Fyelli i Tanës


Fyelli i Tanës

Nga Timo Mërkuri


Të gjithë e dimë historine e përjetësuar në këngën “Fyelli i Tanës”. Kush ka qënë fatlum e ka dëgjuar edhe këngën e saj , duke përjetuar emocione tronditëse si rrallë herë.

Unë kam patur fatin që ta dëgjoj këtë këngë, dhe jo vetëm në një variant (a). Emocionet që ngjall kjo këngë, kanë qënë një nga arsyet që botova edhe një sprovë me titullin “Fyelli i Tanës” te libri im “Vesa mbi këngë”.

Njohja me varinatin delvinjot të kësaj kënge më nxiti për këtë shkrim si shtesë dhe plotësim i sprovës së mësipërme.

1- Historia e kësaj balade është e koncetruar në tëkstin e këngës, i cili është si vijon:

Tanë o moj Tanë/Ngrehu dhe zgjo babanë

Hajdutët në stan seç ranë/Mua lidhurë më kanë

Qen korbec në shtrug e vranë/Dash’ jallush në hell e kanë

Dhënt’ i muar edhe vane/Tanë moj e zeza Tanë

-Në variantin e Zagorisë përmënden disa cilësime për kalin që duhet të marë babai i Tanës për të zënë hajdutët, por pa ndonjë shpjegim llogjik si ;

Në mart-o kalin e bardhë/I arin këtu tek janë

Në mart-o kalin e zi/S’i arin as në shtëpi.

-Në variantin himarjot, vajza quhet Qeranë në vend të emrit Tanë. Po kështu pas vargut ..Dhënt’ i muar edhe vanë…vjen vargu identifikues i vendngjarjes që thotë…Kaptuanë Llogaranë

Ndryshimi i emrit nga Tanë në Qeranë ( në variantin himarjot) mendoj se është si pasojë e aktualizimit të këngës në mjediset himarjote.

Faktikisht emri Qeranë është një emër shumë i vjetër në zonën e Himarës, i trashëguar nga periudha të herëshme me shpjegim eemrin e maleve Akrokeraune.

Egziston një variant i shpjegimnit të emrit Akrokeraune. Shkencërisht kjo shpjegohet Malet mbi(tejë)Keraune, por shpjegohet nga populli edhe me dy emra te rinjsh të dashuruar, Akro dhe Qeranë. Rapsodi popullor, kur vendosi ngjarjen në zonën e Himarës e pa më të arsyeshme që t’i “himarjotëzonte” edhe emrin heroinës duke i vënë një emër aktual, të kohës dhe të krahinës. Kjo ka patur si qëllim që ta bënte më të afrueshme në mjediset himarjote këngën, por nuk përjashtohet as ndonjë aluzion për ndonjë vajzë reale të zonës në ndonjë ngjarje të përafërt.

2-Përkundër mendimit të shprehur në disa raste mbi origjinën sllave të emrit Tanë duke e lidhur me emrin Tatjanë, shpjegojmë emir Tanë është një emër thjeshtë shqiptar dhe s’ka asgjë të përbashkët me sllavishten. Emri Tanë vjen nga gegnishtja “tan”, e tëra, e gjitha, tan pasuria etj. Pra babai e vlerësonte vajzën me tan (gjithë) pasurinë, botën etj. Ky emër është një shprehje e civilizimit të popullit tonë, i cili, përkundër kanuneve të shkruara, ku u mohoej çdo e drejtë civile grave dhe vajzave, bënte me dinjitet autokritikën e tij, duke quajtur vajzat me emrat më të bukur dhe kuptimplotë. A nuk thuhet edhe sot: -Kush ka vajza ka gjith (tan) botën.

3-E parë në këtë këndvështrim, emri Tanë nuk ka asnjë gjurmë apo burim krishtërimi. Asnjë përafërsi me emrat apo simbolet kristiane, si psh Shën Mëria (b) ose ndonjë emër tjetër kristian..

Ky fakt nuk ka të bëjë me ndonjë teori ateizmi. Mungesaa e elementëve kristianë te kjo këngë ka të bëjë thjeshtë me datlindjen e saj, para lindjes së krishtërimit.

Duke parë me vëmëndje tekstin e këngës, konstatojmë një vjetërsi tepër të herëshme të saj. Kjo dëshmohet nga fakti se në këngët dhe baladat shqiptare, personazhi kryesor do kalojë patjetër afër kishës ose simboleve që lidhen me të. Psh Kostandini shkon… në ajodhimë /se aty e kam shtëpinë,etj. Ky citim i elementëve dhe simboleve kristiane na jep indirekt edhe datën e lindjes së këtyre këngëve. Në rastin e këngës së Kostandinit, ajo ka lindur në periudhëm e konsolidimit të kristianizmit ( në mos i janë shtuar më von këto elementë dytësorë kësaj kënge, duke i ndryshuar kështu datlindjen, me qëllim që të krijohej një përqasje artificiale midis kuptimit të besës dhe besimit, tentativë kjo e dështuar ).

Te kënga e Tanës mungojnë këta elementë, gjë që do të thotë se kënga daton e një periudhe parakristiane.

4-Sipas variantit që këndohej në zonën e Delvinës, Tana ishte e fejuar me një djalë tjetër, që zakonisht rinte te burimi i Gjin Aleksit (c) në Rusan të Delvinës. Bariu që i ra fyellit nuk ishte i fejuari por ishte vëllai i Tanës dhe që i kërkonte ndihmë motrës. Dhe ca më tepër, ai ishte i vrarë nga hajdutët në kohën që Tana dëgjonte melodinë e fyellit. Kjo vërtetohet edhe nga vargu …Mua të vrarë më lanë…që përmban ky variant. Pra kemi një melodi fyelli ardhur nga bota e përtejme.

Komunikimi i njeriut shqiptar me botën e përtejme është një gjë e zakonëshme në folkloristikën e herëshme shqiptare. Por kjo deshmon gjithashtu vjetërsinë së kësaj kënge.

Po ashtu mardhëniet motër-vëlla janë të shpeshta në këngën shqiptare, dhe sa më e herëshme të jetë periudha e ngjarjes, aqë më tragjike janë ato. Madje kjo këngë si dhe legjenda e burimit të Gjin Aleksit kanë në themel të tyre mardhëniet vëlla-motër.

Por le të vijojmë me variantin e Delvinës.

Tana, kur dëgjoi (apo ju bë sikur dëgjoi) fyellin, u ngrit nga krevati dhe, duke qënë se babi nuk ishte në shtëpi, nxiton për te shtëpia e të fejuarit për të kërkuar ndihmë. Për fat të keq edhe i fejuari nuk ishte në shtëpi atë natë. Ai kishte shkruar tre male larg për të gjetur dyll blete zogë, për të prodhuar kremin e Helenës (ç), alifinë, për të fejuarën e tij, Tanën.