dielli – jetëdhënësi, të shprehur me profecitë për shëndet, mbarësi e begati gjatë vitit të ri. Adhurimin për perëndinë "Dielli", iliro-albanezët e përjetë-suan me emërin e ditës së fundit të javës "e diela", njëlloj si anglo-saksonet (Sunday), por ndryshe nga popujt e tjerë evropianë, të cilët e kanë emërtuar Dita e Zotit - Domenica. Vitalitetin, bukurinë dhe mirë-sitë e stinës pranverë, populli ynë i ka mishëruar në urimet: "Asht si vera", “Shendrit si pranvera”, "Tu bëftë jeta verë", "Punë si verë", “Shëndeverë”, ashtu duke iu dhënë vajzave emrat Vera dhe Pranvera. Ditën e parë të vitit, që shënonte fillimin e ripertritjes të natyrës dhe të jetës, ilirët, e festonin më 1 mars. Në lashtësi viti kishte 10 muaj me 304 ditë dhe fillonte me 1 marsin pranveror, çka spjegon pse muaji i 7° quhet shtator, i 8° tetor, i 9° nëntor, i 10° dhjetor. Ky emërtimi sipas rradhës të muajve nuk u ndryshua dhe kur mbreti i Romës Numa Pompilio (754 – 673 p.K) i shtoi vitit muajt dimëror, janarin dhe shkurtin, duke e bërë vitin kalendarik me 12 muaj - 365 ditë, të barabartë me vitin djellor. Janari u quajt për nder të Ianuarius, hyut Romak ruajtësi i portave dhe i urave, në kuptimin, janari hapte portat e vitit të ri; ndërsa muaji februarii, u quajt në nderim të hyut etrusk Februs dhe hyjneshës romake Febris, që e kishin kulmin e lidhjes dashurore më 14 shkurt, datë që disa shekuj më vonë, u bë festa e Shen Valentinit, festa e të dashuruarve. Ilirët ruajtën emrin janar, ndersa per februarii përdoren dy emra shkurti (muaji më i shkurtër i vitit) dhe fruri (forme e modifikuar Februs – Febris). Muaji shkurt fillimisht kishte 29 ditë dhe 30 ditë në vitin e brishtë, por perandori August (63 para K – 14 pasK) i a hoqi një ditë, duke i bërë me 28 ditë dhe 29 ditë muajin e vitit te brishtë dhe ia shtoi muajit gusht, që u bë jashtë rradhe me 31 ditë, me qëllim, që muaji i dedikuar Augustit, të mos ishte më i shkurtër se korriku (Julius), që kishte emërin e Julius Çesarae. Sipas kalendarit të vjetër Julian, i shpallur nga Jul Çesari në vitin 46 para K (funksio-noi deri në shekullin XVI), dita e verës festohej më 1 mars, ndërsa pas 15 tetorit të vitit 1582, me kalen-darin Gregorian, viti u spostua me 10 ditë në vitin 1600, 11 ditë në 1700, 12 ditë në 1800 dhe 13 ditë në vitin 1900. Shtesa e ditëve në çdo një shekull, u diktua nga numëri i viteve të brishtë, andaj, duke filluar nga viti 1901, me shtesën 13 ditë me kalendarin Gregorian, Dita e Verës kaloi më 14 mars. Pra kjo ditë nuk ka lidhje me kalendarin lunar turk, përkundrazi Dita e Verës Shqiptare përkon me 14 marsin diellor, që është dhe festa e Hyut Mars, që i ka dhënë emërin muajt të parë të pranverës.

Dita e Verës në antikitetin ilir.

Në periudhën post-helene, hyjnitë u përvehtësuan dhe u përshtatën nga romakët, kështu hyjnesha Artemise u identifikua me hyjneshën Diana dhe kudo ku kishte tempuj të Artemise, romakët nuk i shka-tërruan, por i ruajtën dhe ia përshtatën panteizmit romak, duke i dhënë emërin Diana. Diana ishte hyjnesha e romakëve dhe e ilirëve, ishte hyjnesha e pranverës, e pyjeve dhe e lëndinave, mbrojtëse e kafshëve të egra, e burimeve, e lumenjeve, ishte gjuetaria me hark, mbrojtëse e grave, hyjnesha e dritës dhe e hënës, e zjarrit, e fertilitetit të natyrës. Diana nderohej nga gratë romake dhe ilire, si hyjnesha e fekondimit dhe e lindjes, e mbrojtjes të shëndetit të grave dhe të fëmijëve, si e përshkruan Ovidi në veprën Fasti, pjesa III, faqe 397. Romakët dhe iliret, Dianën e njihnin dhe me emrin Lucina, nga Lucinus - bartëse e dritës, shpërndarëse e dritës mbi tokë, duke filluar nga dita e parë e pranverës. Në periudhën e gjatë të pushtimit romak të Ilirisë, kulti i Dianës, u përvehtësua dhe nderohej nga të gjitha fiset ilire, të cilët për këte hyjneshë, kishin ngritur tempujt e Dea Diana, ndër të cilët tre më të famëshmit janë, tempulli i Diana në Doklea, tempulli i Diana në Kandavia – Kunavia dhe tempulli i Diana në Butrint. Qyteti i Doklea ishte qendra e fisit ilir të Dokleateve dhe qyteti i lindjes i perandorit Romak Diokleciani (Munro J.A.R: The roman town of Doclea in Montenegro. Archaeologia 1896). Në Doklea, romakët ndertuan shumë vepra publike dhe kulti, ndër të cilat dhe tempullin Diana. Në Enciklopedinë Italiane (viti 1933), bazuar në historinë romake shkruhet: ”Da una stazione militare ossia castello, sorto nel territorio della tribù illirica dei Doclati o Docleati, si sviluppò dapprima una comunità di diritto latino attribuita alla colonia di Scodra (Albania) e affidata a un principe indigeno, poi da parte di Vespasiano fu fatta municipio regolare. Aaveva foro, basilica, templi, di cui uno dedicato a Diana. Fu distrutta dagli Avaro-Sloveni all'inizio del sec. VII”. “... Ishte një stacion ushtarak dhe kështjellë, e ngritur në territorin e fisit ilir Doklatet ose Dokleatet. U zhvillua fillimisht si komunitet i të drejtës latine, pjesë e kolonisë së Shkodrës (Albania). Drejtimi i qytetit iu besua fillimisht një princi vendas, por më pas Vespasiano e bëri municipio të rregullt. Kishte foro (qendra politike, fetare dhe tregetare), bazilikën dhe tempuj, nga të cilët njeri i dedikuar Dianës. Doklea u shkatërrua nga Avaro-Sllovenët në shekullin VII i pas K”.

Krijimi i kultit dhe rritja e hegjemonisë të hyjneshës Diana ndër fiset ilire, dëshmohet me tempullin madhështor kushtuar Dianae Candaviensis – Diana e Kandavias, që sipas burimeve historike romake, ndodhej në verilindje të Skampës, pranë një stacioni të rrugës Egnacia. Disa studiues sugjerojnë, se ky tempull ishte në Çermenikë, të tjerë thonë ne Babje të Librazhdit, të tjerë mendojnë se ishte i ndërtuar thellë në malësi dhe nga atje, festimet për nder të kësaj hyjneshe u përhapën në trevat e tjera, sidomos në Skampa - Elbasan. Njoftimin e parë për këtë tempull e dha austriaku Camillo Praschniker, i cili zbuloi mbishkrimin Add Diana Candaviensis - tempulli i Dianës të Kandavias”. Në tempullin e Diana festohej Dita e Verës, që fillonte me pelegrinazhet banorëve, me lutje dhe sakrifikime dhe më pa