Gabime përkthimore në sferën e marrëdhënieve ndërkombëtare


Prof.dr. Eshref Ymeri


Me zhvillimin e teknologjisë së internetit dhe me botimin e teksteve mësimore me vlera praktike, sot është bërë e mundur që kushdo që ka dëshirë dhe talent, mund t’i hyjë studimit të një gjuhe të huaj në mënyrë të pavarur. Madje në internet mund të pajtohen edhe pedagogë për mësimdhënie. Por, në të shumtën e rasteve, dijet e përftuara gjatë studimit të një gjuhe të huaj, nuk janë të mjaftueshme për t’u marrë me përkthim në një mënyrë profesionale. Sepse zotërimi në nivele të kënaqshme i një gjuhe të huaj, nuk do të thotë se mund të arrish të bëhesh edhe përkthyes.

Herë-herë hasen njerëz të talentuar, të cilët, gjatë përkthimit gojor, arrijnë të përballojnë përkthimin e shumë fjalëve apo shprehjeve të vështira, madje pa pasur as arsimimin, as përvojën e duhur. Por këto janë raste të rralla në jetë dhe përbëjnë përjashtim nga rregulli i përgjithshëm. Megjithatë, duhet theksuar se në jetë u qëllon të gabojnë edhe diletantëve, edhe profesionistëve. Por nganjëherë gabimet e përkthyesve tingëllojnë kaq absurde, saqë ato i përmendin si anekdota.

Jo rrallëherë si shkak për gafa të tilla në përkthim shërbejnë të ashtuquajturit “miq të rremë të përkthyesit” ose omonimet ndërgjuhësore. Kështu, p.sh., fjala mjaft e përhapur e anglishtes “magazine”, në gjuhën shqipe s’përdoret absolutisht në kuptimin “magazinë”, por në kuptimin “revistë”. Fjala e italishtes “lunatico” dhe e anglishtes “lunatic” kanë kuptime krejt të ndryshme në gjuhën shqipe: e para përdoret në kuptimin “njeri që ecën në gjumë, që vuan nga makthi i natës, somnambul, kurse e dyta përkthehet “i marrë, i çmendur”.

Në vijim po i njoh lexuesit me disa gabime në përkthim, të cilat janë bërë shkak edhe për skena humori, edhe për keqkuptime në sferën e tregtisë, e diplomacisë, edhe për ndonjë ndëshkim të rëndë financiar, edhe për ndonjë ngjarje tragjike të përmasave katastrofike.

Një etiketë me zarar

Arsyeja kryesore e gabimeve në përkthimin gojor është horizonti i pamjaftueshëm kulturor i përkthyesit. Për pasojë, ai nuk i njeh traditat historiko-kulturore të një vendi të caktuar, me të cilin bën tregti një sipërmarrës që ka këkuar ndihmën e tij. Kështu, një prodhues i njohur i verërave rumune të qytetit Myrfatlar, dikur mendoi të hidhte në tregun ndërkombëtar një prodhim të ri. Verës që mendonte ta tregtonte në disa vende të botës, përfshirë edhe Rusinë e Bullgarinë, në konsultim me përkthyesin, i pati vënë etiketën “Zaraza”. Ky emër lidhet me një legjendë të Bukureshtit të viteve 30-40 të shekullit të kaluar. Skenaristi rumun Serxhiu Nikolaesku (Sergiu Nicolaescu - 1930-2013) e pati përdorur këtë legjendë në filmin Supravieţitorul” (I mbetur gjallë), i cili pati dalë në ekran në vitin 2008.

Heroina e filmit, Zaraza, që në rumanisht do të thotë “e mrekullueshmja”, ishte njëra nga prostitutat më të magjishme të klubeve elitare të natës në Bukuresht. Ecjet e saj të shkujdesura dhe ngjyrat e fustaneve të saj magjepsëse, i linin meshkujt pa mend. Emri i heroinës romantike, i njohur për shumicën e rumunëve, në përfytyrimin e tregtarit të verërave, vendoste një lidhje të hamendësuar me pasionin dhe me dashurinë e zjarrtë për një damë të magjishme. Por përkthyesi, dhe bashkë me të edhe tregtari, kishin harruar më të rëndësishmen: ç’kuptim kishte kjo fjalë në gjuhët e vendeve ku do të tregtohej vera rumune?

Kjo fjalë përdoret në spanjisht. Haset në Meksikë, si emërtim i një lëngu frutash. Kurse në Venezuelë kështu quhet një qendër banimi, pra, përdoret si emërvend (toponim). Por si do të pritej kjo llojë vere në Rusi dhe në Bullgari? Sepse në rusisht dhe në bullgarisht kjo fjalë do të thotë “sëmundje ngjitëse, epidemi”. Merret me mend fare lehtë se si do të reagonin konsumatorët rusë dhe bullgarë ndaj kësaj vere me një të tillë etiketë. Askush nuk do të kuturiste t’i afrohej.

Gabime në sferën

e diplomacisë

Është e panumërt moria e incidenteve politike dhe diplomatike që janë krijuar për shkak të përkthimit të gabuar në gjuhën angleze të fjalës së frëngjishtes “demander” (pyes, lyp), një folje kjo e ngjashme për nga tingëllimi dhe drejtshkrimi me foljen e gjuhës angleze “demand” (kërkoj).

Aty rreth vitit 1830, mes Parisit dhe Vashingtonit lindën debate të zjarrta lidhur me taksat. Prandaj presidenti Xhekson (Andrew Jackson - 1767-1845) mbajti një fjalim në Kongres, duke propozuar masa të jashtëzakonshme.

Mesazhi që Franca i dërgonte Shtëpisë së Bardhë fillonte në këtë mënyrë:

“Qeveria e Francës lutet…”.

Përkthyesi e pati përkthyer:

“Qeveria e Francës kërkon…”

Presidenti Xhekson reagoi shpejt dhe prerazi, duke deklaruar, se, në qoftë se qeveria franceze do të guxonte të kërkonte, atëherë ajo nuk do të merrte asgjë. Për fat të mirë, gjithçka u vu në vijë, sapo përkthimi qe ndrequr.

Publicisti amerikan Xhon Koulman (John Coleman - 1935), në njërin nga librat e vet rrëfen për një takim të një delegacioni spanjoll me një delagacion francez. Njëri nga delegatët spanjollë që mori fjalën për të diskutuar, meqenëse kishte ngjirje zëri, iu drejtua të pranishmëve:

“Ju lutem të më falni se jam ftohur”.

Përkthyesi i frëngjishtes, duke mos qenë fort i kujdesshëm, këtë fjali e përktheu si më poshtë:

“Më falni, unë jam kaps”.

Delegacioni francez u shkul së qeshuri aq shumë, saqë shkundi tërë sallën dhe ngjalli kureshtinë e të gjithë të pranishmëve. Përkthyesi, i zënë ngushtë, u mundua të jepte shpjegime, por më kot.

Në vitin 1980, Sekretari i Përgjithshëm i Organizatës së Kombeve të Bashkuara Kurt Vald-hajm (Kurt Waldheim - 1918-2007), bëri një vizitë në Iran për të zhvilluar bisedime për lirimin e pengjeve amerikane. Kur arriti në Teheran, ai deklaroi:

“Unë kam ardhur si ndërmjetës, për të diskutuar kushtet e kompromisit”.